Đặt vấn đề Hiện nay, thế giới đang phải đối mặt nhiều thách thức nhằm đảm bảo sản lượng lương thực đủ để nuôi sống cộng đồng dân số ngày một gia tăng trong khi vừa phải bảo vệ môi trường và tạo ra nguồn năng lượng tái tạo. Số liệu thống kê cho thấy đến năm 2030, nhu cầu thực phẩm toàn cầu được dự đoán sẽ tăng từ 2 đến 5 lần và sản lượng nông sản cần phải tăng 60% trong những thập niên tới để đáp ứng nhu cầu này (St. Clair và Lynch, 2010). Để gia tăng lương thực trên diện tích đất canh tác giới hạn, hiện nay kỹ thuật canh tác nông nghiệp thâm canh đòi hỏi sử dụng nhiều phân bón hóa học và thuốc trừ sâu- bảo vệ thực vật.
Mặc dù làm tăng đáng kể sản lượng cây trồng, cách thực hành này cũng làm giảm mạnh di sản sinh thái với tốc độ đáng lo ngại, bao gồm phát quang rừng, bạc màu đất, ô nhiễm công nghiệp, giảm chất lượng nước mặt – nước ngầm, mất sự đa dạng quần thể sinh học, kéo theo hàng loạt những hậu quả nghiêm trọng tác động ngược lại con người và quần thể động thực vật (Altieri, 2002). Ngoài ra, sự gia tăng các hoạt động nông nghiệp còn làm trầm trọng hơn các tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu toàn cầu, dẫn đến không đảm bảo bền vững an ninh lương thực trong tương lai. Chính vì vậy, những biện pháp thực hành nông nghiệp không bền vững cả về khía cạnh xã hội lẫn môi trường hiện tại cần thiết phải được thúc đẩy thay đổi. Giới chuyên môn nhận định cần thiết phải xây dựng một hệ thống sản xuất lương thực được dựa trên những chiến lược tăng cường thay thế, còn gọi là “tăng cường sinh thái”, nỗ lực tập trung thúc đẩy hiệu quả sử dụng phân bón, giảm nhu cầu phân bón và thuốc bảo vệ thực vật trong khi vẫn duy trì được mức sản lượng nông sản nhờ phục hồi độ phì nhiêu của đất đồng thời tăng hiệu quả sử dụng nước và chất lượng nước (Tittonell, 2014).
Theo số liệu phân loại sáng chế quốc tế, định hướng cải thiện hiệu quả sử dụng và sản xuất phân bón mới là một trong số các phương thức tiếp cận phổ biến nhất. Trong đó, gần 95% các công bố khoa học tập trung nghiên cứu phát triển các dòng phân bón mới nhằm tăng hiệu quả và năng suất của sản xuất nông nghiệp đồng thời bảo tồn tài nguyên và bảo vệ môi trường đã được thực hiện trong những thập niên qua (Lê Công Nhất Phương và cộng sự, 2017). Xu hướng nghiên cứu phát triển phân bón mới tập trung vào 4 nhóm phân bón (Charlotte, 2013): Luận văn tốt nghiệp: Nghiên cứu phát triển phân bón hữu cơ vi sinh nhả chậm từ bùn bể bio-gas giúp ổn định thành phần dinh dưỡng đa lượng (1) Nhóm phân bón có đủ đa, trung, vi lượng nhằm giải quyết thiếu hụt chất dinh dưỡng, đặc biệt là Zn và B. Nhóm phân bón này hiện rất phổ biến và được thị trường ưa chuộng (Trương Hồng, 2018).
