Luận án tiến sĩ về phân cấp quản lý ngân sách nhà nước tại tỉnh Ninh Bình

Luận án tiến sĩ phân cấp quản lý ngân sách nhà nước, nghiên cứu trường hợp tỉnh Ninh Bình, phân tích hiệu quả và đề xuất giải pháp cải thiện.

• Tác giả: Nguyễn Tử Đức Thọ
• Người hướng dẫn: TS. Trần Văn Giao
• Trường học: Học viện Tài chính
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước: Nghiên cứu điển hình tại tỉnh Ninh Bình
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ kinh tế
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Cơ sở lý luận về phân cấp quản lý ngân sách nhà nước

Chương này tập trung vào việc xây dựng cơ sở lý luận về phân cấp quản lý ngân sách nhà nước, bao gồm các khái niệm, hình thức, căn cứ, nội dung và nguyên tắc phân cấp. Ngân sách nhà nước được định nghĩa là công cụ tài chính quan trọng để thực hiện các chức năng của nhà nước. Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước được hiểu là việc phân chia quyền hạn và trách nhiệm quản lý ngân sách giữa các cấp chính quyền. Các hình thức phân cấp bao gồm phân cấp theo chức năng, theo lãnh thổ và theo nguồn thu. Căn cứ phân cấp dựa trên các yếu tố như đặc điểm kinh tế - xã hội, năng lực quản lý và mục tiêu phát triển. Nội dung phân cấp bao gồm phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi và quy trình quản lý ngân sách. Nguyên tắc phân cấp đảm bảo tính công bằng, hiệu quả và ổn định vĩ mô.

1.1 Khái niệm và hình thức phân cấp quản lý ngân sách nhà nước

Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước là quá trình phân chia quyền hạn và trách nhiệm quản lý ngân sách giữa các cấp chính quyền. Các hình thức phân cấp bao gồm phân cấp theo chức năng, theo lãnh thổ và theo nguồn thu. Phân cấp theo chức năng liên quan đến việc phân chia nhiệm vụ cụ thể cho từng cấp chính quyền. Phân cấp theo lãnh thổ dựa trên địa bàn quản lý. Phân cấp theo nguồn thu tập trung vào việc phân chia các khoản thu giữa các cấp ngân sách.

1.2 Nguyên tắc và lợi ích của phân cấp quản lý ngân sách nhà nước

Nguyên tắc phân cấp quản lý ngân sách nhà nước đảm bảo tính công bằng, hiệu quả và ổn định vĩ mô. Lợi ích của phân cấp bao gồm tăng cường tính chủ động của địa phương, nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, phân cấp cũng có thể dẫn đến những bất lợi như sự mất cân đối giữa các địa phương và khó khăn trong việc kiểm soát ngân sách tổng thể.

II. Thực trạng phân cấp quản lý ngân sách nhà nước tại tỉnh Ninh Bình

Chương này phân tích thực trạng phân cấp quản lý ngân sách nhà nước tại tỉnh Ninh Bình giai đoạn 2011-2017. Tỉnh Ninh Bình đã thực hiện phân cấp quản lý ngân sách theo quy định của Luật Ngân sách Nhà nước, với việc phân chia nguồn thu và nhiệm vụ chi rõ ràng giữa các cấp chính quyền. Các khoản thu được phân cấp bao gồm thuế, phí và lệ phí, trong khi nhiệm vụ chi tập trung vào các lĩnh vực như giáo dục, y tế và xây dựng cơ bản. Tuy nhiên, vẫn còn những hạn chế như sự phụ thuộc vào ngân sách trung ương và khó khăn trong việc cân đối ngân sách địa phương.

2.1 Phân cấp quản lý ngân sách giữa trung ương và tỉnh Ninh Bình

Phân cấp quản lý ngân sách giữa trung ương và tỉnh Ninh Bình được thực hiện thông qua việc phân chia nguồn thu và nhiệm vụ chi. Các khoản thu được phân cấp bao gồm thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp và thuế thu nhập cá nhân. Nhiệm vụ chi tập trung vào các lĩnh vực như giáo dục, y tế và xây dựng cơ bản. Tuy nhiên, tỉnh Ninh Bình vẫn phụ thuộc nhiều vào ngân sách trung ương thông qua các khoản bổ sung cân đối.

2.2 Phân cấp quản lý ngân sách giữa các cấp chính quyền địa phương tại Ninh Bình

Phân cấp quản lý ngân sách giữa các cấp chính quyền địa phương tại Ninh Bình được thực hiện thông qua việc phân chia nguồn thu và nhiệm vụ chi giữa cấp tỉnh, huyện và xã. Các khoản thu được phân cấp bao gồm thuế, phí và lệ phí. Nhiệm vụ chi tập trung vào các lĩnh vực như giáo dục, y tế và xây dựng cơ bản. Tuy nhiên, vẫn còn những khó khăn trong việc cân đối ngân sách giữa các cấp chính quyền.

