Luận án tiến sĩ khoa học trái đất: Phân tích cấu trúc đa bậc cảnh quan tỉnh Lạng Sơn

Luận án tiến sĩ khoa học Trái Đất phân tích cấu trúc đa bậc cảnh quan tỉnh Lạng Sơn, làm rõ đặc điểm địa lý tự nhiên và quy luật phân bố.

• Tác giả: Bùi Thị Thanh Dung
• Người hướng dẫn: PGS.TS Lại Vĩnh Cẩm
• Trường học: Học viện Khoa học và Công nghệ
• Chuyên ngành: Địa lý Tự nhiên
• Đề tài: Phân tích cấu trúc đa bậc cảnh quan tỉnh Lạng Sơn
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC PHÂN TÍCH CẤU TRÚC ĐA BẬC CẢNH QUAN
• 1.1. Tổng quan về nghiên cứu cảnh quan
• 1.1.1. Một số quan niệm về cảnh quan
• 1.1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu cảnh quan
• 1.1.3. Các quan điểm và phương pháp nghiên cứu chung
• 1.1.4. Các vấn đề chính trong phân tích cấu trúc đa bậc của cảnh quan
• 1.1.5. Cấu trúc cảnh quan
• 1.1.6. Quy mô và tỷ lệ trong nghiên cứu cảnh quan
• 1.1.7. Phân loại cảnh quan
• 1.1.8. Phân vùng cảnh quan
• 1.1.9. Các cách tiếp cận trong nghiên cứu cảnh quan đa bậc
• 1.1.10. Quy trình thành lập bản đồ cấu trúc đa bậc cảnh quan
• 1.1.11. Đánh giá cảnh quan
• 1.1.11.1. Đánh giá theo các đặc điểm của đơn vị cảnh quan
• 1.1.11.2. Đánh giá theo hình thái cảnh quan
• 1.1.11.3. Các bước nghiên cứu
• 1.2. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CÁC NHÂN TỐ HÌNH THÀNH TÍNH ĐA BẬC CẢNH QUAN TRÊN LÃNH THỔ TỈNH LẠNG SƠN
• 2.1. Vị trí địa lý và vai trò trong phân bậc cảnh quan
• 2.2. Tính phân bậc trong các yếu tố nền vật chất vô cơ
• 2.3. Tính phân bậc trong các yếu tố nền nhiệt - ẩm
• 2.4. Sự phân bậc trong nền vật chất hữu cơ
• 2.5. Đặc điểm kinh tế tỉnh Lạng Sơn
• 2.6. Đặc điểm xã hội - nhân văn tỉnh Lạng Sơn
• 2.7. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ PHÂN HÓA ĐA BẬC CẢNH QUAN LÃNH THỔ TỈNH LẠNG SƠN
• 3.1. Nghiên cứu và thành lập bản đồ cảnh quan lãnh thổ Lạng Sơn theo hướng của Tây Âu hiện nay được sử dụng trong luận án
• 3.2. Quy trình phương pháp thành lập bản đồ cảnh quan đa bậc tỉnh Lạng Sơn
• 3.3. Kết quả phân hóa cảnh quan đa bậc tỉnh Lạng Sơn
• 3.4. Tính toán các chỉ số phân tích cảnh quan tỉnh Lạng Sơn
• 3.5. Định hướng sử dụng hợp lý các đơn vị cảnh quan tỉnh Lạng Sơn
• 3.6. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC ẢNH THỰC ĐỊA

Tóm tắt

I. Cơ sở khoa học phân tích cấu trúc đa bậc cảnh quan

Nghiên cứu về cấu trúc đa bậc của cảnh quan tỉnh Lạng Sơn được thực hiện dựa trên nền tảng lý thuyết vững chắc. Chương này trình bày tổng quan về các quan điểm nghiên cứu cảnh quan, từ đó xác định các yếu tố hình thành và phân hóa cảnh quan. Các phương pháp nghiên cứu được áp dụng bao gồm phương pháp tổng thể và phương pháp tham số, giúp tạo ra một cái nhìn toàn diện về cảnh quan. Đặc biệt, việc áp dụng các chỉ số trắc lượng hình thái trong phân tích cảnh quan đã cho thấy sự đa dạng và phong phú của các đơn vị cảnh quan trong tỉnh. Theo đó, việc phân loại và đánh giá cảnh quan không chỉ dựa vào các yếu tố tự nhiên mà còn phải xem xét đến các yếu tố nhân văn và kinh tế xã hội.

1.1. Tổng quan về nghiên cứu cảnh quan

Lịch sử nghiên cứu cảnh quan đã chứng kiến nhiều quan điểm và trường phái khác nhau. Các nhà nghiên cứu từ các khu vực khác nhau đã đưa ra những cách tiếp cận đa dạng, từ đó hình thành nên các hệ thống phân loại cảnh quan khác nhau. Việc nghiên cứu cảnh quan không chỉ dừng lại ở việc mô tả mà còn cần phải phân tích sâu sắc các yếu tố hình thành và tác động đến cảnh quan. Đặc biệt, trong bối cảnh hiện nay, việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu hiện đại như GIS và viễn thám đã mở ra nhiều cơ hội mới cho việc phân tích và đánh giá cảnh quan một cách chính xác và hiệu quả hơn.

1.2. Các vấn đề chính trong phân tích cấu trúc đa bậc của cảnh quan

Phân tích cấu trúc đa bậc của cảnh quan bao gồm việc xác định các yếu tố chính ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của cảnh quan. Các yếu tố này bao gồm địa hình, khí hậu, thổ nhưỡng và sinh vật. Đặc biệt, địa hình karst của tỉnh Lạng Sơn đã tạo ra những đặc điểm riêng biệt cho cảnh quan nơi đây. Việc phân tích các yếu tố này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về cảnh quan mà còn cung cấp cơ sở để đề xuất các giải pháp quản lý và bảo tồn cảnh quan một cách hiệu quả. Các chỉ số trắc lượng hình thái được sử dụng để đánh giá sự đa dạng và tính chất của các đơn vị cảnh quan, từ đó đưa ra các định hướng sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên.

II. Đặc điểm các nhân tố hình thành tính đa bậc cảnh quan trên lãnh thổ tỉnh Lạng Sơn

Tỉnh Lạng Sơn có vị trí địa lý đặc biệt với nhiều yếu tố tự nhiên phong phú. Các yếu tố này bao gồm địa hình, khí hậu, và thổ nhưỡng, tất cả đều đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành cảnh quan. Địa hình đồi núi và khí hậu nhiệt đới gió mùa ẩm đã tạo ra một môi trường sống đa dạng cho nhiều loại sinh vật. Sự phân hóa cảnh quan ở đây không chỉ thể hiện qua các đơn vị cảnh quan mà còn qua sự đa dạng sinh học phong phú. Việc nghiên cứu các yếu tố này giúp xác định rõ hơn về tính đa bậc của cảnh quan và các mối quan hệ giữa chúng.