(2) Nhóm phân bón phóng thích chậm (slow-release fertilizer) là hỗn hợp các hợp chất hóa học tan ít trong nước hoặc tan chậm nhờ hoạt động vi sinh và phân bón phóng thích có kiểm soát (control-release fertilizer) nhờ chênh lệch áp suất thẩm thấu. Nhóm phân bón này có bổ sung hợp chất ổn định đạm giúp cải thiện hiệu quả sử dụng chất dinh dưỡng N đang được giới chuyên môn trong và ngoài nước đặc biệt quan tâm, mặc dù thị phần trong nước hiện còn thấp (chỉ khoảng 2-3%) nhưng có tiềm năng mở rộng lớn (Lê Công Nhất Phương và cộng sự, 2017); (3) Nhóm phân bón có bổ sung hoạt chất kích thích sinh học (biostimulant) giúp nâng cao hiệu quả sử dụng phân bón đồng thời duy trì cộng đồng nấm và vi khuẩn có lợi nhằm ổn định N. Nhóm phân bón này được thế giới quan tâm phát triển trong thời gian gần đây. Trong nước, Công ty CP Đạm Cà Mau phối hợp với Đại học Cần Thơ để thử nghiệm dòng sản phẩm N-Humat+TE do công ty phát triển (Lê Công Nhất Phương và cộng sự, 2018; Lê Công Nhất Phương và cộng sự, 2019); (4) Phân bón lỏng hòa tan cho bón tưới (soluble/liquid fertilizer) và phân bón lá (foliar spray) từ bùn lỏng bể bio-gas nhằm khai thác sản lượng lớn phế phẩm bùn bể biogas.
Trong đó, bất kể đối tượng phát triển thuộc nhóm phân bón nào, mục tiêu quan trọng nhất cần phải đạt được chính là các chất dinh dưỡng cần thiết trong đất cho cây hấp thu phải được cung cấp ở dạng “ổn định”, không phải ở dạng dễ bay hơi, chẳng hạn như dạng liên kết amino axit với cộng đồng vi sinh, dạng ion hòa tan trong dung dịch đất hay ở dạng muối khoáng. Những thách thức trên tồn tài đối với hầu hết các đối tượng phân bón thế hệ mới nói chung và đối với đối tượng phân bón dạng lỏng được sản xuất từ nguyên liệu bùn bể biogas nói riêng. Mặc dù phế phẩm bùn bể biogas giàu dinh dưỡng và thích hợp sử dụng làm phân bón, tuy nhiên thực tiễn áp dụng cho thấy có nhiều hạn chế đối với phân bón lỏng từ bùn bể biogas. Mặc dù bùn bể biogas phân rã nhanh, giàu hợp chất hữu cơ, humic axit, amino axit, vitamin, enzyme, v.
nhưng hàm lượng độ ẩm rất cao (hơn 60%), dinh dưỡng đạm trong bùn bể chủ yếu ở dạng N tự do (NH3) và dạng ion muối hòa tan (NH4+) dễ thất thoát ra môi trường khí và nước, chứa nhiều chất rắn lơ lửng (tổng rắn hơn 4000 mg/L), 2 Luận văn tốt nghiệp: Nghiên cứu phát triển phân bón hữu cơ vi sinh nhả chậm từ bùn bể bio-gas giúp ổn định thành phần dinh dưỡng đa lượng nhu cầu oxy hóa hóa học COD lớn (hơn 3000 mg/L) và nhiễm thuốc kháng sinh và kim loại nặng (Wang và cộng sự, 2020). Điều này khiến cho nhu cầu thực tế sử dụng phân bón từ bùn lỏng gặp nhiều hạn chế như chi phí vận chuyển cao, đòi hỏi phải được xử lý bước đầu để đạt tiêu chuẩn an toàn thực phẩm và môi trường và cách thức bón phân đặc biệt với liều lượng thấp và nén sâu dưới lớp đất, mặc dù vậy hiệu quả sử dụng chất dinh dưỡng vẫn không cao do dễ mất mát thông qua bay hơi và rửa trôi. Ngoài ra, nếu sử dụng phân bón lỏng từ bùn bể biogas có chứa phần lớn N ở dạng NH3 tự do và ion NH4+ sẽ làm tăng pH đất. Sau một vài ngày bón phân, cộng đồng vi sinh chuyển hóa NH4+ thành NO3-, pH đất giảm, đất bị axit hóa làm cho cây trồng rất khó hấp thụ chất dinh dưỡng cần thiết.
Mặt khác, NH4+ là chất gây độc đối với cây trồng. Một số thử nghiệm sơ bộ trên cây trồng trước đây cho thấy khi cung cấp cho đất và cây dung dịch NH4+ ở mức nồng độ 3,5 ppm, có thể làm chết cây ở giai đoạn cây giống và làm yếu cây ở giai đoạn sinh trưởng. Vì vậy, việc sử dụng bùn bể biogas chưa qua xử lý như một dạng phân bón lỏng thực ra có thể dẫn đến những tác hại lớn và lâu dài. Vì vậy, một trong những cách tiếp cận hợp lý hiện nay để thúc đẩy phát triển sản phẩm phân bón từ bùn bể biogas, nhằm đáp ứng yêu cầu xử lý chất thải nông nghiệp theo xu hướng tăng cường nông nghiệp sinh thái, chính là tiến hành cô đặc - tách nước bùn lỏng bể biogas để thu được sản phẩm bùn đặc hơn cùng với dịch loãng thu hồi có chứa chủ yếu nitơ ở dạng tự do.