III. Giải pháp hoàn thiện phân cấp quản lý ngân sách nhà nước tại tỉnh Ninh Bình

Chương này đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện phân cấp quản lý ngân sách nhà nước tại tỉnh Ninh Bình trong giai đoạn 2017-2020, tầm nhìn đến năm 2030. Các giải pháp bao gồm hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật, tăng cường phân cấp quản lý nguồn thu và nhiệm vụ chi, nâng cao tính công khai và minh bạch trong quản lý ngân sách, và đào tạo nâng cao năng lực cho cán bộ tài chính. Các giải pháp này nhằm mục tiêu tăng cường tính chủ động của địa phương, nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội tại tỉnh Ninh Bình.

3.1 Hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật và phân cấp quản lý nguồn thu

Giải pháp đầu tiên là hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật liên quan đến phân cấp quản lý ngân sách nhà nước. Điều này bao gồm việc rà soát, sửa đổi và bổ sung các quy định hiện hành để đảm bảo tính đồng bộ và phù hợp với thực tiễn. Bên cạnh đó, cần tăng cường phân cấp quản lý nguồn thu bằng cách điều chỉnh tỷ lệ phân chia các khoản thu giữa ngân sách trung ương và địa phương, đồng thời bổ sung cơ chế chuyển giao ngân sách từ địa phương có thặng dư về trung ương.

3.2 Nâng cao tính công khai và minh bạch trong quản lý ngân sách

Giải pháp thứ hai là nâng cao tính công khai và minh bạch trong quản lý ngân sách. Điều này bao gồm việc công khai thông tin về nguồn thu, nhiệm vụ chi và kết quả sử dụng ngân sách. Cần tăng cường kiểm tra, giám sát việc quản lý và sử dụng ngân sách để đảm bảo tính hiệu quả và tránh thất thoát. Đồng thời, cần đào tạo nâng cao năng lực cho cán bộ tài chính để đáp ứng yêu cầu quản lý ngân sách trong bối cảnh mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Phân cấp quản lý NSNN là một lĩnh vực quan trọng của phân cấp quản lý nhà nước. Mỗi cấp chính quyền được phân cấp chỉ có thể độc lập thực hiện và thực hiện có hiệu quả các nhiệm vụ được giao khi họ chủ động có được các nguồn lực cần thiết và có quyền đưa ra các quyết định chi tiêu. Trên phương diện lý thuyết cũng như thực tiễn, phân cấp quản lý NSNN đã được thừa nhận là phương thức quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý NSNN; từ đó, đảm bảo giải quyết kịp thời các nhiệm vụ quản lý nhà nước ở các cấp chính quyền từ Trung ương đến cơ sở.

Một trong các vấn đề đặc biệt quan trọng của phân cấp quản lý NSNN là phân cấp quản lý NSNN đối với một tỉnh cụ thể. Trong những năm qua, sau khi được Trung ương phân cấp, việc phân cấp quản lý NSĐP (phân cấp quản lý NS giữa chính quyền cấp tỉnh với chính quyền cấp huyện và cấp xã) trên địa bàn tỉnh Ninh Bình đã bám sát Luật NSNN, đặc điểm của địa phương và thu được những kết quả đáng ghi nhận. Nguồn thu và nhiệm vụ chi của từng cấp CQĐP đã được quy định cụ thể, rõ ràng. CQĐP đã bước đầu chủ động trong việc xây dựng và phân bổ NS cấp mình, chủ động khai thác tiềm năng, thế mạnh của địa phương.

Việc bố trí chi tiêu NS bước đầu hiệu quả hơn, hạn chế tình trạng cấp trên can thiệp sâu vào công việc của cấp dưới. Tuy nhiên, trong xu hướng toàn cầu hóa, hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực, bối cảnh kinh tế trong nước và trên địa bàn tỉnh Ninh Bình có nhiều thay đổi, cải cách hành chính địa phương được thực hiện ngày càng mạnh mẽ đã dẫn đến phân cấp quản lý NSNN trường hợp tỉnh Ninh Bình cũng phải thay đổi, hoàn thiện theo. Điều này cho thấy việc đánh giá một cách khách quan, toàn diện thực trạng phân cấp quản lý NSNN trường hợp tỉnh Ninh Bình trong thời gian vừa qua, chỉ ra những hạn chế để có được những giải pháp đúng đắn hoàn thiện phân 2 cấp quản lý NS đối với địa phương là một đòi hỏi cấp thiết. Tuy đã có một số công trình nghiên cứu của các nhà khoa học về phân cấp quản NSNN giữa CQTW và CQĐP ở Việt Nam, nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu, đánh giá một cách toàn diện về phân cấp quản lý NSNN đối với trường hợp tỉnh Ninh Bình, giai đoạn 2011 – 2017, định hướng 2017- 2020 tầm nhìn đến năm 2030.

