Luận văn: Nghiên cứu thành phần loài khỉ Macaca tại VQG Kon Ka Kinh (Trần Hữu Vỹ)

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu thành phần loài và đặc điểm phân bố các loài khỉ thuộc giống macaca tại vườn quốc gia, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Trường học: Trường Đại Học Tây Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa Học Sinh Học
• Đề tài: Luận Văn Thạc Sĩ Khoa Học Nghiên Cứu Thành Phần Loài Và Đặc Điểm Phân Bố Các Loài Khỉ Thuộc Giống Macaca Tại Vườn Quốc Gia Kon Ka Kinh Tỉnh Gia Lai
• Loại tài liệu: Luận Văn
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Gia Lai

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 1. Tính cấp thiết của đề tài
• 2. Mục đích nghiên cứu
• 3. Nội dung nghiên cứu
• 4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 5. Phương pháp nghiên cứu
• 6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 7. Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. KHÁI QUÁT VỀ BỘ THÚ LINH TRƯỞNG
• 1.1.1. Hệ thống phân loại thú linh trưởng trên thế giới
• 1.1.2. Hệ thống phân loại thú linh trưởng ở Việt Nam
• 1.2. SƠ LƯỢC LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU THÚ LINH TRƯỞNG Ở VIỆT NAM
• 1.3. ĐA DẠNG THÚ LINH TRƯỞNG Ở VIỆT NAM
• 1.4. MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CỦA GIỐNG MACACA
• 1.4.1. Tình hình nghiên cứu thành phần loài và sự phân bố của giống Macaca ở Việt Nam
• 1.4.2. Phân loại học
• 1.4.3. Một số đặc điểm sinh học, sinh thái
• 1.4.4. Phân bố và sinh cảnh sống
• 2. CHƯƠNG 2: THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. THỜI GIAN NGHIÊN CỨU
• 2.2. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Diện tích và hiện trạng đất đai
• 2.2.2. Lịch sử thành lập và phát triển VQG Kon Ka Kinh
• 2.2.3. Địa hình, thủy văn
• 2.2.4. Thảm thực vật rừng và đặc điểm các kiểu sinh cảnh chính
• 2.2.5. Hệ động thực vật
• 2.2.6. Tập quán canh tác, sinh hoạt văn hoá của các dân tộc
• 2.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.3.1. Phương pháp kế thừa
• 2.3.2. Phương pháp phỏng vấn
• 2.3.3. Phương pháp khảo sát tuyến
• 2.3.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. THÀNH PHẦN CÁC LOÀI KHỈ THUỘC GIỐNG MACACA TẠI VQG KON KA KINH
• 3.2. CÁCH GỌI TÊN CÁC LOÀI KHỈ THEO TIẾNG BA NA
• 3.3. ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ CÁC LOÀI KHỈ THUỘC GIỐNG MACACA TẠI VƯỜN QUỐC GIA KON KA KINH
• 3.3.1. Sự phân bố của 03 loài khỉ thuộc giống Macaca
• 3.3.2. Sự phân bố theo sinh cảnh của 03 loài khỉ thuộc giống Macaca
• 3.3.3. Sự phân bố theo độ cao của 03 loài khỉ thuộc giống Macaca
• 3.3.4. Sự phân bố theo khu vực của 03 loài khỉ thuộc giống Macaca
• 3.4. ĐẶC ĐIỂM NHẬN DẠNG VÀ SINH THÁI HỌC CỦA CÁC LOÀI KHỈ THUỘC GIỐNG MACACA TẠI VQG KON KA KINH
• 3.4.1. Khỉ mặt đỏ (M. arctoides)
• 3.4.2. Khỉ đuôi lợn Bắc (M. leonina)
• 3.5. SỐ LƯỢNG, ĐỘ PHONG PHÚ CỦA CÁC LOÀI KHỈ THUỘC GIỐNG MACACA TẠI VQG KON KA KINH
• 3.5.1. Số lượng cá thể và loài khỉ chiếm ưu thế
• 3.5.2. Tần suất bắt gặp (ER) các loài khỉ thuộc giống Macaca trên tuyến
• 3.6. NHỮNG ĐE DỌA CHÍNH ẢNH HƯỞNG ĐẾN CÁC LOÀI TRONG VQG KON KA KINH
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN (Bản sao)
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Khám phá các loài khỉ Macaca tại VQG Kon Ka Kinh Gia Lai