Bùn đặc hơn có thể được sử dụng làm nguyên liệu hữu cơ phối trộn sinh khối các chủng vi sinh ổn định đạm và/hoặc phân giải phốt-phát khó tan; trong khi dịch NH4+ thu hồi có thể được chuyển thành dạng muối (NH4)3PO4 hòa tan và bổ sung đồng thời vào quá trình ủ phân compost, nhằm duy trì độ ẩm và bổ sung các chất dinh dưỡng N và P cho đối tượng phân compost.2 Mục tiêu và nội dung nghiên cứu 1.1 Mục tiêu nghiên cứu Nghiên cứu này hướng đến mục tiêu sản xuất viên phân nhả chậm từ bùn thải bể bio-gas cô đặc kết hợp chế phẩm vi sinh đã được phân lập từ tự nhiên và nhân sinh khối. Màng phủ composite được nghiên cứu phát triển để tăng cường hiệu quả nhả chậm chất dinh dưỡng từ viên phân hữu cơ vi sinh sử dụng bùn đặc làm nguyên liệu phối trộn. Hiệu năng ứng dụng của phân bón hữu cơ vi sinh tổng hợp từ bùn bể biogas được đánh giá trên đối tượng cây trồng cụ thể.2 Nội dung nghiên cứu Nghiên cứu này thực hiện các nội dung sau: 3 Luận văn tốt nghiệp: Nghiên cứu phát triển phân bón hữu cơ vi sinh nhả chậm từ bùn bể bio-gas giúp ổn định thành phần dinh dưỡng đa lượng - Nội dung 1: Nghiên cứu tạo màng nhả chậm với thành phần composite dựa trên gelatin và glutaraldehyde; - Nội dung 2: Xây dựng công thức phối trộn phân hữu cơ vi sinh nhả chậm chứa thành phần dinh dưỡng đa lượng NPK 10-3-3.3 Đối tượng nghiên cứu Các đối tượng nghiên cứu bao gồm: ‑ Bùn thải bể biogas được thu từ chất thải của hố phân hủy biogas của Nhà máy xử lý bùn thải thuộc Công ty TNHH Công Nghệ Sinh Học Sài Gòn Xanh (Đa Phước, Bình Chánh, Tp. HCM) với nguyên liệu đầu vào gồm chất thải hữu cơ từ chăn nuôi và đô thị.
‑ Phân bón hữu cơ nhả chậm có phủ lớp vi sinh Bacillus amyloliquefaciens chứa thành phần dinh dưỡng đa lượng NPK 10-3-3; 1.4 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 1.1 Ý nghĩa khoa học Nghiên cứu xử lý và chuyển đổi có thu hồi hiệu quả thành phần dinh dưỡng từ phế phẩm bùn lỏng bể biogas thành sản phẩm phân hữu cơ vi sinh nhả chậm có hiệu quả thúc đẩy tăng trưởng thực vật và giảm tác động môi trường.2 Ý nghĩa thực tiễn Kết quả nghiên cứu có khả năng ứng dụng lớn vào sản xuất kinh doanh của các hộ gia đình ngay tại nguồn phát thải bùn bể biogas. Ngoài ra, các kết quả nghiên cứu trong nghiên cứu này là cơ sở thuyết phục liên doanh, liên kết với các doanh nghiệp xử lý môi trường để chuyển giao công nghệ trong lĩnh vực xử lý phế phẩm bùn thành sản phẩm phân bón có giá trị kinh tế.5 Tính mới của đề tài Ý tưởng phát triển phân bón này được cung cấp hướng xử lý giảm bớt thể tích hỗn hợp bùn lỏng nhằm giảm chi phí vận chuyển, thu hồi và chuyển đổi thành phần dinh dưỡng dồi dào trong bùn làm nguồn dinh dưỡng bổ sung N và P cho quá trình ủ phân compost trong định hướng nghiên cứu tiếp theo.