CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM VỀ ẢNH HƯỞNG CỦA CÁC NHÂN TỐ KINH TẾ VĨ MÔ ĐẾN CHỈ SỐ GIÁ CHỨNG KHOÁN 1. THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VÀ CHỈ SỐ GIÁ CHỨNG KHOÁN 1. Thị trường chứng khoán a. Khái niệm Hiện nay, tồn tại nhiều quan niệm khác nhau về thị trường chứng khoán: Quan điểm thứ nhất cho rằng thị trường chứng khoán (TTCK) và thị trường vốn là một, chỉ là tên gọi khác nhau của cùng một khái niệm: Thị trường tư bản (Capital Market).
Nếu xét về mặt nội dung, thì thị trường vốn biểu hiện các quan hệ bản chất bên trong của quá trình mua bán các chứng khoán. TTCK là biểu hiện bên ngoài, là hình thức giao dịch vốn cụ thể. Do đó, các thị trường này không thể phân biệt, tách rời nhau mà thống nhất và cùng phản ánh các quan hệ bên trong và bên ngoài của thị trường tư bản. Quan điểm thứ hai của đa số các nhà kinh tế cho rằng TTCK được đặc trưng bởi thị trường vốn chứ không phải đồng nhất là một.
Như vậy, theo quan điểm này TTCK và thị trường vốn là khác nhau; trong đó TTCK chỉ giao dịch, mua bán các công cụ tài chính trung và dài hạn như trái phiếu chính phủ, cổ phiếu và trái phiếu công ty. Còn các công cụ tài chính ngắn hạn được giao dịch trên thị trường tiền tệ, không thuộc phạm vi hoạt động của TTCK. Quan điểm thứ ba dựa trên những gì quan sát được tại đa số các Sở giao dịch chứng khoán lại cho rằng TTCK là thị trường cổ phiếu, hay là nơi mua bán các phiếu cổ phần được các công ty phát hành ra để huy động vốn. Theo quan điểm này TTCK được đặc trưng bởi thị trường mua bán các công cụ tài chính mang lại quyền tham gia sở hữu.
Các quan điểm trên đều được khái quát dựa trên những cơ sở thực tiễn và trong 5 từng điều kiện lịch sử nhất định. Tuy nhiên, nhìn chung thì TTCK là nơi diễn ra các giao dịch mua bán, trao đổi các loại chứng khoán. Chứng khoán được hiểu là các loại giấy tờ có giá hay bút toán ghi sổ hoặc dữ liệu điện tử, bao gồm các loại sau: cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ, quyền mua cổ phẩn, chứng quyền, quyền chọn mua, quyền chọn bán, hợp đồng tương lai. Các giao dịch mua bán, trao đổi chứng khoán có thể diễn ra ở thị trường sơ cấp (Primary Market) hay thị trường thứ cấp (Secondary Market), tại Sở giao dịch (Stock Exchange) hay thị trường chứng khoán phi tập trung (Over The Counter Market), ở thị trường giao ngay (Spot Market) hay thị trường có kỳ hạn (Future Market).
Các quan hệ mua bán trao đổi này làm thay đổi chủ sở hữu của chứng khoán; và như vậy, thực chất đây chính là quá trình vận động của tư bản, chuyển từ tư bản sở hữu sang tư bản kinh doanh. Thị trường chứng khoán không giống với thị trường các hàng hoá thông thường khác vì hàng hoá của thị trường chứng khoán là một loại hàng hoá đặc biệt, là quyền sở hữu về tư bản. Loại hàng hoá này cũng có giá trị và giá trị sử dụng. Như vậy, có thể nói, bản chất của thị trường chứng khoán là thị trường thể hiện mối quan hệ giữa cung và cầu của vốn đầu tư mà ở đó, giá cả của chứng khoán chứa đựng thông tin về chi phí vốn hay giá cả của vốn đầu tư.