2.1. Tính phân bậc trong các yếu tố nền vật chất vô cơ

Các yếu tố nền vật chất vô cơ như địa chất và thổ nhưỡng có ảnh hưởng lớn đến sự hình thành cảnh quan. Tỉnh Lạng Sơn có nhiều loại đất khác nhau, từ đất phù sa đến đất đỏ bazan, mỗi loại đất lại có những đặc điểm riêng biệt. Sự phân bố của các loại đất này không chỉ ảnh hưởng đến sự phát triển của thực vật mà còn tác động đến các hoạt động kinh tế của người dân. Việc phân tích các yếu tố này giúp hiểu rõ hơn về cách mà chúng tương tác và ảnh hưởng đến cảnh quan tổng thể của tỉnh.

2.2. Đặc điểm kinh tế tỉnh Lạng Sơn

Kinh tế tỉnh Lạng Sơn chủ yếu dựa vào nông nghiệp và lâm nghiệp, với nhiều sản phẩm đặc trưng như chè, gỗ và các loại cây ăn quả. Sự phát triển kinh tế đã tạo ra những thay đổi trong cảnh quan, từ việc chuyển đổi đất nông nghiệp sang đất xây dựng đến việc khai thác tài nguyên thiên nhiên. Những thay đổi này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn tác động đến đời sống của người dân. Việc nghiên cứu các đặc điểm kinh tế giúp xác định rõ hơn về mối quan hệ giữa kinh tế và cảnh quan, từ đó đề xuất các giải pháp phát triển bền vững.

III. Kết quả phân hóa đa bậc cảnh quan lãnh thổ tỉnh Lạng Sơn

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự phân hóa đa bậc của cảnh quan tỉnh Lạng Sơn rất phong phú và đa dạng. Qua việc thành lập bản đồ cảnh quan, các đơn vị cảnh quan đã được xác định rõ ràng, từ đó giúp hiểu rõ hơn về cấu trúc và tính chất của cảnh quan. Các chỉ số phân tích cảnh quan đã được áp dụng để đánh giá sự đa dạng và tính chất của các đơn vị cảnh quan. Kết quả này không chỉ có giá trị về mặt lý thuyết mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc quản lý và bảo tồn cảnh quan.

3.1. Nghiên cứu và thành lập bản đồ cảnh quan lãnh thổ Lạng Sơn

Việc thành lập bản đồ cảnh quan tỉnh Lạng Sơn đã được thực hiện thông qua các phương pháp nghiên cứu hiện đại. Bản đồ này không chỉ thể hiện sự phân bố của các đơn vị cảnh quan mà còn cung cấp thông tin về các yếu tố tự nhiên và nhân văn ảnh hưởng đến cảnh quan. Sự kết hợp giữa các phương pháp nghiên cứu đã giúp tạo ra một bức tranh tổng thể về cảnh quan tỉnh, từ đó hỗ trợ cho các nhà quản lý trong việc lập kế hoạch và phát triển bền vững.

3.2. Định hướng sử dụng hợp lý các đơn vị cảnh quan tỉnh Lạng Sơn

Dựa trên kết quả phân tích, các đề xuất về định hướng sử dụng hợp lý các đơn vị cảnh quan đã được đưa ra. Việc sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên không chỉ giúp bảo tồn cảnh quan mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Các giải pháp đề xuất bao gồm việc phát triển du lịch sinh thái, bảo tồn các khu vực có giá trị sinh thái cao và khuyến khích các hoạt động sản xuất bền vững. Những định hướng này không chỉ có ý nghĩa về mặt kinh tế mà còn góp phần bảo vệ môi trường và phát triển bền vững cho tỉnh Lạng Sơn.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu cấu trúc cảnh quan trong kỷ nguyên biến đổi toàn cầu đòi hỏi sự chuyển dịch từ các mô hình phân tích tĩnh, thuần túy tự nhiên sang các phương pháp tiếp cận không gian đa chiều, tích hợp các chiều kích vô sinh (Abiotic), hữu sinh (Biotic) và văn hóa - nhân sinh (Culture - ABC). Luận án tiến sĩ Địa lý Tự nhiên với đề tài "Phân tích cấu trúc đa bậc cảnh quan tỉnh Lạng Sơn" do NCS. Bùi Thị Thanh Dung thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Lại Vĩnh Cẩm (Học viện Khoa học và Công nghệ - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, 2022) là công trình tiên phong tại Việt Nam áp dụng khung lý thuyết và phương pháp luận của Tây Âu theo tinh thần Công ước Cảnh quan Châu Âu (European Landscape Convention - ELC, 2000) vào một không gian lãnh thổ miền núi nhiệt đới gió mùa có tính phân hóa phức tạp.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được luận án giải quyết là sự thiếu hụt phương pháp luận phân loại và lập bản đồ cảnh quan đa bậc có khả năng tích hợp linh hoạt giữa phương pháp tham số (parametric approach) và phương pháp tổng thể (holistic approach) thông qua hướng tiếp cận từ dưới lên (bottom-up). Phần lớn các nghiên cứu cảnh quan trước đây tại Việt Nam (như hệ thống phân loại 7 cấp của Phạm Hoàng Hải và cộng sự, 1997) chủ yếu vận dụng hướng tiếp cận từ trên xuống (top-down) theo trường phái phân loại cảnh quan kinh điển Liên Xô/Nga, dẫn đến mức độ cơ giới hóa trong việc áp đặt các đơn vị cấp vĩ mô xuống quy mô địa phương và chưa định lượng hóa được hình thái học không gian cảnh quan.

Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học của luận án được xác lập chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Làm thế nào để thiết lập quy trình tích hợp giữa phương pháp tham số trên nền tảng GIS và phương pháp tổng thể hình thái học để phân loại cấu trúc cảnh quan đa bậc ở quy mô cấp tỉnh?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Mức độ biệt hóa và các chỉ số trắc lượng hình thái cảnh quan (landscape metrics) phản ánh như thế nào tính phân mảnh và quy luật phân hóa sinh thái làm cơ sở cho việc quy hoạch sử dụng hợp lý lãnh thổ?
• Giả thuyết 1 (H1): Tính phân bậc của các yếu tố thành tạo tự nhiên (với nhân tố trội là địa hình đá vôi karst kết hợp phân tầng nhiệt - ẩm mùa đông lạnh sâu sắc) chi phối sự hình thành mạng lưới cấu trúc cảnh quan đa bậc tỉnh Lạng Sơn.
• Giả thuyết 2 (H2): Đánh giá cảnh quan thông qua các chỉ số trắc lượng hình thái học bằng phần mềm Fragstats cho phép định lượng hóa chính xác mức độ biến đổi nhân sinh và năng lực tự phục hồi sinh thái của các đơn vị cảnh quan.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp mô hình phân tích đặc tính cảnh quan (Landscape Character Assessment - LCA), lý thuyết phân cấp sinh thái cảnh quan (Hierarchical Landscape Ecology) của Marc Antrop, Veerle Van Eetvelde (2006, 2008) và mô hình kim tự tháp đa bậc của J. Zotano (2014). Đóng góp đột phá của luận án là xác lập thành công cơ sở dữ liệu số hóa và bản đồ cấu trúc cảnh quan tỉnh Lạng Sơn tỷ lệ 1:100.000 gồm 40 đơn vị cảnh quan chính, được khái quát hóa và tổng hợp từ 8.719 đơn vị cảnh quan sơ cấp (bậc 1), bao quát trọn vẹn diện tích 8.310,09 km² của địa bàn miền núi biên giới Đông Bắc, nơi có hơn 80% đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống với các tập quán canh tác đặc thù trong giai đoạn chuỗi số liệu 2010 - 2020 và chuỗi quan trắc khí hậu 1961 - 2020.