Vườn quốc gia Kon Ka Kinh, tọa lạc tại tỉnh Gia Lai, là một trong những trung tâm đa dạng sinh học quan trọng bậc nhất của Việt Nam và khu vực. Nơi đây được công nhận là Vườn Di sản ASEAN và là vùng lõi của Khu dự trữ sinh quyển thế giới cao nguyên Kon Hà Nừng. Hệ động thực vật phong phú tại đây, đặc biệt là các loài linh trưởng, luôn là đối tượng thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu khoa học. Trong đó, giống khỉ Macaca với nhiều loài quý hiếm đóng vai trò thiết yếu trong hệ sinh thái. Việc nghiên cứu thành phần loài và đặc điểm phân bố của chúng không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn là cơ sở vững chắc cho các hoạt động bảo tồn. Một nghiên cứu chuyên sâu năm 2014 của tác giả Trần Hữu Vỹ đã cung cấp những dữ liệu khoa học chi tiết và cập nhật nhất về quần thể các loài khỉ Macaca tại VQG Kon Ka Kinh, làm sáng tỏ nhiều vấn đề còn tồn tại trong các tài liệu trước đây. Bài viết này sẽ phân tích sâu các kết quả từ nghiên cứu quan trọng này, cung cấp một cái nhìn toàn diện về sự phân bố, đặc điểm sinh thái và các mối đe dọa đối với các loài khỉ Macaca tại khu vực Tây Nguyên này.

1.1. VQG Kon Ka Kinh Báu vật bảo tồn đa dạng sinh học Tây Nguyên

Vườn quốc gia Kon Ka Kinh là một khu vực có giá trị đặc biệt về bảo tồn đa dạng sinh học. Với diện tích hơn 42.000 ha, nơi đây sở hữu các kiểu thảm thực vật đa dạng, từ rừng kín thường xanh mưa mùa núi thấp đến núi trung bình. Hệ động thực vật Kon Ka Kinh vô cùng phong phú, ghi nhận hàng ngàn loài, trong đó có nhiều loài đặc hữu và quý hiếm được liệt kê trong Sách đỏ Việt Nam và danh lục IUCN. Vườn là nơi sinh sống của các loài linh trưởng quan trọng như Voọc chà vá chân xám và Vượn đen má hung Bắc. Sự tồn tại của các hệ sinh thái nguyên sơ và đa dạng loài đã giúp Kon Ka Kinh trở thành một địa điểm lý tưởng cho các hoạt động nghiên cứu khoa học, đặc biệt là nghiên cứu về sinh thái học và tập tính của động vật hoang dã. Vai trò của Vườn không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ nguồn gen mà còn là lá phổi xanh, điều tiết nguồn nước cho cả một vùng rộng lớn của Tây Nguyên.

1.2. Giới thiệu giống Macaca và tầm quan trọng của nghiên cứu

Giống khỉ Macaca là nhóm linh trưởng có vùng phân bố rộng rãi nhất thế giới, chỉ sau con người. Chúng có khả năng thích nghi cao với nhiều loại sinh cảnh sống khác nhau, từ rừng rậm đến các khu vực gần dân cư. Tại Việt Nam, giống này có 5 loài được ghi nhận, bao gồm Khỉ mặt đỏ (Macaca arctoides), Khỉ đuôi lợn Bắc (Macaca leonina), Khỉ vàng (Macaca mulatta), Khỉ mốc (Macaca assamensis) và Khỉ đuôi dài (Macaca fascicularis). Các loài này đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái như phát tán hạt giống, góp phần vào quá trình tái sinh rừng. Tuy nhiên, thông tin về sự phân bố chính xác của chúng tại nhiều khu vực, đặc biệt là vùng chuyển tiếp như Tây Nguyên, vẫn còn nhiều tranh cãi. Một nghiên cứu khoa học bài bản về thành phần và phân bố của chúng tại VQG Kon Ka Kinh là cực kỳ cấp thiết, giúp giải quyết các mâu thuẫn trong dữ liệu cũ và cung cấp cơ sở khoa học cho công tác quản lý, bảo tồn hiệu quả.

