CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN 1.1 Cơ sở lý luận về cạnh tranh và năng lực cạnh tranh 1.1 Tổng quan về cạnh tranh 1.1 Khái niệm Hiện nay, trong mọi mặt của đời sống hiện đại, các học thuyết về “cạnh tranh” đang được nhắc đến và sử dụng trong hầu như tất cả các lĩnh vực mà chúng ta quan tâm. Có thể thấy chính vì vậy, các nhà khoa học và học giả nổi tiếng trên thế giới đã và đang hiểu, nhìn nhận các học thuyết này từ các góc độ, quan điểm khác nhau. Cho đến nay, chính họ cũng chưa thỏa mãn bất cứ khái niệm thống nhất nào về cạnh tranh. Theo đó, cạnh tranh có thể được tóm tắt như là: “Một mối quan hệ kinh tế được sinh ra trong nền kinh tế thị trường mà tại đó các chủ thể kinh tế áp dụng mọi phương thức, thủ đoạn để tranh đua với nhau với mục đích nhằm giành lấy lợi thế tốt nhất về yếu tố sản xuất cũng như khách hàng và thị phần cho mình.2 Các loại cạnh tranh - Theo phạm vi ngành kinh tế: cạnh tranh trong cùng một ngành, cạnh tranh của ngành này với ngành khác.
Cạnh tranh trong cùng một ngành: là sự cạnh tranh của các đối thủ trong cùng một ngành nghề hoạt động. Các đối thủ sẽ luôn phải tìm cách chiếm lĩnh thị phần, khách hàng, thậm chí là cả thôn tính, sáp nhập lẫn nhau. Cạnh tranh của ngành này với ngành khác: là sự cạnh tranh giữa các đối thủ hoạt động trong các lĩnh vực khác nhau nhằm mục đích mở rộng các ngành đầu tư, gia tăng lợi nhuận cho doanh nghiệp một cách chắc chắn và an toàn hơn. Trong hình thức này, các doanh nghiệp thường chuyển một số nguồn tài chính được đầu tư từ ngành thu được ít lợi nhuận sang ngành khác thu được lợi nhuận cao hơn với một sự phân phối hợp lí vốn đầu tư giữa các ngành.
Tieu luan - Theo trạng thái cạnh tranh: cạnh trạnh trạng thái không hoàn hảo, cạnh tranh trạng thái hoàn hảo và cạnh tranh độc quyền. Cạnh tranh trạng thái hoàn hảo: Trong thị trường này bao gồm nhiều người bán loại hàng hóa tương tự như nhau. Giá cả của từng loại sản phẩm sẽ được quyết định dựa trên yếu tố duy nhất là cung – cầu trong thị trường. Tuy nhiên, đây chỉ là thị trường cạnh tranh lý tưởng chỉ có trên lí thuyết.
Cạnh tranh trạng thái không hoàn hảo: Đây là thị trường cạnh tranh trên thực tế và phổ biến nhất trên thế giới hiện nay. Theo đó sự khác biệt giữa các doanh nghiệp nắm giữ thị trường đối với các đối thủ khác không chỉ ở các loại hàng hóa, dịch vụ đa dạng, cùng với chất lượng vượt trội đi kèm ở các sản phẩm do mình tạo ra mà còn ở tên tuổi của doanh nghiệp sản xuất cũng như nhãn hiệu sản phẩm. Những người bán thường đem đến các hoạt động tiếp thị tới khách hàng như khuyến mãi, quảng cáo, đưa ra các chính sách ưu đãi giảm giá mua sản phẩm,. Cạnh tranh độc quyền: Trong thị trường này, cùng một loại sản phẩm sẽ có số ít người có khả năng cung ứng, kiểm soát số lượng sản phẩm hàng hóa, thậm chí là giá cả của loại hàng hóa đó khi bán ra thị trường.
