PHẦN MỞ ĐẦU PHẦN NỘI DUNG Chƣơng 1: Cơ sở khoa học về phân cấp quản lý ngân sách nhà nƣớc 5 e Chƣơng 2: Thực trạng phân cấp quản lý ngân sách nhà nƣớc tại tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2012 - 2016 Chƣơng 3: Định hƣớng và giải pháp hoàn thiện phân cấp quản lý ngân sách nhà nƣớc tại tỉnh Bắc Ninh KẾT LUẬN 6 e Chƣơng 1 CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ PHÂN CẤP QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC CẤP TỈNH 1. Tổng quan về ngân sách nhà nƣớc cấp tỉnh 1. Khái niệm, bản chất, vai trò Ngân sách nhà nước Khái niệm Ngân sách nhà nước Trong hệ thống tài chính, NSNN là khâu tài chính tập trung giữ vị trí chủ đạo. NSNN là một phạm trù kinh tế - lịch sử gắn liền với sự ra đời của nhà nƣớc, gắn liền với kinh tế hàng hoá - tiền tệ.
Để đảm bảo thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình, Nhà nƣớc dùng quyền lực chính trị đặt ra những khoản thu, chi của NSNN. Điều này cho thấy chính sự tồn tại của Nhà nƣớc cùng với vai trò của Nhà nƣớc đối với đời sống kinh tế xã hội là những yếu tố cơ bản quyết định sự tồn tại và tính chất hoạt động NSNN của mỗi một quốc gia. Khoản 14, điều 4 Luật NSNN năm 2015: “NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để đảm bảo thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”. Với khái niệm trên, khi nói đến NSNN thƣờng đề cập tới 3 đặc tính cơ bản: Đƣợc cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định; Phản ảnh các khoản thu và các khoản chi; Thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định.
Bản chất ngân sách nhà nước Về cơ cấu: NSNN bao gồm toàn bộ các khoản thu, khoản chi của Nhà nƣớc. Các khoản thu chi này đƣợc tổng hợp trong một bảng dự toán thu chi tài chính đƣợc thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định. Về mặt pháp lý: NSNN phải đƣợc CQNN có thẩm quyền quyết định. Ở Việt Nam, Quốc hội là cơ quan có thẩm quyền thông qua và phê chuẩn ngân sách, Quốc hội thảo luận và quyết định về tổng mức, cơ cấu và phân bổ ngân 7 e sách Trung ƣơng (NSTW).
Mọi hoạt động thu chi đều đƣợc tiến hành trên cơ sở pháp luật do Nhà nƣớc ban hành. Về thời gian thực hiện: Theo quy định hiện hành, NSNN dự toán và đƣợc thực hiện trong một năm, năm này đƣợc gọi là năm ngân sách hay năm tài khóa. Vai trò của ngân sách nhà nước NSNN có vai trò rất quan trọng trong toàn bộ hoạt động KT-XH, QP-AN và đối ngoại của đất nƣớc. Vai trò của NSNN luôn gắn liền với vai trò của nhà nƣớc theo từng giai đoạn nhất định.
Đối với nền kinh tế thị trƣờng, NSNN đảm nhận vai trò quản lý vĩ mô đối với toàn bộ nền KT-XH: Thứ nhất, NSNN là kế hoạch tài chính vĩ mô trong các kế hoạch tài chính của Nhà nước: Nhằm quản lý các hoạt động KT-XH, nó có vị trí quan trọng góp phần định hƣớng phát triển sản xuất, hình thành cơ cấu kinh tế mới, thúc đẩy tăng trƣởng kinh tế ổn định và bền vững. Thứ hai, NSNN là quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất của nhà nước: Nguồn hình thành của quỹ ngân sách là từ tổng sản phẩm quốc nội và từ các nguồn tài chính khác. Mục đích sử dụng của quỹ ngân sách là duy trì sự tồn tại, đảm bảo hoạt động, thực hiện các chức năng nhiệm vụ của Nhà nƣớc. Thứ ba, NSNN là khâu chủ đạo trong hệ thống các khâu tài chính: Vì NSNN do Nhà nƣớc nắm giữ, chi phối và là công cụ để Nhà nƣớc kiểm soát vĩ mô và cân đối vĩ mô.