Trước những yêu cầu bức thiết về lý luận và thực tiễn của việc phân cấp quản lý NSNN đối với trường hợp tỉnh Ninh Bình, nghiên cứu sinh lựa chọn đề tài "Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước nghiên cứu trường hợp tỉnh Ninh Bình” làm luận án tiến sĩ của mình. Trong luận án, cụm từ “phân cấp quản lý ngân sách nhà nước nghiên cứu trường hợp tỉnh Ninh Bình” (hoặc nói gọn lại là “phân cấp quản lý ngân sách nhà nước trường hợp tỉnh Ninh Bình”) được sử dụng với nghĩa bao hàm 2 vấn đề lớn: (1) Phân cấp quản lý NSNN của Trung ương cho tỉnh Ninh Bình; (2) Sau khi được Trung ương phân cấp, trên địa bàn của mình, tỉnh Ninh bình thực hiện phân cấp quản lý NS giữa các cấp chính quyền tỉnh, huyện (bao gồm cả thành phố thuộc tỉnh) và xã (bao gồm cả phường, thị trấn). MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU Mục đích nghiên cứu của Luận án: Xây dựng cơ sở lý luận và căn cứ thực tiễn để đề xuất hệ thống các giải pháp khả thi nhằm hoàn thiện phân cấp quản lý NSNN đối với trường hợp tỉnh Ninh Bình trong thời kỳ 2017- 2020 tầm nhìn đến năm 2030. Nhiệm vụ nghiên cứu của Luận án: - Hệ thống hoá làm rõ hơn lý luận về phân cấp quản lý NSNN, trong đó có phân cấp quản lý NS giữa các cấp CQĐP.

- Sau khi xem xét việc phân cấp quản lý NSNN của Trung ương cho tỉnh Ninh Bình, luận án tập trung phân tích và đánh giá một cách khoa học về thực trạng phân cấp quản lý NS giữa các cấp CQĐP của tỉnh Ninh Bình hiện nay; làm 3 rõ những kết quả, hạn chế và nguyên nhân của tình hình. - Đưa ra định hướng, mục tiêu, quan điểm và hệ thống các giải pháp khả thi nhằm hoàn thiện phân cấp quản lý NSNN đối với trường hợp tỉnh Ninh Bình trong thời kỳ mới, tính đến năm 2020 tầm nhìn tới năm 2030. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU Đối tượng nghiên cứu của luận án là những vấn đề lý luận về phân cấp quản lý NSNN (có lưu ý đến phân cấp quản lý NS giữa các cấp CQĐP); thực tiễn về phân cấp quản lý NSNN của Trung ương cho một địa phương (tỉnh) cụ thể và phân cấp quản lý NS giữa các cấp CQĐP của tỉnh đó. Phạm vi nghiên cứu: Nội dung nghiên cứu: Trước tiên, luận án nghiên cứu về phân cấp quản lý NSNN của Trung ương cho một địa phương (tỉnh) cụ thể, với ba nội dung cơ bản là: (1) ) Phân cấp thẩm quyền ban hành luật pháp, chính sách, tiêu chuẩn và định mức NSNN.

(2) Phân cấp quản lý nguồn thu, điều hòa bổ sung NS, vay nợ và nhiệm vụ chi NS. (3) Phân cấp thực hiện quy trình quản lý NS. Sau nữa, luận án tập trung nghiên cứu về phân cấp quản lý NS giữa cấp tỉnh với cấp huyện và cấp xã của tỉnh đó với nội dung chủ yếu là: Phân cấp quản lý nguồn thu, điều hòa bổ sung NS, và nhiệm vụ chi NS. Không gian nghiên cứu: Luận án nghiên cứu đối với trường hợp tỉnh Ninh Bình và khảo sát kinh nghiệm của một số quốc gia, một số tỉnh trong nước về phân cấp quản lý NS.