II. Thách thức trong việc xác định vùng phân bố khỉ Macaca

Công tác nghiên cứu và bảo tồn các loài linh trưởng tại VQG Kon Ka Kinh đối mặt với không ít thách thức. Một trong những khó khăn lớn nhất là việc xác định chính xác thành phần loài và vùng phân bố của chúng. Các tài liệu trước đây thường có sự mâu thuẫn, ví dụ như báo cáo của BirdLife (2008) ghi nhận sự tồn tại của Khỉ đuôi dài (Macaca fascicularis), nhưng các khảo sát thực địa sau này lại không tìm thấy bằng chứng. Sự nhầm lẫn này có thể xuất phát từ cách gọi tên của người dân địa phương, khi họ gọi bất kỳ loài khỉ nào có đuôi dài hơn Khỉ mặt đỏ là “khỉ đuôi dài”. Bên cạnh những khó khăn về mặt học thuật, các mối đe dọa trực tiếp đến sự tồn vong của quần thể khỉ ngày càng gia tăng. Tình trạng săn bắt trái phép vẫn diễn ra âm ỉ, với các công cụ như bẫy kẹp, súng tự chế được tìm thấy trong rừng. Cùng với đó, việc mất môi trường sống do khai thác gỗ trái phép và mở rộng nương rẫy đang thu hẹp không gian sống và nguồn thức ăn của chúng. Những thách thức này đòi hỏi phải có một phương pháp nghiên cứu hệ thống và các giải pháp bảo tồn quyết liệt, hiệu quả.

2.1. Phân biệt các loài khỉ và xử lý dữ liệu mâu thuẫn

Một trong những rào cản lớn trong nghiên cứu khoa học về giống Macaca tại tỉnh Gia Lai là sự tương đồng về hình thái giữa một số loài, dẫn đến khó khăn trong việc nhận dạng nhanh ngoài thực địa. Đặc biệt, theo nghiên cứu của Trần Hữu Vỹ (2014), đã có sự nhầm lẫn đáng kể trong các báo cáo trước đây. Kết quả phỏng vấn 54 người dân địa phương cho thấy 65% tin rằng có Khỉ đuôi dài (M. fascicularis) trong Vườn. Tuy nhiên, mô tả của họ thực chất lại chỉ về loài Khỉ vàng (M. mulatta) hoặc Khỉ đuôi lợn Bắc (M. leonina). Nguyên nhân là do người dân có xu hướng gọi các loài khỉ có đuôi dài hơn loài Khỉ mặt đỏ (loài có đuôi rất ngắn) là “khỉ đuôi dài”. Việc thiếu các nghiên cứu định loại chuyên sâu và chỉ dựa vào thông tin phỏng vấn chưa được kiểm chứng đã dẫn đến các dữ liệu mâu thuẫn, gây khó khăn cho công tác hoạch định chính sách bảo tồn đa dạng sinh học.