Thứ tư, NSNN là công cụ điều tiết thị trường, bình ổn giá cả và chống lạm phát: Cạnh tranh giữa các nhà doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trƣờng nhằm đạt đƣợc lợi nhuận tối đa. Thứ năm, NSNN là công cụ định hướng phát triển sản xuất: Nhà nƣớc sử dụng công cụ thuế và chi ngân sách, thông qua thuế tạo nguồn thu cho ngân sách và góp phần kích thích sản xuất phát triển và hƣớng dẫn các nhà đầu tƣ bỏ vốn 8 e đầu tƣ vào những vùng những lĩnh vực cần thiết để hình thành cơ cấu kinh tế theo hƣớng đã định. Thứ sáu, NSNN là công cụ điều chỉnh thu nhập giữa các tầng lớp dân cư: Sự phân hoá giàu nghèo giữa các tầng lớp dân cƣ trong nền kinh tế thị trƣờng đòi hỏi Nhà nƣớc phải có một chính sách phân phối lại thu nhập hợp lý nhằm giảm bớt khoảng cách chênh lệch về thu nhập trong dân cƣ. Thu ngân sách nhà nước Thu NSNN phản ánh các quan hệ kinh tế nảy sinh trong quá trình nhà nƣớc dùng quyền lực chính trị để thực hiện phân phối các nguồn tài chính dƣới hình thức giá trị nhằm hình thành quỹ tiền tệ của nhà nƣớc.
Thu NSSN là quá trình Nhà nƣớc sử dụng quyền lực nhà nƣớc để huy động một bộ phận giá trị của cải xã hội hình thành quỹ ngân sách nhà nƣớc nhằm đáp ứng nhu cầu chi tiêu của Nhà nƣớc. Thu NSNN là hoạt động tài chính của nhà nƣớc đƣợc thực hiện bằng hệ thống chính sách, luật pháp do Nhà nƣớc ban hành dựa trên cơ sở quyền lực của Nhà nƣớc đối với các chủ thể khác trong xã hội. Căn cứ vào phạm vi phát sinh: Đƣợc chia thành thu trong nƣớc và thu ngoài nƣớc. Thu trong nƣớc là các khoản thu phát sinh trong phạm vi lãnh thổ của quốc gia: Bao gồm các khoản thu từ thuế, lệ phí, phí,…Thu ngoài nƣớc là các khoản thu phát sinh ngoài lãnh thổ quốc gia nhƣ tiền bán tài sản của nhà nƣớc ở nƣớc ngoài, thu nhập của doanh nghiệp Việt Nam hoạt động kinh doanh ở nƣớc ngoài khi chuyển về nƣớc,… Căn cứ vào nội dung kinh tế: Các khoản thu NSNN thƣờng bao gồm các khoản thu từ thuế, phí, lệ phí do các tổ chức, cá nhân nộp theo quy định của pháp luật và các khoản thu khác theo nội dung kinh tế nhƣ: Thu hồi tiền cho 9 e vay, thu hoạt động sự nghiệp, thu các khoản khác từ hoạt động kinh tế của Nhà nƣớc,… Chi ngân sách nhà nước Chi NSNN là quá trình phân phối và sử dụng NSNN nhằm thực hiện các nhiệm vụ của Nhà nƣớc trong từng thời kỳ.
Chi NSNN bao gồm các khoản chi phát triển kinh tế xã hội, chi cho quốc phòng an ninh, chi hoạt động của bộ máy nhà nƣớc, chi trả nợ của Nhà nƣớc, chi viện trợ và các khoản chi khác. Chi NSNN thể hiện các quan hệ tiền tệ hình thành trong quá trình phân phối và sử dụng quỹ NSNN nhằm trang trải cho các chi phí của bộ máy quản lý nhà nƣớc và thực hiện chức năng kinh tế - xã hội mà nhà nƣớc đảm nhận theo những nguyên tắc nhất định. Chi NSNN là sự phối hợp giữa quá trình phân phối và quá trình sử dụng quỹ tiền tệ tập trung của nhà nƣớc. Quá trình phân phối là quá trình cấp phát kinh phí từ NSNN hình thành các loại quỹ trƣớc khi đƣa vào sử dụng.