Thông thường ở thị trường này thường chỉ xảy ra sự cạnh tranh giữa các nhà độc quyền với nhau. - Theo chủ thể của thị trường: Cạnh tranh giữa hai bên mua và bán: do sự khác nhau về mục đích của hai bên mua, bán khi tham gia giao dịch, đây là sự canh tranh của cả hai bên mang tính chất mua rẻ bán đắt. Tính cạnh tranh giữa 2 bên được thể hiện rõ ràng nhất trong quá trình mặc cả. Giá cả của sản phẩm được hình thành sau quyết định thống nhất của cả 2 bên khi kết thúc sự mặc cả đó, dẫn đến việc mua bán.
Cạnh tranh trong nội bộ bên mua: Cuộc cạnh tranh này dựa trên định luật cung – cầu, cụ thể hơn là khi nhu cầu của một loại hàng hóa có chất lượng cao nào đó vượt quá lượng cung của chúng trên thị trường. Khi đó, sự cạnh tranh Tieu luan trong nội bộ bên mua sẽ dần trở nên khốc liệt hơn bao giờ hết nhằm mục đích mua được hàng hóa mà mình cần. Cạnh tranh trong nội bộ bên bán: Cuộc cạnh tranh trong nội bộ bên bán diễn ra khi số lượng người bán một loại sản phẩm nào đó tăng nhanh dẫn đến việc các doanh nghiệp phải cạnh tranh khốc liệt với nhau nhằm tăng doanh số bán hàng, gia tăng lợi nhuận và tồn tại trên thị trường.2 Tổng quan về năng lực cạnh tranh 1.1 Khái niệm Giống như với thuật ngữ cạnh tranh, khái niệm về năng lực cạnh tranh cũng đang được sử dụng rất phổ biến trên thế giới. Dù cho đã có nhiều khái niệm do các học giả và các tổ chức đưa ra nhằm cố gắng định nghĩa thuật ngữ này tuy nhiên chưa có khái niệm thống nhất nào được công nhận.
Mặc dù những định nghĩa về cạnh tranh đã được nghiên cứu từ buổi sơ khai của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa thì định nghĩa về năng lực cạnh tranh lại chỉ được bắt đầu xem xét và nghiên cứu lần đầu từ những năm 1980. Khái niệm này lần đầu tiên được đề cập đến trong cuốn sách nghiên cứu về thương mại quốc tế được xuất bản năm 1985 ở Mỹ của Aldington Report. Theo đó: “Một doanh nghiệp có năng lực cạnh tranh là doanh nghiệp có thể cung cấp các sản phẩm, hàng hóa vượt trội đi kèm với giá cả hợp lý hơn một cách tương đối so với các đối thủ cạnh tranh trong nước cũng như quốc tế. Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp đảm bảo cho doanh nghiệp đạt được lợi ích lâu dài về mọi mặt cũng như đảm bảo và làm tăng thu nhập của chủ doanh nghiệp và người lao động.” Tại Mỹ, Hội đồng Năng lực cạnh tranh thì lại cho rằng: “Năng lực cạnh tranh là năng lực của một quốc gia, doanh nghiệp hay một ngành nghề có thể tạo ra các sản phẩm, hàng hóa và dịch vụ đáp ứng được các nhu cầu trong nước cũng như quốc tế, trong điều kiện thị trường tự do.” Tieu luan Theo UNCTAD: “Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp là khả năng của doanh nghiệp trong việc đảm bảo và gia tăng thị phần của mình một cách chắc chắn.” Tóm lại, có thể thấy các định nghĩa trên đều là các định nghĩa nói về khả năng duy trì, đảm bảo và nâng cao sức ảnh hưởng của mình trên thị trường của các chủ thể (như doanh nghiệp, quốc gia, ngành nghề) nhằm đạt được các lợi ích kinh tế - xã hội cao và bền vững.2 Các loại năng lực cạnh tranh a) Năng lực cạnh tranh quốc gia Định nghĩa về năng lực cạnh tranh quốc gia cũng có thể được tiếp cận theo nhiều cách khác nhau.