Thị trường chứng khoán là hình thức phát triển bậc cao của nền sản xuất và lưu thông hàng hoá. Phân loại thị trường chứng khoán Phân loại theo phương thức hoạt động của thị trường - TTCK tập trung: là thị trường chính thức mà ở đó việc giao dịch các loại chứng khoán đã niêm yết được thực hiện một cách tập trung. Hình thức điển hình của TTCK tập trung là Sở giao dịch chứng khoán (SGDCK) (Stock exchange), đây là tổ chức có tư cách pháp nhân do nhà nước sở hữu hoặc công ty cổ phẩn hoặc một hiệp hội được thành lập theo quy định của pháp luật sở hữu. Mọi việc mua, bán, chuyển nhượng, trao đổi chứng khoán phải được tiến hành tại Sở giao dịch và thông qua các thành viên của Sở giao dịch theo quy chế của Sở giao dịch chứng khoán.
6 - TTCK phi tập trung (Over the counter – OTC): là thị trường không có địa điểm giao dịch cụ thể, các giao dịch sơ cấp và thứ cấp đều được tiến hành thông qua mạng lưới của các công ty môi giới chứng khoán, tự doanh chứng khoán… trên khắp cả nước bằng hệ thống điện thoại và máy tính nối mạng. Cơ chế xác lập giá chủ yếu dựa trên cơ sở thương lượng giá giữa bên mua và bên bán. Ngoài các công ty niêm yết, thị trường OTC còn có sự tham gia của các công ty chưa đủ điều kiện niêm yết. Phân loại theo sự luân chuyển các nguồn vốn - Thị trường sơ cấp: là thị trường mua bán các chứng khoán mới phát hành.
Trên thị trường này, vốn từ nhà đầu tư sẽ được chuyển sang nhà phát hành thông qua việc nhà đầu tư mua các chứng khoán mới được phát hành. Hoạt động của thị trường sơ cấp tạo ra một kênh huy động vốn đầu tư cho nền kinh tế, nhà phát hành trực tiếp nhận được nguồn từ việc bán chứng khoán của họ. Qua hoạt động này của thị trường sơ cấp, các nguồn tiền nhàn rỗi trong dân cư, trong các tổ chức kinh tế, xã hội được chuyển thành vốn đầu tư dài hạn cho người phát hành chứng khoán. - Thị trường thứ cấp: là nơi giao dịch các chứng khoán đã được phát hành trên thị trường sơ cấp, đảm bảo tính thanh khoản cho các chứng khoán đã phát hành.
Đối với nhà đầu tư đang nắm giữ chứng khoán, vì nhu cầu chuyển đổi thành tiền để đầu tư vào kênh khác hoặc muốn hưởng chênh lệch giá mà họ chuyển nhượng lại chứng khoán của mình. Đối với người mua, vì mục đích nắm giữ tài sản tài chính và nhận thu nhập từ cổ tức mà họ tham gia vào thị trường thứ cấp. Phân loại theo hàng hóa trên thị trường - Thị trường cổ phiếu: là thị trường giao dịch, mua bán các loại cổ phiếu bao gồm cổ phiếu thường và cổ phiếu ưu đãi. - Thị trường trái phiếu: là thị trường giao dịch, mua bán các loại trái phiếu đã được phát hành; bao gồm trái phiếu công ty, trái phiếu địa phương và trái phiếu chính phủ.
- Thị trường các công cụ chứng khoán phái sinh: là thị trường phát hành và mua đi bán lại các giấy tờ có giá như: quyền mua cổ phiếu, chứng quyền, hợp đồng quyền chọn, hợp đồng tương lai…. Chức năng và vai trò của thị trường chứng khoán Chức năng: Huy động vốn đầu tư cho nền kinh tế Sự hoạt động của TTCK tạo ra một cơ chế chuyển các nguồn vốn từ nơi thừa đến nơi thiếu. TTCK cung cấp phương tiện huy động số vốn nhàn rỗi trong dân cư cho các công ty sử dụng vào nhiều mục đích khác nhau như: đầu tư phát triển sản xuất, xây dựng cơ sở vật chất… Nhờ vào sự hoạt động của TTCK mà các công ty có thể huy động một lượng vốn lớn để đầu tư dài hạn. Khi các nhà dầu tư mua chứng khoán do các công ty phát hành, số tiền nhàn rỗi của họ được đưa vào hoạt động sản xuất kinh doanh và qua đó góp phần mở rộng sản xuất xã hội.