Quá trình sử dụng là quá trình trực tiếp chi dùng khoản tiền cấp phát từ ngân sách không trải qua việc hình thành các loại quỹ trƣớc khi đƣa vào sử dụng. Các khoản chi NSNN đƣợc phân loại theo các tiêu chí khác nhau: Phân loại theo ngành kinh tế quốc dân: Dựa vào chức năng của Nhà nƣớc đối với nền kinh tế qua các ngành kinh tế quốc dân: Nông nghiệp – lâm nghiệp – thủy lợi, thủy sản, công nghiệp, xây dựng, giao thông, thông tin liên lạc, tài chính, QLNN, ANQP,… Phân loại theo nội dung kinh tế: Chi thường xuyên: Là khoản chi NSNN có thời hạn tác động ngắn, thƣờng dƣới 1 năm. Chi thƣờng xuyên chủ yếu phục vụ cho chức năng QLNN và điều hành xã hội của Nhà nƣớc: Chi cho bộ máy QLNN, hoạt động QPAN, giáo dục, đào tạo, y tế, văn hóa thông tin, thể thao, khoa học công nghệ. 10 e Chi đầu tư phát triển: Là những khoản chi có thời hạn tác động dài, thƣờng là trên một năm.
Khoản chi đầu tƣ phát triển sẽ tạo nên những tài sản vật chất, kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội của đất nƣớc. Bao gồm: Chi cho các công trình kết cấu hạ tầng KTXH, chi hỗ trợ tài chính, chi cho chƣơng trình mục tiêu quốc gia, dự án Nhà nƣớc không có khả năng thu hồi vốn trực tiếp. Chi khác: Bao gồm các khoản chi NSSN còn lại không đƣợc xếp vào hai nhóm chi kể trên. Bao gồm: Chi trả nợ gốc và lãi các khoản tiền do Nhà nƣớc vay, chi viện trợ, chi cho vay, chi bổ sung quỹ dự trữ tài chính.
Chu trình NSNN là dùng để chỉ toàn bộ hoạt động của một ngân sách kể từ khi bắt đầu hình thành cho tới khi kết thúc chuyển sang ngân sách mới. Hoạt động ngân sách nhà nƣớc có tính chu kỳ, lặp đi lặp lại hình thành chu trình ngân sách. Chu trình ngân sách bao gồm: Lập dự toán, chấp hành, quyết toán ngân sách. Lập dự toán ngân sách: Là công việc khởi đầu có ý nghĩa quyết định đến toàn bộ các khâu của chu trình quản lý ngân sách.
Lập dự toán ngân sách thực chất là lập kế hoạch các khoản thu chi của ngân sách trong một năm ngân sách. Kết quả của khâu này là dự toán ngân sách đƣợc các cấp có thẩm quyền quyết định. Chấp hành ngân sách: Là khâu tiếp theo của khâu lập ngân sách. Đó chính là quá trình sử dụng tổng hợp các biện pháp kinh tế tài chính và hành chính nhằm biến các chỉ tiêu thu, chi ghi trong kế hoạch NSNN năm trở thành hiện thực.
ớ ỉ tiêu thu, chi ghi trong kế hoạch ngân sách năm từ khả năng, dự kiến thành hiện thực. Đồng thời kiểm tra việc thực hiện các chính sách chế độ, tiêu chuẩn về kinh tế 11 e và tài chính. Từ đó, góp phần thực hiện các chỉ tiêu của kế hoạch phát triển kinh tế xã hội của Nhà nƣớc. Quyết toán ngân sách là khâu cuối cùng của một chu trình ngân sách.
Mục đích là nhằm đánh giá toàn bộ kết quả hoạt động của thu, chi NSNN, từ đó rút ra ƣu, nhƣợc điểm và bài học kinh nghiệm. Quyết toán NSNN thƣờng đƣợc thực hiện theo phƣơng pháp lập từ cơ sở, tổng hợp từ dƣới lên để đảm bảo tính hệ thống. Quyết toán NSNN phải bảo đảm tính chính xác, trung thực và kịp thời để từ đó có thể rút ra những kinh nghiệm trong công tác quản lý và điều hành NSNN.