2.2. Các mối đe dọa chính Săn bắt và mất môi trường sống

Quần thể khỉ Macaca tại VQG Kon Ka Kinh đang phải đối mặt với hai mối đe dọa lớn nhất là săn bắt trái phép và mất môi trường sống. Hoạt động săn bắt, dù đã giảm so với trước, vẫn còn tồn tại. Các cuộc khảo sát thực địa đã ghi nhận sự hiện diện của các loại bẫy thú và súng săn tự chế trong khu vực Vườn và vùng đệm. Khỉ bị săn bắt để lấy thịt, nấu cao hoặc bán làm thú cưng. Bên cạnh đó, áp lực từ việc mở rộng đất nông nghiệp, đặc biệt là nương rẫy, và tình trạng khai thác gỗ trái phép đang làm suy giảm và phân mảnh sinh cảnh sống của các loài linh trưởng. Khi rừng bị thu hẹp, nguồn thức ăn trở nên khan hiếm, buộc các đàn khỉ phải di chuyển ra khu vực gần dân cư, làm tăng nguy cơ xung đột với con người và dễ trở thành mục tiêu của săn bắn. Đây là những vấn đề cốt lõi cần được giải quyết để đảm bảo tương lai bền vững cho các loài khỉ quý hiếm này.

III. Phương pháp khoa học khảo sát khỉ Macaca tại Kon Ka Kinh

Để có được những kết quả chính xác và đáng tin cậy về thành phần cũng như sự phân bố của các loài khỉ Macaca, nghiên cứu tại VQG Kon Ka Kinh đã áp dụng một hệ thống phương pháp luận khoa học chặt chẽ. Cách tiếp cận này kết hợp giữa các kỹ thuật hiện đại và tri thức bản địa, đảm bảo thu thập dữ liệu một cách toàn diện. Cụ thể, phương pháp khảo sát tuyến (line transect) được sử dụng làm công cụ chính để ghi nhận trực tiếp sự hiện diện, số lượng cá thể và cấu trúc đàn. Các tuyến khảo sát được thiết lập khoa học, bao phủ các loại sinh cảnh sống và độ cao khác nhau trong Vườn. Song song với đó, phương pháp phỏng vấn bán cấu trúc được tiến hành với cộng đồng địa phương, đặc biệt là những người có kinh nghiệm đi rừng, nhằm thu thập thông tin ban đầu về các khu vực có khả năng bắt gặp khỉ. Dữ liệu thu thập được sau đó được xử lý bằng các phần mềm thống kê chuyên dụng để phân tích mật độ quần thể, tần suất bắt gặp và xây dựng bản đồ vùng phân bố chi tiết. Cách tiếp cận đa phương pháp này không chỉ làm tăng độ chính xác của kết quả mà còn cung cấp cái nhìn sâu sắc về mối tương quan giữa các loài khỉ và môi trường sống của chúng.

3.1. Kỹ thuật khảo sát tuyến và phỏng vấn người bản địa

Phương pháp chính được sử dụng trong khảo sát thực địa là thiết lập và đi theo các tuyến điều tra định sẵn. Nghiên cứu của Trần Hữu Vỹ (2014) đã thực hiện khảo sát trên tổng số 32 tuyến, mỗi tuyến dài 3km, bao phủ khắp các khu vực của VQG Kon Ka Kinh. Trong quá trình di chuyển, các nhà nghiên cứu sử dụng ống nhòm và mắt thường để quan sát, ghi nhận tất cả các thông tin khi gặp khỉ như tên loài, số lượng cá thể, tọa độ GPS, độ cao, và đặc điểm sinh cảnh. Để bổ sung thông tin, phương pháp phỏng vấn được áp dụng với 54 người dân địa phương và cán bộ kiểm lâm. Các câu hỏi tập trung vào việc nhận dạng loài, khu vực thường gặp, tập tính kiếm ăn, và các mối đe dọa. Sự kết hợp giữa quan sát trực tiếp trên thực địa và thông tin từ phỏng vấn giúp tạo ra một bức tranh toàn cảnh và kiểm chứng chéo dữ liệu, nâng cao độ tin cậy của nghiên cứu.

