Chương 1: Hoạn Thư trong hệ thống nhân vật Truyện Kiều Chương 2: Tính phức tạp, phong phú, đa chiều của nhân vật Hoạn Thư Chương 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật Page | 10 CHƢƠNG 1: HOẠN THƢ TRONG HỆ THỐNG NHÂN VẬT TRUYỆN KIỀU Một sự so sánh với văn học dân gian và văn học nho gia có thể giúp ta thấy rõ hơn về phân loại hệ thống nhân vật trong văn học. Có thể nói rằng, trong văn học dân gian hay văn học nho gia, con người được trình bày theo lối phân tuyến, thiện và ác, chính và tà, tích cực và tiêu cực… đối lập quyết liệt. Người tốt thì tuyệt đối tốt, người xấu thì xấu từ nội tâm tính cách đến ngoại hình. Tiêu biểu trong văn học dân gian xấu tuyệt đối xấu như Cám, Lý Thông, Thủy Tinh… tốt tuyệt đối tốt như Tấm, Thạch Sanh, Sơn Tinh… Trong văn học nho gia, hai loại nhân vật chính diện và phản diện được phân loại triệt để.
Ở đây chúng tôi đi sâu vào quan tâm nhân vật là người phụ nữ. Đối với nhân vật phụ nữ chính diện, được xây dựng theo đúng kiểu mẫu phụ nữ lý tưởng của nho gia, thường là những người vợ thủy chung, đức hạnh thủ tiết. Nhân vật nữ phản diện được miêu tả sinh động hơn, ít nhiều thoát khỏi tính chất khuôn sáo. Các nhân vật người phụ nữ được nói đến rất mơ hồ, ngầm ẩn hoặc ngầm chỉ là những điển tích, điển cố, hoặc là những mô típ quen thuộc trong truyện dân gian kết hợp với kiểu mẫu điển hình của nho gia nhằm mục đích giáo huấn.
Các nhân vật nữ đơn điệu về phương diện loại hình và sự miêu tả còn nghèo nàn, công thức, đơn giản hóa. Các nhân vật nữ ở thời kỳ này chưa thoát ra khỏi những khái niệm công thức của Nho giáo, chưa có được đời sống riêng về mặt tâm lý. Lý do cho sự thiếu vắng loại nhân vật người phụ nữ và sự nghèo nàn trong miêu tả đó là một phần do những quan niệm thẩm mỹ chi phối văn học và một phần cũng do giới hạn của hoàn cảnh lịch sử. Tâm thế tác giả nhà nho vẫn tập trung ở những vấn đề liên quan đến vận nước, đời sống của dân.
Do vậy, những vấn đề thuộc về cá nhân, nhất là những người phụ nữ, dường như bị bỏ quên, hoặc trở nên thứ yếu so với những vấn đề tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ. Page | 11 Văn học nho gia viết về người phụ nữ không phải như con người trong cuộc đời mà đã nhìn qua lăng kính thần thoại, truyện cổ tích, truyền thuyết xa xưa. Điều đó ít nhiều cũng phản ánh được phần nào quan niệm của tác giả đương thời về người phụ nữ, về những nhân vật phụ nữ mang màu sắc ly kỳ, không có thực, chỉ có trong tưởng tượng, rất xa so với sự thật. Các nhân vật đều nhất quán theo phương thức lý tưởng hóa.
Nghĩa là nhân vật chính diện được ngợi ca, tôn vinh, đã tốt lại càng tốt hơn và được khoác thêm nhiều đức tính tốt đẹp khác. Còn nhân vật phản diện thì tột cùng xấu xa gây sự căm phẫn cho người đọc. Nói một cách khác, nhân vật có tính cách một chiều, đơn điệu. Nguyễn Du là một nhà nho, một mặt giống như các nhà nho khác ông quan tâm đến vấn đề của nhân dân, quan tâm con người từ góc độ dân bản, con người trước hết như một thần dân.