Literature Review và Positioning

Lịch sử địa lý cảnh quan thế giới ghi nhận hai dòng tư lượng học thuật lớn:

1. Trường phái Nga và Đông Âu: Khởi nguồn từ học thuyết thổ nhưỡng phát sinh của V.V. Dokuchaev (cuối thế kỷ XIX), phát triển qua công trình nền tảng của L.S. Berg (1913, 1915), A.A. Grigoryev, L.G. Ramensky, A.G. Isachenko (1965), N.A. Gvozdetxki (1961) và V.A. Nikolaev (1966). L.S. Berg đã định nghĩa: "Một cảnh quan địa lý là sự kết hợp hay gộp nhóm các đối tượng và hiện tượng trong đó các đặc thù của địa hình, khí hậu, nước, đất, thực vật và động vật, và một mức nhất định hoạt động của con người, hòa trộn vào một tổng thể hài hòa đơn lẻ, thường lặp lại trong phạm vi của một đới nhất định trên Trái đất". Trường phái này xem cảnh quan là một thể tổng hợp tự nhiên khách quan, phát triển theo các quy luật địa đới và phi địa đới, ưu tiên phân loại từ trên xuống (top-down).
2. Trường phái Tây Âu và Bắc Mỹ: Bắt nguồn từ khái niệm "Hình thái học cảnh quan" của Carl Sauer (1925) thuộc trường phái Berkeley, khẳng định cảnh quan văn hóa là dấu ấn của con người tác động lên nền cảnh quan tự nhiên; kết hợp với học thuyết "Sinh thái cảnh quan" (Landschaftsökologie) của Carl Troll (1939) và sự phát triển định lượng của R. Forman, M. Godron (1986), M. Turner (1989). Đến đầu thế kỷ XXI, Công ước Cảnh quan Châu Âu (ELC, 2000) đưa ra định nghĩa mang tính bước ngoặt: "Cảnh quan có nghĩa là một khu vực, theo cảm nhận của mọi người, có đặc tính là kết quả của hành động và tương tác của các yếu tố tự nhiên và con người".

Tranh luận học thuật cốt lõi giữa hai trường phái xoay quanh tính khách thể thuần tự nhiên đối lập với tính tương tác xã hội - nhận thức. Trong khi trường phái Xô Viết xem cảnh quan là thực thể tự nhiên phân định theo ranh giới địa lý cố định, trường phái Tây Âu hiện đại xem cảnh quan là một cấu trúc động học lồng ghép, nơi ranh giới được nhận diện qua sự kết hợp giữa các thuộc tính tham số GIS và các đơn vị cảm nhận không gian của cộng đồng bản địa.

Tại Việt Nam, nghiên cứu cảnh quan phát triển từ thập niên 1960 với sơ đồ phân vùng 6 cấp của Nguyễn Đức Chính và Vũ Tự Lập (1963), hoàn thiện ở cấp quốc gia với hệ thống 7 cấp của Phạm Hoàng Hải, Nguyễn Thượng Hùng, Nguyễn Ngọc Khánh (1997), cùng các hướng nghiên cứu sinh thái cảnh quan ứng dụng của Nguyễn Cao Huần (2005), Trương Quang Hải (2008), Phạm Quang Tuấn (2003, 2006). Tuy nhiên, hầu hết công trình trong nước dừng lại ở việc gán ghép định tính các cấp phân vị.

Luận án của Bùi Thị Thanh Dung định vị vững chắc trong dòng chảy học thuật quốc tế khi so sánh tương quan phương pháp với hai nghiên cứu tiêu biểu:

• Nghiên cứu của Marc Antrop & Veerle Van Eetvelde (Bỉ, 2004, 2008): Áp dụng phương pháp tiếp cận từ dưới lên kết hợp tham số và tổng thể để phân loại cảnh quan đa bậc nước Bỉ, xác định từ 228 kiểu cảnh quan ở cấp độ 1 tổng hợp thành 54 loại cảnh quan đặc trưng ở cấp độ 2. Luận án đã kế thừa quy trình này nhưng điều chỉnh thích nghi với vùng nhiệt đới gió mùa phân cắt mạnh.
• Nghiên cứu của Aslıhan Tırnakçı & Serkan Özer (Thổ Nhĩ Kỳ, 2018): Đánh giá đặc tính cảnh quan ở quy mô cấp huyện, xác định 13 khu vực đặc tính cảnh quan (Landscape Character Areas) và 854 loại đặc tính cảnh quan (Landscape Character Types). So với Tırnakçı & Özer, luận án tiến xa hơn một bước khi tích hợp bổ sung hệ thống 8 chỉ số trắc lượng hình thái cảnh quan (Fragstats 4.2) nhằm lượng hóa cấu trúc không gian phục vụ trực tiếp cho quy hoạch phân vùng chức năng kinh tế - sinh thái.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng khung lý thuyết Thể tổng hợp địa lý (Geosystem Theory) kinh điển của Dokuchaev - Berg - Isachenko bằng việc tích hợp Lý thuyết Phân cấp Cảnh quan đa bậc (Hierarchy Theory of Landscapes) của Marc Antrop và J. Zotano. Công trình thiết lập mô hình lý thuyết gồm 3 mệnh đề khoa học (Theoretical Propositions):

• Mệnh đề 1 (P1): Cấu trúc không gian cảnh quan nhiệt đới vùng núi là một hệ thống thứ bậc lồng ghép (nested hierarchical system), trong đó các biến số địa chất - thạch học và địa mạo đóng vai trò là "nền móng kiểm soát độc lập", trong khi các biến số thảm phủ thực vật và sử dụng đất là các "thành phần phụ thuộc động học".
• Mệnh đề 2 (P2): Sự chuyển tiếp tỷ lệ từ cấp độ mảnh chi tiết (grain: đa giác cơ sở bậc 1) lên cấp độ không gian khái quát (extent: đơn vị cảnh quan cấp tỉnh bậc 2) không phải là sự gộp nhóm số học giản đơn, mà là quá trình tổng hợp hóa các mối liên kết sinh thái - hình thái dựa trên ranh giới tự nhiên và ranh giới nhân sinh.

Sự chuyển dịch mô hình (paradigm shift) mà luận án đóng góp chính là xóa bỏ ranh giới cứng nhắc giữa cảnh quan tự nhiên thuần túy và cảnh quan nhân sinh, thiết lập quan điểm xem cảnh quan tỉnh Lạng Sơn là một hệ thống sinh thái nhân văn phức hợp thích ứng theo các bậc độ cao và điều kiện thạch học karst.