3.2. Phân tích dữ liệu Mật độ quần thể và sinh cảnh sống

Sau khi thu thập, toàn bộ dữ liệu từ khảo sát thực địa được số hóa và xử lý. Để ước tính mức độ phong phú của từng loài, chỉ số Tần suất bắt gặp trên tuyến (Encounter Rate - ER) đã được tính toán. Chỉ số này thể hiện số lượng đàn hoặc cá thể bắt gặp trên một kilomet di chuyển. Bên cạnh đó, chỉ số chiếm ưu thế Simpson (Simpson Dominance Index) được sử dụng để xác định loài nào chiếm ưu thế về số lượng trong quần xã khỉ Macaca tại khu vực nghiên cứu. Phần mềm Mapinfo được dùng để xây dựng bản đồ, thể hiện trực quan vùng phân bố của từng loài khỉ theo tọa độ GPS đã ghi nhận. Các phân tích sâu hơn cũng được thực hiện để tìm hiểu mối tương quan giữa sự phân bố của các loài với các yếu tố môi trường như loại sinh cảnh sống (rừng nguyên sinh, rừng thứ sinh) và độ cao so với mực nước biển, từ đó làm rõ các đặc điểm sinh thái của chúng.

IV. Kết quả Ba loài khỉ Macaca được ghi nhận tại VQG này

Kết quả từ 45 ngày khảo sát thực địa tại VQG Kon Ka Kinh đã mang lại những phát hiện quan trọng, xác nhận sự hiện diện của ba loài khỉ thuộc giống Macaca. Tổng cộng, nghiên cứu đã quan sát được 14 đàn với 181 cá thể. Ba loài được ghi nhận bao gồm Khỉ mặt đỏ (Macaca arctoides), Khỉ đuôi lợn Bắc (Macaca leonina), và đặc biệt là sự có mặt của Khỉ vàng (Macaca mulatta). Loài phổ biến nhất được ghi nhận là Khỉ mặt đỏ, với 9 đàn và 126 cá thể, cho thấy một mật độ quần thể tương đối ổn định. Khỉ đuôi lợn Bắc được quan sát thấy với 4 đàn gồm 45 cá thể. Phát hiện đáng chú ý nhất là việc ghi nhận một đàn Khỉ vàng 10 cá thể. Đây là bằng chứng khoa học đầu tiên xác nhận sự phân bố của loài này tại VQG Kon Ka Kinh, làm sáng tỏ những giả thuyết trước đây của các nhà khoa học như Đặng Huy Huỳnh (2010). Ngược lại, nghiên cứu này không tìm thấy bất kỳ bằng chứng nào về sự tồn tại của Khỉ đuôi dài (Macaca fascicularis), qua đó khẳng định các báo cáo trước đây có thể đã có sự nhầm lẫn.

4.1. Đặc điểm nhận dạng Khỉ mặt đỏ Macaca arctoides

Khỉ mặt đỏ (Macaca arctoides), còn được người dân Ba Na gọi là “K'văk”, là loài dễ nhận biết nhất trong ba loài được tìm thấy. Đặc điểm nổi bật của chúng là khuôn mặt trần, có màu hồng hoặc đỏ tươi, đặc biệt rõ ở con đực trưởng thành. Lông trên cơ thể có màu nâu sẫm đến gần như đen. Điểm đặc trưng nhất của loài này là chiếc đuôi rất ngắn, chỉ dài khoảng 0,3 - 0,7cm, trông như một cái mấu. Đây là loài có kích thước đàn lớn, thường hoạt động ở cả trên cây và dưới mặt đất trong các khu rừng rậm. Tại VQG Kon Ka Kinh, chúng được ghi nhận là loài chiếm ưu thế về số lượng, phân bố ở nhiều loại sinh cảnh khác nhau. Tình trạng bảo tồn của loài này trong Sách đỏ Việt Nam được xếp ở mức Sẽ nguy cấp (VU), cho thấy tầm quan trọng của việc bảo vệ quần thể này.