Mặt khác, tiến một bước xa hơn so với các nhà nho cùng thời, Nguyễn Du đi đến xem xét con người từ góc độ bản thể luận, con người nhân bản. Sự dịch chuyển từ quan niệm con người dân bản sang con người nhân bản là sự chuyển biến tích cực, mang tính thời đại. Với cách nhìn nhận con người đa chiều hơn, phức tạp hơn, Nguyễn Du đã xây dựng lên những nhân vật người phụ nữ có những phẩm chất, giá trị tốt đẹp và cũng ở cả những mặt yếu đuối, nhỏ bé, thậm chí là tầm thường trong đời sống. Con người không chỉ toàn những phẩm chất tốt đẹp, trong sạch bất biến, ngay cả khi đó có là những người hội đủ những giá trị đáng quý.
Con người có những điểm yếu, thói xấu như lòng hiếu danh, tham lam, ích kỷ, cả tin, dại khờ như ở nữ nhân vật chính Thúy Kiều. Những tính cách ấy có thể làm tổn hại, đi ngược lại lô-gic của đạo lý, thể hiện sự chiến thắng của cái nhỏ bé cá nhân. Ngược lại, con người không chỉ toàn những phẩm chất xấu, xấu từ ngoại hình đến tính cách, mà con người có những điểm tốt, lòng vị tha, từ bi, bác ái như ở nữ nhân vật Hoạn Thư. Con người trở về với cái trần tục, phàm tục, chứ không phải cái tâm bất biến xa cách với xã hội hiện thực.
Hình tƣợng ngƣời phụ nữ trong sáng tác của Nguyễn Du Trong sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Du, nhân vật người phụ nữ được thể hiện thống nhất. Từ những bài thơ Nôm đoản thiên như Thác lời trai phường Nón, Văn tế sống hai cô gái Trường Lưu, Văn tế thập loại chúng sinh cho đến cả ba tập thơ chữ Hán Thanh hiên thi tập, Nam Trung tạp ngâm, Bắc hành tạp lục và kết tinh sâu sắc, toàn diện trong kiệt tác Truyện Kiều. Tính thống nhất cao này thể hiện trên nhiều bình diện và đặc điểm cơ bản như mối quan tâm sâu sắc của tác giả tới vấn đề người phụ nữ, mức độ nhập thân sâu sắc vào cuộc sống và số phận các nhân vật phụ nữ để tạo nên được tiếng nói đồng cảm, yêu thương, trân trọng. Qua thực tế sáng tác, Nguyễn Du đã phản ánh được nhân vật người phụ nữ theo nhiều góc độ, nhiều tính cách khác nhau, có cả khẳng định và phê phán, cả xây dựng tính cách và khai thác chiều sâu tâm lý, tâm trạng.
Đặc biệt ở Truyện Kiều, Nguyễn Du đã xây dựng được nhiều nhân vật phụ nữ điển hình, có tính cách và đời sống nội tâm phong phú, phản ánh được tiếng nói đòi quyền sống, quyền được hưởng tình yêu và khát vọng tự do, phản ánh được những con người thực với những xúc cảm, hành động, tạo nên âm hưởng sâu đậm của chủ nghĩa nhân bản và chủ nghĩa nhân đạo. Tất cả những điều đó góp phần khẳng định, cho thấy bước tiến trong việc thể hiện hình tượng người phụ nữ trong các bài thơ chữ Nôm và thơ chữ Hán Nguyễn Du, đồng thời có mối liên hệ chặt chẽ với nhân vật phụ nữ trong Truyện Kiều, qua đó thể hiện giá trị tinh hoa và những đóng góp độc đáo của Nguyễn Du cho nền văn học dân tộc. Người phụ nữ đã trở thành mối quan tâm cơ bản nhất của Nguyễn Du trong Truyện Kiều, trải qua một quá trình quan sát, suy ngẫm về người phụ nữ Nguyễn Du đã đi đến lời tổng kết: Đau đớn thân phận đàn bà, Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung. (Truyện Kiều - Nguyễn Du) Page | 13 Xét trong mảng thơ Nôm đoản thiên của Nguyễn Du, hình ảnh người phụ nữ được ông phác họa nên từ những nét tươi vui, sinh động, dí dỏm trong Văn tế sống hai Cô gái Trường Lưu: Rủ rê năm chị bảy em, Cưu cóp ba làng bốn xã… Đêm đêm thường ví hát xôn xao, Ai ai cũng trầu cau đãi đọa, Ả nọ o này đông đúc, gái một thì gặp tuổi sang xuân… Yếm nhuộm điều 15 che trước ngực đỏ lòm, Câu huê tình, đọc bên tai nghe xả xả.