[Nền móng vô cơ (Abiotic)]           [Nền sinh vật hữu cơ (Biotic)]       [Hệ thống nhân sinh (Culture)]
Địa chất - Địa mạo - Khí hậu  --->  Thổ nhưỡng - Thảm thực vật    --->   Sử dụng đất - Dân cư - Tập quán
          │                                      │                                      │
          └──────────────────────────────┬───────────────────────────────────────┘
                                         ▼
                   [Phương pháp tham số GIS: Chồng xếp đa lớp]
                                         │
                                         ▼
                    8.719 Đơn vị cảnh quan sơ cấp (Bậc 1)
                                         │
                                         ▼
                   [Phương pháp tổng thể: Khái quát hóa hình thái]
                                         │
                                         ▼
                    40 Đơn vị cảnh quan cấp tỉnh (Bậc 2)
                                         │
                                         ▼
                 [Đánh giá lượng hóa: Phần mềm Fragstats 4.2]
       (Chỉ số LPI, AREA_MN, PARA_MN, SHAPE_MN, TCA, ENN_MN, CONTIG_MN)
                                         │
                                         ▼
                   Định hướng quy hoạch sử dụng hợp lý lãnh thổ

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án kết hợp 3 trụ cột lý thuyết: (1) Thuyết thể tổng hợp tự nhiên địa lý; (2) Lý thuyết cấu trúc và độ đo sinh thái cảnh quan (Landscape Metrics Theory của Turner và McGarigal); (3) Khung đánh giá đặc tính cảnh quan (LCA) theo ELC 2000.

Cách tiếp cận độc đáo thể hiện ở phương thức: "Phương pháp từ dưới lên trước tiên chọn giải quyết trực tiếp các phần cơ bản khác nhau của nhiệm vụ sau đó kết hợp các phần đó thành toàn bộ lãnh thổ". Phương pháp tham số bán tự động trên GIS cho phép chồng xếp các lớp dữ liệu thạch học, độ cao, độ dốc, đất, thảm thực vật để bóc tách 8.719 đa giác vi mô, sau đó phương pháp tổng thể chuyên gia (expert-based holistic approach) được áp dụng để loại bỏ các đa giác vụn (sliver polygons), khái quát hóa thành 40 đơn vị cảnh quan mang tính đồng nhất tương đối về cấu trúc đứng và cấu trúc ngang.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích: Áp dụng tối ưu cho các lãnh thổ miền núi có tính phân cắt cao, chịu tác động kép của hoàn lưu gió mùa đông bắc và quá trình karst hóa nhiệt đới ẩm, với các ràng buộc về mặt tỷ lệ bản đồ cơ sở là 1:100.000.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan Thực chứng phản biện (Critical Realism) kết hợp với Chủ nghĩa Thực dụng Không gian (Spatial Pragmatism). Thiết kế nghiên cứu dạng đa bậc kết hợp định lượng không gian (spatial quantitative modeling) và định tính thực địa (qualitative field validation). Quy mô nghiên cứu phân cấp theo ba mức độ:

• Cấp vi mô (Micro-scale/Bậc 1): Đơn vị mảnh cơ sở (Grain) được xác định từ các đa giác chồng xếp tham số.
• Cấp trung mô (Meso-scale/Bậc 2): 40 đơn vị cảnh quan cấp tỉnh ở tỷ lệ 1:100.000.
• Cấp vĩ mô (Macro-scale/Bậc 3): Cấu trúc tiểu vùng sinh thái cảnh quan toàn tỉnh trong mối tương quan với vùng Đông Bắc Bộ.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thực hiện chuẩn xác qua 5 giai đoạn:

1. Thu thập và chuẩn hóa dữ liệu: Số hóa và đồng bộ hệ tọa độ VN-2000 cho các bản đồ chuyên đề tỷ lệ 1:100.000: Bản đồ Địa chất (Liên đoàn Địa chất Đông Bắc), Mô hình số độ cao DEM, Bản đồ Thổ nhưỡng (Viện Quy hoạch và Thiết kế Nông nghiệp), Bản đồ Hiện trạng Rừng và thảm phủ (Viện Điều tra Quy hoạch Rừng). Chuỗi số liệu khí tượng nhiệt - ẩm 60 năm (1961 - 2020) từ các trạm quan trắc tại Lạng Sơn, Thất Khê, Hữu Lũng, Đình Lập, Mẫu Sơn.
2. Chồng xếp tham số tự động: Sử dụng MapInfo 15.5 và công cụ không gian GIS thực hiện giao cắt đa lớp thuộc tính: Nền địa chất (9 phân vị thạch học chính) × Phân tầng độ cao (6 cấp: <100m, 100-300m, 300-500m, 500-700m, 700-1000m, >1000m) × Thổ nhưỡng (8 nhóm đất chính) × Thảm thực vật/Sử dụng đất (7 trạng thái phủ). Kết quả tạo ra 8.719 đơn vị cảnh quan bậc 1.
3. Tổng hợp hình thái học và khảo sát thực địa: Tiến hành xử lý giải đoán không gian kết hợp điều tra thực địa dọc theo 3 tuyến xuyên tỉnh:
   • Tuyến 1: Tràng Định - Văn Lãng - TP. Lạng Sơn - Lộc Bình - Đình Lập (dọc Tỉnh lộ 4B và Quốc lộ 4A).
   • Tuyến 2: Cao Lộc - Chi Lăng - Hữu Lũng (dọc Quốc lộ 1A và Quốc lộ 1B).
   • Tuyến 3: TP. Lạng Sơn - Văn Quan - Bắc Sơn (dọc Quốc lộ 1B và Tỉnh lộ 279). Khảo sát thực địa giúp kiểm chứng ranh giới, điều chỉnh sai số giải đoán, tích hợp các yếu tố văn hóa tộc người (Tày, Nùng, Dao, Kinh, Sán Chay), từ đó gộp nhóm 8.719 đơn vị bậc 1 thành 40 đơn vị cảnh quan bậc 2 hoàn chỉnh.
4. Đo đạc trắc lượng hình thái cảnh quan: Chuyển đổi dữ liệu vector 40 đơn vị cảnh quan sang định dạng raster tương thích để chạy thuật toán phân tích cấu trúc không gian trên phần mềm chuyên dụng Fragstats 4.2.
5. Đánh giá thích nghi và phân vùng chức năng: Dựa trên cấu trúc đa bậc và ma trận chỉ số Fragstats để thiết lập bản đồ định hướng sử dụng hợp lý không gian tỉnh Lạng Sơn.

Tam giác đạc (Triangulation) được thiết lập vững chắc: Tam giác đạc Dữ liệu (bản đồ viễn thám + khí tượng 60 năm + thống kê kinh tế 2011 - 2020); Tam giác đạc Phương pháp (chồng xếp GIS + mô hình trắc lượng Fragstats + khảo sát thực địa); Tam giác đạc Lý thuyết (Địa lý cảnh quan Nga + Sinh thái cảnh quan Tây Âu).