Trong quá trình này, TTCK đã có những tác động quan trọng trong việc đẩy mạnh phát triển kinh tế quốc dân bằng cách hỗ trợ các hoạt động đầu tư của công ty. Thông qua TTCK, Chính Phủ và chính quyền địa phương đã huy động được nguồn tiền cho đầu tư phát triển cơ sơ hạ tầng phục vụ nhu cầu xã hội của minh. Cung cấp môi trường đầu tư cho công chúng TTCK cung cấp cho công chúng một môi trường đầu tư lành mạnh với các cơ hội lựa chọn phong phú. Các loại chứng khoán trên thị trường rất khác nhau về tính chất, thời hạn và độ rủi ro; do đó các nhà đầu tư có thể lựa chọn loại hàng hóa phù hợp với khả năng, mục tiêu và sở thích của mình.
Tạo môi trường giúp Chính phủ thực hiện các chính sách kinh tế vĩ mô Các chỉ số của TTCK phản ánh động thái của nền kinh tế một cách nhạy bén và chính xác. Giá của chứng khoán tăng lên cho thấy nhà đầu tư đang mở rộng hoạt động của mình, do đó làm cho nền kinh tế tăng trường; và ngược lại, khi giá chứng khoán giảm nghĩa là nền kinh tế đang tồn tại nhiều vấn đề tiêu cực. Vì thế, TTCK được coi là một chỉ báo của nền kinh tế và là một công cụ quan trọng giúp Chính Phủ thực hiện các chính sách kinh tế vĩ mô. Thông qua TTCK, Chính Phủ có thể mua bán trái phiếu Chính Phủ để tạo ra nguồn thu bù đắp thâm hụt ngân sách và quản lý lạm phát.
Ngoài ra, Chính Phủ còn có thể sử dụng các chính cách, biện pháp tác động vào TTCK nhằm định hướng đầu tư, đảm bảo cho sự phát triển cân đối của nền kinh tế. 8 Vai trò: Tạo tính thanh khoản cho các chứng khoán Nhờ có TTCK mà các nhà đầu tư có thể chuyển đổi các chứng khoán mà họ đang sở hữu thành tiền hoặc các chứng khoán khác theo ý muốn. Khả năng thanh khoản là một trong những đặc tính rất hấp dẫn của chứng khoán đối với nhà đầu tư. Đây là yếu tố quan trọng cho thấy tính linh hoạt, an toàn của vốn đầu tư.
TTCK hoạt động càng năng động và hiệu quả thì tính thanh khoản của chứng khoán càng được nâng cao. Đánh giá hoạt động của các doanh nghiệp Thông qua giá chứng khoán, hoạt động của các doanh nghiệp được phản ánh một cách tổng hợp và chính xác, giúp cho việc đánh giá và so sánh hoạt động của các doanh nghiệp được nhanh chóng và thuận tiện. Từ đó, tạo ra được một môi trường cạnh tranh lành mạnh nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng vốn của nền kinh tế, kích thích áp dụng công nghệ và cải tiến sản phẩm. Hỗ trợ và thúc đẩy các công ty cổ phần ra đời và phát triển TTCK hỗ trợ cho việc thành lập và phát triển các công ty cổ phần thông qua việc quảng bá thương hiệu, định giá doanh nghiệp, bảo lãnh phát hành, phân phối chứng khoán và đảm bảo thanh khoản một cách nhanh chóng.
Thông qua đó, TTCK đã thu hút các nhà đầu tư đến góp vốn, góp phần thúc đẩy quá trình cổ phần hóa của các doanh nghiệp.