Quây ngoài sân thì trong lòng làng chín mười ả, ả ví, ả hát, Ả kéo sợi, ả đưa thoi, lại có ả bưng trầu tận miệng, mỹ nữ như hoa Hình ảnh người phụ nữ là một nỗi ám ảnh xa xôi trong Thác lời trai phường Nón rồi đi đến tiếng khóc chia sẻ, xót thương thể hiện một tấm lòng nhân đạo bao la trong Văn tế thập loại chúng sinh: Cũng có kẻ lỡ làng một tiết, Liều tuổi xanh bán nguyệt buôn hoa. Ngẩn ngơ khi trở về già, Chồng con đâu tá biết là cậy ai? Sống đã chịu một đời sầu não, Thác lại nhờ hớp cháo lá đa. Đau đớn thay phận đàn bà, Kiếp sinh ra thế biết là tại đâu! Đây là những tiếng nói khác nhau, thể hiện những cung bậc khác nhau trong sáng tác phong phú, đa dạng của Nguyễn Du trong các bài thơ Nôm khi cùng phản ánh về người phụ nữ. Điểm đặc biệt cần ghi nhận là Nguyễn Du hầu như lần đầu tiên trong Page | 14 lịch sử văn học dân tộc đã đề cập và cảm thương đối với nhân vật người kỹ nữ, loại người bị cả xã hội phong kiến miệt thị.
Đến thơ chữ Hán, người phụ nữ trong sáng tác của Nguyễn Du được xác định rõ hơn, nhiều khi có cả tên tuổi, quê quán, nghề nghiệp, công việc cho đến khi kết thúc cuộc đời. Điều đó cho thấy Nguyễn Du đã nhập thân sâu vào cuộc sống và số phận nhân vật để tạo nên được tiếng nói đồng cảm. Đạt đến tầm quan trọng nhất là Nguyễn Du đã thể hiện được nhân vật người phụ nữ theo nhiều tính cách khác nhau, có cả khẳng định và phê phán, đặc biệt đã có mối cảm thông thương xót và đề cao họ là người có tài, có sắc, họ cũng giống như mình, phải chịu bao nỗi vất vả trong cuộc sống và tàn phai trước thời gian. Có thể nói đó là bước tiến trong việc thể hiện hình tượng người phụ nữ trong quan niệm về người phụ nữ của Nguyễn Du.
Hình ảnh người phụ nữ trong thơ chữ Hán của Nguyễn Du được thể hiện phong phú. Đó là những hình ảnh người phụ nữ khác nhau như nỗi nhớ thương trong giấc mơ về người vợ đã mất trong Ký mộng, hay nỗi nhớ về quê hương trong Sơn cư mạn hứng. Đó là số phận người bạc mệnh trước thời gian và không gian của Dương Thái hậu vợ vua Tống Độ Tông được thờ ở Càn Hải (đền Cờn - tỉnh Nghệ An) trong Dao vọng Càn Hải từ. Đó là một hình ảnh đẹp bâng khuâng về hình ảnh người thiếu nữ gắn liền với những cảnh vật, việc làm trong cuộc sống như tiếng người giặt vải chiều tà trong Thu dạ - II, tiếng cô gái kéo nước nơi xóm núi trong Sơn thôn, hình ảnh cô gái hái sen trong Mộng đắc thái liên - III.
Nguyễn Du đã hết sức xót xa, thương cảm khi viết về người phụ nữ làm nghề ca hát phục vụ giai cấp thống trị giàu sang. Đó là người đào nương mệnh bạc chẳng ai quan tâm. Đó là hình tượng đá vọng phu thể hiện cho người phụ nữ chung thủy. Đó là hình tượng người gảy đàn ở đất Long Thành.