Data và phân tích

Hệ thống 8 chỉ số trắc lượng hình thái học được tính toán đồng bộ trên Fragstats 4.2 bao gồm:

• AREA_MN (Mean Patch Area): Diện tích trung bình của các mảng cảnh quan (ha).
• LPI (Largest Patch Index): Chỉ số mảng lớn nhất, đo lường tỷ lệ phần trăm diện tích của mảng chiếm ưu thế so với toàn bộ đơn vị cảnh quan (%).
• PARA_MN (Perimeter-Area Ratio Mean): Tỷ số chu vi/diện tích trung bình, phản ánh tính phức tạp của đường viền và hiệu ứng rìa (m/ha).
• SHAPE_MN (Mean Shape Index): Chỉ số hình dạng trung bình, đo độ phức tạp hình học so với hình vuông chuẩn (SHAPE_MN = 1 khi mảng là hình vuông, càng lớn hình dạng càng phân nhánh, gấp khúc).
• FRAC_MN (Mean Fractal Dimension): Chiều fractal trung bình (tiệm cận từ 1 đến 2), biểu thị mức độ tác động nhân vi làm biến dạng hình học tự nhiên.
• TCA (Total Core Area): Tổng diện tích vùng lõi loại trừ vùng đệm rìa sinh thái (ha).
• ENN_MN (Euclidean Nearest-Neighbor Distance Mean): Khoảng cách lân cận ngắn nhất trung bình (m), đo mức độ cô lập không gian giữa các mảng cùng loại.
• CONTIG_MN (Contiguity Index Mean): Chỉ số tính liên tục không gian của mảng.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Phát hiện 1: Xác lập cấu trúc phân hóa đa bậc gồm 40 đơn vị cảnh quan điển hình Nghiên cứu chứng minh rằng cảnh quan tỉnh Lạng Sơn không phân bố ngẫu nhiên mà tổ chức theo một cấu trúc đa bậc chặt chẽ. Từ 8.719 đơn vị sơ cấp, nghiên cứu đã tổng hợp thành 40 đơn vị cảnh quan cấp tỉnh (Bậc 2). Đơn vị có diện tích lớn nhất là CQ số 11 (Đồi thấp và trung bình trên đá trầm tích lục nguyên, thảm cây bụi và trảng cỏ thoái hóa) chiếm 14,82% diện tích tự nhiên; trong khi các đơn vị cảnh quan núi cao karst (như CQ số 39 - Núi đá vôi hiểm trở Mẫu Sơn và Bắc Sơn) có diện tích lõi nguyên sinh được bảo tồn nghiêm ngặt nhưng chiếm tỷ lệ dưới 3,5%.

2. Phát hiện 2: Vai trò trội của phức hợp Karst - Khí hậu lạnh mùa đông Khác với các vùng núi nhiệt đới điển hình phía Nam, cảnh quan Lạng Sơn chịu sự chi phối quyết định bởi tính phân bậc nhiệt - ẩm với mùa đông lạnh sâu sắc (nhiệt độ trung bình tháng 1 tại Mẫu Sơn hạ xuống dưới 8°C, có hiện tượng băng giá). Quá trình karst hóa diễn ra mạnh mẽ trên nền đá vôi Trias và Permi-Carbon, tạo nên các cảnh quan karst dạng tháp, dạng nón và các thung lũng karst kín (polje) độc đáo ở Bắc Sơn, Chi Lăng, Hữu Lũng, chi phối trực tiếp phương thức định cư và phân bố sinh kế nông - lâm nghiệp.

3. Phát hiện 3: Sự phân mảnh sâu sắc tại các cảnh quan chuyển tiếp đồi núi thấp (LPI và TCA suy giảm) Kết quả trắc lượng hình thái từ Fragstats 4.2 cho thấy các đơn vị cảnh quan ở đai cao dưới 300m (vùng gò đồi Hữu Lũng, Cao Lộc, Tràng Định) có chỉ số LPI thấp (< 15%) và TCA bị thu hẹp nghiêm trọng, phản ánh tình trạng phân mảnh môi trường sống do áp lực chuyển đổi đất nông nghiệp, trồng cây ăn quả (na Chi Lăng, quýt Bắc Sơn) và phát triển hạ tầng giao thông. Ngược lại, các cảnh quan núi trung bình trên đá vôi có LPI > 65% và TCA duy trì liên tục, bảo đảm hành lang sinh thái tự nhiên.

4. Phát hiện 4: Độ phức tạp hình thái và hiệu ứng rìa (SHAPE_MN và PARA_MN cao đột biến) Các đơn vị cảnh quan nông nghiệp thung lũng xen núi đá vôi có chỉ số SHAPE_MN dao động từ 2,15 đến 3,42 và PARA_MN > 450 m/ha. Điều này cung cấp bằng chứng toán học khẳng định ranh giới giữa các mảng sinh thái nhân sinh và mảng rừng tự nhiên bị chia cắt dữ dội, tạo ra hiệu ứng rìa (edge effect) mạnh mẽ, làm tăng tính dễ bị tổn thương sinh thái trước các hiện tượng xói mòn đất và trượt lở trong mùa mưa lũ.

5. Phát hiện 5: Dấu ấn sinh thái văn hóa tộc người trong việc tái cấu trúc thảm phủ Nghiên cứu chỉ ra sự tương thích không gian giữa các vùng cảnh quan bậc 2 và địa bàn cư trú của các nhóm dân tộc: người Tày, Nùng gắn liền với các cảnh quan thung lũng xâm thực và bồn địa tích tụ ven sông Kỳ Cùng, sông Thương (canh tác lúa nước, hoa màu); người Dao, H'Mông phân bố tại các cảnh quan núi cao karst và đồi núi dốc hiểm trở (kinh tế nương rẫy, trồng hồi, quế và thảo dược). Tập quán này tạo nên một bức tranh khảm cảnh quan văn hóa (cultural landscape mosaic) có tính nhịp điệu cao.

Cảnh quan Núi cao Karst (Mẫu Sơn, Bắc Sơn):
[ Rừng nguyên sinh / Rừng đặc dụng ]  <-- (LPI cao, TCA lớn, Đa dạng sinh học cao)
             │
             ▼
Cảnh quan Đồi dốc sườn thoải (Chi Lăng, Lộc Bình):
[ Vườn đồi: Hồi, Na, Cây ăn quả ]     <-- (SHAPE_MN cao, Phân mảnh trung bình)
             │
             ▼
Cảnh quan Thung lũng & Bồn địa tích tụ (Sông Kỳ Cùng, Sông Thương):
[ Đô thị, Làng bản Tày-Nùng, Lúa nước ] <-- (LPI thấp, PARA_MN cao, Áp lực nhân sinh lớn)

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Xác lập tiền lệ thành công trong việc dung hợp phương pháp luận cảnh quan Tây Âu (ELC 2000) vào cấu trúc lãnh thổ nhiệt đới gió mùa Đông Nam Á, chứng minh khả năng thay thế hoặc bổ khuyết cho các hệ thống phân loại kiểu loại cơ học truyền thống.
• Về mặt phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình 5 bước kết hợp giữa ArcGIS/MapInfo và Fragstats 4.2, tạo ra bộ công cụ mở có thể chuyển giao và áp dụng trực tiếp cho 62 tỉnh thành khác tại Việt Nam, đặc biệt là các tỉnh miền núi phía Bắc.
• Về mặt thực tiễn và chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học để UBND tỉnh Lạng Sơn xây dựng Quy hoạch tỉnh giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn 2050; định hướng 5 phân vùng chức năng kinh tế - sinh thái:
  1. Phân vùng bảo tồn nghiêm ngặt: Cảnh quan núi đá vôi Bắc Sơn, Mẫu Sơn (bảo vệ nguồn nước, rừng phòng hộ đầu nguồn và đa dạng sinh học).
  2. Phân vùng nông - lâm nghiệp sinh thái: Vùng đồi thấp trồng cây đặc sản (hồi Văn Quan, na Chi Lăng, thuốc lá lá vàng).
  3. Phân vùng phát triển kinh tế cửa khẩu và đô thị dịch vụ: Dọc hành lang kinh tế Quốc lộ 1A kết nối TP. Lạng Sơn - Đồng Đăng - Hữu Nghị.
  4. Phân vùng phục hồi cảnh quan thoái hóa: Trảng cỏ cây bụi nghèo kiệt tại Đình Lập, Cao Lộc.
  5. Phân vùng du lịch địa chất - văn hóa: Công viên địa chất Lạng Sơn (khai thác giá trị di sản karst và văn hóa bản địa).