Dựa trên các định nghĩa do các tổ chức kinh tế, tài chính quốc tế nêu ra, có thể hiểu rằng: “Năng lực cạnh tranh của một quốc gia là khả năng của nước đó trong việc đạt được những thành quả nhanh chóng và vững chắc về kinh tế cũng như mức sống của người dân trong điều kiện các chính sách của Chính phủ, thể chế nhà nước ổn định và bền vững”. Do đó, có thể hiểu năng lực cạnh tranh là việc nâng cao năng lực kinh tế cũng như làm cho người dân có đời sống cao hơn một cách nhanh chóng, vững chắc. Năng lực cạnh tranh quốc gia có thể được tính đến và xem xét thông qua nhiều yếu tố, có thể kể đến như: mức độ và sự tăng trưởng của mức sống người dân cũng như năng suất lao động, khả năng thâm nhập các thị trường quốc tế của các doanh nghiệp trong nước qua việc xuất khẩu sản phẩm và các khoản đầu tư đến từ nước ngoài. b) Năng lực cạnh tranh trong ngành Trong một ngành nghề nhất định, năng lực cạnh tranh ngành là việc đạt được những thành tựu ổn định của các công ty (thuộc quốc gia nào đó) hoạt động trong ngành so với các đối thủ khác trong một điều kiện công bằng cho tất cả các bên.
Tieu luan Theo UNCTAD thuộc Liên Hiệp Quốc, năng lực cạnh tranh ngành của một quốc gia có thể được đo lường và đánh giá qua các chỉ tiêu khác nhau: “Khả năng kinh doanh cũng như sinh lời của các doanh nghiệp hoạt động trong ngành, cán cân ngoại thương và đầu tư nước ngoài trong ngành, những đánh giá trực tiếp về chất lượng ngành nghề trong nước”. Các nhân tố thông thường quyết định đến năng lực cạnh tranh của ngành bao gồm: Điều kiện tự nhiên, tài nguyên trong nước, khoa học kĩ thuật, thể chế chính trị - kinh tế - xã hội, thể chế quản lý ngành,… c) Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp là lợi thế trong việc cung ứng các dịch vụ, hàng hóa hiệu quả hơn đối thủ cạnh tranh nhằm đem đến sự hài lòng cho khách hàng. Từ đó đem lại sự phát triển nhanh chóng, bền vững cho doanh nghiệp và thu về lợi nhuận cao nhất có thể. Đối với các doanh nghiệp có tham gia các hoạt động liên quan đến ngoại thương, năng lực cạnh tranh có thể được đánh giá thông qua các chỉ tiêu khác như tỷ suất lợi nhuận, tỷ lệ doanh thu xuất khẩu, thị phần trong khu vực và trên thế giới, thậm chí là vị thế của doanh nghiệp trên thị trường trong nước cũng như quốc tế.
Năng lực cạnh tranh của mỗi doanh nghiệp thường được xem xét từ các tiêu chí bên trong doanh nghiệp đó như về nguồn nhân lực, khả năng quản lí, khả năng tài chính và công nghệ. Bên cạnh đó, cũng cần thiết phải bắt buộc so sánh, đối chiếu các tiêu chí này với các doanh nghiệp cạnh tranh khác trong cùng một ngành nghề, cùng một thị trường nhằm tìm ra những điểm mạnh, điểm yếu của mình. d) Năng lực cạnh tranh của sản phẩm Năng lực cạnh tranh của một loại sản phẩm là sự thể hiện ưu thế tương đối của nó đối với nhiều mặt so với với các loại các hàng hóa, dịch vụ tương tự khác Tieu luan của đối thủ cạnh tranh. Sự tiếp nhận sản phẩm của người tiêu dùng đóng một vai trò lớn, thể hiện qua việc quyết định mua hay không mua hàng hóa đó.
Một số các tiêu chí có thể dùng để nhận biết năng lực cạnh tranh của sản phẩm như: sự đánh giá trực tiếp từ phía thị trường (thể hiện ở các con số về doanh thu, lợi nhuận, thị phần,.), sự đánh giá trực tiếp về sản phẩm (công dụng, mẫu mã, kiểu dáng, chất lượng,.