Thời gian nghiên cứu: Thực tiễn về phân cấp quản lý NSNN của Trung ương cho tỉnh Ninh Bình và phân cấp quản lý NS giữa các cấp CQĐP ở tỉnh Ninh Bình được nghiên cứu trong giai đoạn 2011 – 2017. Định hướng, mục tiêu, quan điểm và các giải pháp khả thi nhằm hoàn thiện phân cấp quản lý NSNN đối với trường hợp tỉnh Ninh Bình trong thời gian tới được xác định đến năm 2020 4 tầm nhìn đến năm 2030. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN Trên cơ sở phương pháp luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, trong quá trình nghiên cứu, tác giả đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể sau: - Phương pháp phân tích, tổng hợp: Tác giả áp dụng phương pháp này để phân tích lý thuyết về quản lý và phân cấp quản lý NSNN thành những mặt, những bộ phận, những mối quan hệ theo lịch sử thời gian để nhận thức, phát hiện và khai thác các khía cạnh khác nhau của lý thuyết, từ đó chọn lọc những thông tin cần thiết phục vụ cho đề tài nghiên cứu; đồng thời liên kết những mặt, những bộ phận từ lý thuyết đã thu thập được thành một chỉnh thể để tạo ra cơ sở lý luận về phân cấp quản lý NSNN, đặc biệt là phân cấp quản lý NSĐP ở một tỉnh. Kết hợp lý luận với thực tế, đem lý luận phân tích thực tế, từ phân tích thực tế, tác giả đã rút ra những đánh giá, và tổng hợp lại đưa ra những kết luận, những đề xuất mang tính khoa học, phù hợp với lý luận và thực tiễn về phân cấp quản lý NSNN trường hợp tỉnh Ninh Bình.

- Phương pháp lịch sử: Tác giả sử dụng phương pháp này để tiếp cận và khai thác vấn đề phân cấp quản lý NSNN trường hợp tỉnh Ninh Bình giai đoạn 2011 - 2017. Xem xét bối cảnh lịch sử, tìm hiểu các nguồn tư liệu có liên quan đến phân cấp quản lý NSNN. Trên cơ sở đó tác giả xây dựng khung lý thuyết của đề tài luận án. Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài này, việc tìm hiểu những tư liệu liên quan đến phân cấp quản lý NSNN đối với trường hợp tỉnh Ninh Bình là rất quan trọng, nhằm có các căn cứ để nghiên cứu quá trình phân cấp quản lý NSNN trường hợp tỉnh Ninh Bình hiện nay.

Qua việc nghiên cứu, tìm ra các vấn đề còn vướng mắc về lý luận và thực tiễn, đề xuất những giải pháp phân cấp quản lý NSNN đối với trường hợp tỉnh Ninh Bình cho phù hợp. 5 - Phương pháp so sánh: Tác giả sử dụng phương pháp này để làm rõ sự giống và khác nhau, ưu điểm, hạn chế của các vấn đề nghiên cứu, từ đó có các đề xuất phù hợp nhằm đạt mục tiêu nghiên cứu. - Phương pháp kế thừa khoa học: Tác giả sử dụng những kết quả nghiên cứu có liên quan đã được công bố trong và ngoài nước để hoàn thiện cơ sở lý luận và các giải pháp của luận án. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 5.

Tình hình nghiên cứu trong nước Từ khi thực hiện đường lối đổi mới cho đến nay, Việt Nam đã từng bước đẩy mạnh việc thực hiện phân cấp quản lý nhà nước giữa Trung ương và địa phương và giữa các cấp CQĐP. Trung ương đã có những giải pháp tích cực, cụ thể trong việc tăng cường phân cấp nhiều hơn, rõ hơn các nhiệm vụ, thẩm quyền cho CQĐP và giữa các cấp CQĐP trên các lĩnh vực tài chính - NS, kế hoạch - đầu tư, đất đai tài nguyên, y tế, văn hoá, giáo dục, tổ chức cán bộ, v. Việc đẩy mạnh hơn nữa phân cấp quản lý nhà nước giữa Trung ương với địa phương và trao nhiều quyền hơn cho các cấp chính quyền trong quản lý NSNN, đáp ứng yêu cầu của công cuộc cải cách hành chính đang là vấn đề được nhiều nhà khoa học nghiên cứu. Tuy nhiên, còn nhiều nội dung liên quan đến phân cấp quản lý NSNN cần được nghiên cứu thêm như: phân cấp về thẩm quyền quyết định về NS, thẩm quyền ban hành cơ chế chính sách về NS, phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi NSĐP của một tỉnh, v.

Đã có một số công trình nghiên cứu liên quan tới vấn đề phân cấp quản lý NSNN, NSĐP trên các phương diện khác nhau. Đây là những tài liệu tham khảo có giá trị, phục vụ rất hiệu quả trong việc nghiên cứu đề tài này. Điển hình là các công trình sau: 5. Trần Thị Diệu Oanh (2012), Luận án tiến sĩ “Phân cấp quản lý và 6 địa vị pháp lý của CQĐP trong quá trình cải cách bộ máy nhà nước ở Việt Nam” [53].