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra các hạn chế mang tính khách quan:

1. Độ phân giải tỷ lệ: Việc xây dựng bản đồ ở tỷ lệ 1:100.000 mang tính khái quát cao cho toàn tỉnh, chưa thể hiện được cấu trúc vi cảnh quan (facies/cảnh diện) ở quy mô cấp xã hoặc lưu vực sông nhỏ tỷ lệ 1:10.000 - 1:25.000.
2. Số liệu chuỗi thời gian thảm phủ: Chưa xây dựng được mô hình động học không gian đa thời gian (multi-temporal dynamics) liên tục qua các thập kỷ do hạn chế về độ đồng nhất của ảnh viễn thám độ phân giải cao trong quá khứ.
3. Mạng lưới quan trắc vi khí hậu: Dữ liệu nhiệt - ẩm tại các thung lũng karst kín và vùng núi cao hiểm trở còn phải nội suy từ các trạm khí tượng huyện lỵ, chưa phản ánh hết tính dị biệt của tiểu khí hậu hang động và sườn đón gió.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Ứng dụng mô hình Markov-Cellular Automata (CA-Markov) để mô phỏng và dự báo xu thế biến đổi cấu trúc cảnh quan dưới tác động của biến đổi khí hậu và đô thị hóa đến năm 2050.
• Lượng giá kinh tế dịch vụ hệ sinh thái (Ecosystem Services Valuation) cho từng đơn vị cảnh quan trong số 40 đơn vị đã xác lập.
• Nghiên cứu kết nối sinh thái xuyên biên giới (Transboundary Landscape Connectivity) giữa các cảnh quan karst tỉnh Lạng Sơn và tỉnh Quảng Tây (Trung Quốc).
• Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI/Machine Learning) trong giải đoán tự động ranh giới cảnh quan từ ảnh viễn thám Sentinel-2 và LiDAR.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Thiết lập khung tham chiếu phương pháp luận mới cho ngành Địa lý Tự nhiên và Sinh thái Cảnh quan tại Việt Nam, mở ra hướng nghiên cứu liên ngành giữa GIS, trắc lượng hình thái học và sinh thái văn hóa.
• Tác động thực tiễn đến ngành kinh tế: Định hướng tối ưu hóa cơ cấu cây trồng nông - lâm nghiệp, nâng cao giá trị chuỗi sản phẩm đặc sản vùng miền núi (Hồi Lạng Sơn, Na Chi Lăng, Hồng Bảo Lâm) dựa trên khả năng thích nghi của từng đơn vị cảnh quan.
• Tác động đến chính sách quản lý nhà nước: Đóng vai trò là tài liệu khoa học nền tảng cho Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Lạng Sơn trong công tác giao đất giao rừng, phân vùng kiểm soát suy thoái môi trường và lập đề án thành lập Công viên Địa chất Toàn cầu UNESCO.
• Ý nghĩa xã hội: Góp phần bảo tồn tri thức bản địa và không gian sinh tồn của hơn 80% đồng bào thiểu số, thúc đẩy sinh thái nhân văn bền vững tại khu vực biên giới Đông Bắc.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận phương pháp tích hợp tham số - tổng thể (Bottom-up Parametric & Holistic Approach) và quy trình xử lý trắc lượng cảnh quan trên Fragstats 4.2 phục vụ các đề tài nghiên cứu địa lý, sinh thái và môi trường.
• Các nhà quy hoạch không gian và đô thị: Sử dụng hệ thống bản đồ 40 đơn vị cảnh quan tỷ lệ 1:100.000 để xác định các chỉ số ngưỡng phát triển, vị trí xây dựng hạ tầng và vùng nhạy cảm sinh thái.
• Nhà hoạch định chính sách địa phương: Có căn cứ khoa học định lượng để ra quyết định phân bổ ngân sách đầu tư bảo vệ rừng, quy hoạch vùng cây chuyên canh và chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới thích ứng với cảnh quan karst.
• Doanh nghiệp phát triển Nông - Lâm - Du lịch: Lựa chọn chính xác địa bàn đầu tư nông nghiệp công nghệ cao, phát triển các tour du lịch sinh thái - trải nghiệm văn hóa bản địa bền vững.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc thiết lập thành công mô hình cấu trúc cảnh quan đa bậc thích ứng cho vùng núi nhiệt đới gió mùa trên cơ sở mở rộng Lý thuyết Phân cấp Cảnh quan (Hierarchical Landscape Theory) của Marc Antrop và mô hình kim tự tháp của J. Zotano. Công trình đã bắc nhịp cầu nối giữa trường phái phân loại cảnh quan phát sinh kinh điển (Dokuchaev, Berg) và trường phái sinh thái cảnh quan hiện đại (ELC 2000), chứng minh rằng cấu trúc cảnh quan nhiệt đới vùng núi là sự tích hợp hữu cơ giữa các lớp nền thạch học karst độc lập và các lớp thảm phủ động học phụ thuộc.

2. Điểm mới về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây là gì? Trả lời: So với các nghiên cứu phân loại cảnh quan truyền thống ở Việt Nam (như Phạm Hoàng Hải 1997 chỉ dùng phương pháp từ trên xuống với các chỉ tiêu định tính), luận án vận dụng quy trình tích hợp ngược từ dưới lên (bottom-up): sử dụng GIS chồng xếp tự động đa lớp tham số để tạo ra 8.719 đơn vị sơ cấp, sau đó dùng phương pháp tổng thể chuyên gia để khái quát hóa thành 40 đơn vị cảnh quan cấp tỉnh, đồng thời lần đầu tiên đưa bộ 8 chỉ số trắc lượng hình thái học (Fragstats 4.2) vào định lượng hóa độ phức tạp, tính liên tục và mức độ phân mảnh của từng đơn vị cảnh quan.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ số liệu trắc lượng hình thái học cảnh quan là gì? Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là các vùng cảnh quan đồi núi thấp chuyển tiếp (đai cao 100 - 300m) lại có chỉ số hình dạng SHAPE_MN và tỷ số chu vi/diện tích PARA_MN cao vượt trội so với vùng núi cao hiểm trở, cho thấy áp lực nhân vi từ canh tác nông nghiệp và mở rộng đường giao thông đã biến các cảnh quan này thành những cấu trúc không gian có tính phân mảnh cực đoan, tạo ra diện tích rìa sinh thái khổng lồ làm suy giảm chức năng bảo tồn nguồn nước và làm gia tăng nguy cơ suy thoái đất.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) hoàn chỉnh không? Trả lời: Hoàn toàn có. Luận án cung cấp quy trình 5 bước được chuẩn hóa tường minh với các thuật toán tham số hóa cụ thể, bảng chỉ tiêu phân loại địa hình - thạch học - đất - thảm phủ rõ ràng, cùng quy trình xử lý không gian từ phần mềm MapInfo 15.5 sang ma trận raster để phân tích trên Fragstats 4.2. Bất kỳ nhà nghiên cứu nào cũng có thể áp dụng nguyên vẹn quy trình này cho các tỉnh vùng núi khác như Cao Bằng, Hà Giang hay Sơn La.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Trả lời: Chương trình 10 năm tới tập trung vào 3 trọng tâm: (1) Số hóa không gian cảnh quan 4D (tích hợp chiều thời gian thực với dữ liệu viễn thám đa phổ); (2) Xây dựng mô hình chi trả dịch vụ môi trường rừng và dịch vụ hệ sinh thái (PES) dựa trên các đơn vị cảnh quan đa bậc; (3) Thiết lập mạng lưới giám sát khả năng phục hồi sinh thái (ecological resilience) của cảnh quan karst trước bối cảnh biến đổi khí hậu cực đoan tại vùng Đông Bắc Bộ.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Bùi Thị Thanh Dung đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp học thuật và thực tiễn mang tính then chốt:

1. Xác lập cơ sở lý luận và hoàn thiện phương pháp luận phân tích cấu trúc cảnh quan đa bậc theo hướng tiếp cận hiện đại của Tây Âu và Công ước Cảnh quan Châu Âu (ELC 2000), điều chỉnh phù hợp với đặc thù lãnh thổ Việt Nam.
2. Thiết lập hệ thống cơ sở dữ liệu số hóa địa lý toàn diện và thành lập bản đồ cấu trúc cảnh quan tỉnh Lạng Sơn tỷ lệ 1:100.000 gồm 40 đơn vị cảnh quan đặc trưng, được khái quát hóa một cách khoa học từ 8.719 đơn vị cảnh quan sơ cấp bậc 1.
3. Tiên phong ứng dụng thành công phương pháp trắc lượng hình thái cảnh quan (thông qua 8 chỉ số của phần mềm Fragstats 4.2), định lượng hóa chính xác mức độ phân mảnh không gian, hiệu ứng rìa và diện tích vùng lõi của từng đơn vị cảnh quan.
4. Làm sáng tỏ quy luật phân hóa không gian sinh thái dưới tác động tương hỗ giữa nền địa mạo karst mùa đông lạnh và tập quán sinh thái văn hóa của cộng đồng hơn 80% đồng bào dân tộc thiểu số tại địa bàn biên giới Đông Bắc.
5. Cung cấp luận cứ khoa học tin cậy và hệ thống bản đồ định hướng phân vùng chức năng kinh tế - sinh thái phục vụ trực tiếp cho công tác quy hoạch, quản lý tài nguyên và phát triển bền vững tỉnh Lạng Sơn.

Công trình đánh dấu bước tiến quan trọng trong việc hiện đại hóa chuyên ngành Địa lý Tự nhiên tại Việt Nam, mở ra những hướng nghiên cứu chuyên sâu về sinh thái cảnh quan lượng hóa và quy hoạch không gian bền vững trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ KHOA HỌC PHÂN TÍCH CẤU TRÚC ĐA BẬC CẢNH QUAN Lịch sử nghiên cứu cảnh quan có nhiều quan điểm, trường phái với các hướng nghiên cứu khác nhau và không ngừng phát triển. Việc nghiên cứu cảnh quan luôn đòi hỏi cách tiếp cận mới đa chiều hơn. Những khác biệt về kết quả nghiên cứu tại các nước, các khu vực bắt nguồn từ quan niệm về cảnh quan, mục tiêu nghiên cứu cảnh quan cũng như quy mô dữ liệu sử dụng khác nhau. Những năm gần đây, hướng nghiên cứu sinh thái cảnh quan ở các nước Tây Âu có nhiều bước tiến mới và phù hợp với sự thay đổi của bối cảnh thế giới hiện nay.

Để thực hiện các nội dung của Công ước cảnh quan Châu Âu, các nhà nghiên cứu tại đây đã xây dựng một hệ thống phân loại cảnh quan, phương pháp nghiên cứu tương đối nhất quán cho các nước thành viên (Van Eetvelde và cộng sự, 2006). Hệ thống phân loại và phương pháp nghiên cứu này được xây dựng trên cơ sở kết hợp giữa quan điểm phân loại cảnh quan với mô tả cảnh quan, kết hợp giữa phương pháp tổng thể và phương pháp tham số với cách tiếp cận từ dưới lên. Trong chương này NCS trình bày, đánh giá các quan điểm nghiên cứu cảnh quan, cấu trúc đa bậc của cảnh quan, các cách tiếp cận, phân loại cảnh quan và quy trình xây dựng bản đồ cảnh quan theo cấu trúc đa bậc. Tổng quan về nghiên cứu cảnh quan 1.

Một số quan niệm về cảnh quan 1. Quan niệm cảnh quan theo kiểu loại: Cho rằng cảnh quan là một đơn vị phân loại trong hệ thống phân chia các thể tổng hợp địa lí tự nhiên lãnh thổ. Mỗi cấp phân chia phải dựa trên các chỉ tiêu đặc trưng và có cấu trúc hình thái riêng từ trên xuống hoặc từ dưới lên. Quan niệm này được đề xướng bởi một số nhà khoa học của Nga như: L.

Ixatsenko… cũng như G. Wieber của Pháp, Phạm Hoàng Hải,. của Việt Nam [1,2]. Quan niệm xem cảnh quan là các cá thể: Coi cảnh quan là một phân khu trên bề mặt Trái đất, có giới hạn lãnh thổ, có không gian cụ thể và không lặp lại trong lãnh thổ.

Những người theo quan điểm này coi cảnh quan là một trong những đơn vị cấp thấp nhất trong hệ thống phân vùng tổng 6 hợp. Những đơn vị đó là đối tượng cơ bản của việc nghiên cứu địa lý cảnh quan. Thực hiện nghiên cứu cảnh quan theo quan điểm này thường theo hướng tiếp cận từ dưới lên. Điển hình cho quan điểm này có A.Polưnov, Vũ Tự Lập và một số người khác [1,3].

Quan niệm xem xét cảnh quan như là một danh từ chung: Để chỉ các tổng thể lãnh thổ tự nhiên của bất kỳ quy mô nào có sự đồng nhất tương đối về một số hợp phần tự nhiên nào đó và phân loại chúng theo sự đồng nhất ấy. “Cảnh quan là tổng thể gồm những vật thể và những hiện tượng tự nhiên phụ thuộc lẫn nhau, liên quan với nhau và thể hiện dưới dạng quá trình phát triển không ngừng”. Neustruev là người đầu tiên hiểu khái niệm cảnh quan theo nghĩa này. Ủng hộ quan điểm này có các tác giả F.

Quan niệm cảnh quan theo Công ước cảnh quan châu Âu (ELC, 2000) và Hiệp ước cảnh quan Mỹ La tinh (LALI, 2012): a) Công ước cảnh quan châu Âu (ELC, 2000): Cho rằng cảnh quan vừa là đơn vị phân loại vừa là danh từ chung trên bề mặt Trái đất. Công ước cảnh quan châu Âu trao cho các bên (các quốc gia đã tự phê chuẩn quy ước) xác định cảnh quan của lãnh thổ mình, để phân tích đặc điểm, xác định các tiềm năng và áp lực có thể tác động của chúng và thực hiện các chiến lược quản lý, lập kế hoạch và bảo vệ cảnh quan. Với phạm vi quốc gia, có thể cung cấp một khuôn khổ cho nghiên cứu cảnh quan, giám sát, quản lý và lập kế hoạch. Công ước cảnh quan châu Âu thể hiện tư duy cách mạng liên quan sự phát triển của khoa học cảnh quan, đặc biệt chú trọng đến ý nghĩa của thuật ngữ "cảnh quan văn hóa”.

Theo Công ước cảnh quan châu Âu: [7,8] - "Cảnh quan" có nghĩa là một khu vực, theo cảm nhận của mọi người, có đặc tính là kết quả của hành động và tương tác của các yếu tố tự nhiên và con người; - "Chính sách cảnh quan" có nghĩa là một biểu hiện của các cơ quan công quyền có thẩm quyền nói chung nguyên tắc, chiến lược và hướng dẫn cho phép thực hiện các biện pháp cụ thể nhằm việc bảo vệ, quản lý và quy hoạch cảnh quan; - "Mục tiêu chất lượng cảnh quan" có nghĩa là đối với một cảnh quan cụ thể, công thức của cơ quan công quyền có thẩm quyền về nguyện vọng của công chúng liên quan đến cảnh quan các đặc điểm của môi trường xung quanh họ; 7 - "Bảo vệ cảnh quan" có nghĩa là các hành động để bảo tồn và duy trì ý nghĩa hoặc các đặc điểm đặc trưng của một cảnh quan, được chứng minh bằng giá trị di sản của nó bắt nguồn từ tự nhiên và / hoặc từ hoạt động của con người; - "Quản lý cảnh quan" có nghĩa là hành động, từ góc độ phát triển bền vững, để đảm bảo bảo trì thường xuyên của một cảnh quan, để hướng dẫn và hài hòa các thay đổi được đưa ra bởi các quá trình xã hội, kinh tế và môi trường; - "Quy hoạch cảnh quan" có nghĩa là hành động hướng tới tương lai mạnh mẽ để tăng cường, khôi phục hoặc tạo cảnh quan. Công ước công nhận rằng tất cả các lãnh thổ là một phần của cảnh quan chung bao gồm đô thị, ven đô, nông thôn và đất tự nhiên cũng như các vùng nước và biển. Công ước cung cấp một cái nhìn toàn diện về cảnh quan theo tư duy đương đại về tính bền vững, sự hiểu biết về mối liên quan của con người đến các quá trình sinh thái - hay mối liên quan giữa văn hóa và thiên nhiên - và như vậy nó có ý nghĩa toàn cầu chứ không chỉ riêng biệt cho các quốc gia châu Âu. Công ước Cảnh quan Châu Âu đã đặt ra nhiệm vụ cần có sự hiểu biết toàn diện hơn về cảnh quan.

Công ước cho thấy những mối quan tâm, suy nghĩ về cảnh quan đã bắt đầu được phản ánh trong công việc của các chính phủ, cơ quan môi trường và một loạt các bên quan tâm trong lĩnh vực cảnh quan ở châu Âu. Cảnh quan không nhất thiết phải được phân loại là "tự nhiên" hoặc "văn hóa" bởi vì tất cả các cảnh quan ở châu Âu ở một mức độ nào đó hoặc bị ảnh hưởng bởi con người. Do đó, thuật ngữ "cảnh quan văn hóa" có thể được coi là dư thừa, vì tất cả các cảnh quan của châu Âu cũng có thể được mô tả là "văn hóa" ở một mức độ nào đó, tuy nhiên vấn đề ghi nhận để phân loại hay loại bỏ cảnh quan văn hóa thực sự phức tạp cần nghiên cứu nhiều hơn nữa [9,10,11]. b) Hiệp ước cảnh quan Mỹ La tinh (LALI, 2012): Hiệp ước cảnh quan Mỹ Latinh (LALI) là một tuyên bố về các nguyên tắc đạo đức cơ bản để thúc đẩy việc công nhận, định giá, bảo vệ, quản lý và quy hoạch bền vững các cảnh quan của Mỹ La tinh bằng cách thông qua các thỏa thuận (luật - hiệp định - nghị định - quy định) nhận ra sự đa dạng và giá trị của địa phương, khu vực và quốc gia, hữu hình đến mức vô hình, về cảnh quan, cũng như các nguyên tắc và quy trình để bảo vệ nó.

Các nguyên tắc sau đây chi phối Hiệp ước: cảnh quan là một thành phần cơ bản của tự nhiên và văn hóa, góp phần mang lại hạnh phúc cho con người, hình thành văn hóa địa phương và củng cố bản sắc dân tộc; Cảnh quan là một tác nhân cơ bản trong việc bảo tồn lối sống và trong ý thức hệ; Cảnh quan đóng một vai trò quan trọng 8 trong lợi ích chung tạo thành nguồn lực thuận lợi cho việc tạo ra việc làm và tạo ra các công nghệ mới; Cảnh quan, trong tầm nhìn không thể tách rời, tham gia vào sứ mệnh chung là đạt được sự bền vững và thực chất bị ràng buộc với sự thay đổi khí hậu; Cảnh quan không nhận ra biên giới và là một nhà tích hợp phức tạp giữa các quốc gia có chung biên giới; Tầm nhìn cảnh quan đóng góp vào việc bảo vệ khả năng tồn tại của môi trường tự nhiên, các giải pháp dựa trên thiên nhiên, nhằm phát triển và duy trì môi trường xây dựng nhân đạo ở các thành phố, thị trấn và làng mạc. Hiệp ước cảnh quan Mỹ Latinh (LALI) là một tuyên bố về các nguyên tắc đạo đức cơ bản để thúc đẩy công nhận, đánh giá, bảo vệ, quản lý và lập kế hoạch bền vững của cảnh quan Mỹ La tinh, việc thông qua các thỏa thuận nhận ra sự đa dạng và các giá trị địa phương, quốc gia và khu vực, cả hữu hình và vô hình của cảnh quan, cũng như các nguyên tắc và quy trình liên quan để bảo vệ nó. Hiệp ước đề xuất, theo một cách cụ thể, để thống nhất các chính sách đa quốc gia về bảo tồn, bảo vệ, quản lý và phục hồi các đơn vị cảnh quan nằm trong khu vực xuyên biên giới. Mục tiêu chính của Hiệp ước là thúc đẩy công nhận, đánh giá, bảo vệ, quy hoạch và quản lý bền vững cảnh quan, dẫn đến tuyên bố và công nhận sự đa dạng và giá trị của cảnh quan đa dạng của các nước tham gia [12].

Tổng quan tình hình nghiên cứu cảnh quan 1. Theo hướng phân loại cảnh quan Hướng nghiên cứu này coi cảnh quan là một thực thể tồn tại khách quan trong tự nhiên, có mối liên kết chặt chẽ và có các chỉ tiêu phân định rõ ràng giữa các bậc phân vị trong một hệ thống phân loại riêng biệt tùy theo vùng lãnh thổ. Các công trình nghiên cứu của các nhà địa lý Liên Xô trước đây và Nga hiện nay là những kết quả nổi bật theo hướng nghiên cứu này [1]. Dokuchaev được coi là nhà nghiên cứu lớn về cảnh quan đầu tiên của Nga.

Là nhà thổ nhưỡng học, ông cho rằng các loại đất nên được xem như một vật thể tự nhiên độc lập, phát triển theo các quá trình đã biết và do đó đất hoàn toàn khác và được phân biệt với các vỏ phong hóa bở rời trên bề mặt Trái đất.