4.2. Ghi nhận về Khỉ đuôi lợn Bắc Macaca leonina

Khỉ đuôi lợn Bắc (Macaca leonina) là loài thứ hai được ghi nhận tại khu vực nghiên cứu. Chúng có bộ lông màu nâu vàng hoặc xám ôliu. Đặc điểm nhận dạng chính là chiếc đuôi tương đối ngắn, dài khoảng 15-25cm, thường cong lên trên giống như đuôi lợn. Trên đỉnh đầu có một mảng lông màu sẫm hơn. So với Khỉ mặt đỏ, loài này có xu hướng hoạt động dưới mặt đất nhiều hơn để tìm kiếm thức ăn. Tại Kon Ka Kinh, vùng phân bố của chúng dường như chồng lấn với Khỉ mặt đỏ, nhưng số lượng đàn và cá thể quan sát được ít hơn. Tương tự Khỉ mặt đỏ, Khỉ đuôi lợn Bắc cũng được xếp vào danh sách các loài Sẽ nguy cấp (VU) trong Sách đỏ Việt Nam, nhấn mạnh sự cần thiết của các biện pháp bảo tồn đa dạng sinh học hiệu quả tại Tây Nguyên.

4.3. Phát hiện mới Sự hiện diện của Khỉ vàng Macaca mulatta

Phát hiện quan trọng nhất của nghiên cứu là sự xác nhận của loài Khỉ vàng (Macaca mulatta) tại VQG Kon Ka Kinh. Trước đây, sự phân bố của loài này ở Tây Nguyên vẫn còn là một dấu hỏi lớn. Nghiên cứu đã quan sát trực tiếp một đàn gồm 10 cá thể tại tiểu khu 432 thuộc xã Ayun. Khỉ vàng có bộ lông màu vàng nâu hoặc xám, phần thân sau và gốc đuôi có màu hoe đỏ. Đuôi của chúng dài hơn Khỉ đuôi lợn Bắc. Đây là loài có khả năng thích nghi rất cao và thường sống thành bầy đàn lớn. Việc khẳng định sự hiện diện của Khỉ vàng tại Kon Ka Kinh không chỉ bổ sung một loài mới vào danh lục động vật của Vườn mà còn cung cấp dữ liệu quan trọng để xác định lại ranh giới phân bố phía Nam của loài này tại Việt Nam, góp phần hoàn thiện bản đồ phân bố các loài linh trưởng trong khu vực.

V. Phân tích sự phân bố các loài khỉ theo sinh cảnh và độ cao

Việc hiểu rõ cách các loài khỉ Macaca sử dụng không gian và lựa chọn môi trường sống là yếu tố then chốt cho công tác bảo tồn. Nghiên cứu tại VQG Kon Ka Kinh đã phân tích chi tiết sự phân bố của ba loài khỉ theo các yếu tố sinh thái chính: loại sinh cảnh sống và độ cao. Kết quả cho thấy cả ba loài đều có xu hướng ưa thích các khu vực rừng nguyên sinh, nơi có độ che phủ cao và nguồn thức ăn dồi dào. Tuy nhiên, mức độ ưu tiên và khả năng thích nghi với các sinh cảnh bị tác động có sự khác biệt rõ rệt. Khỉ mặt đỏ thể hiện sự linh hoạt cao nhất, xuất hiện ở cả rừng nguyên sinh, rừng thứ sinh và thậm chí ở các khu vực rừng trồng. Yếu tố độ cao cũng ảnh hưởng lớn đến sự phân bố. Đa số các lần bắt gặp đều nằm trong khoảng độ cao từ 900m đến 1.400m, tương ứng với kiểu rừng kín thường xanh mưa mùa nhiệt đới núi trung bình. Những phân tích này cung cấp bằng chứng khoa học cụ thể, giúp xác định các khu vực ưu tiên cần được bảo vệ nghiêm ngặt để duy trì sự tồn tại của các loài linh trưởng này.

5.1. Vùng phân bố ưu thích của từng loài khỉ Macaca

Phân tích dữ liệu khảo sát thực địa cho thấy sự lựa chọn sinh cảnh sống khác nhau giữa các loài. Cụ thể, Khỉ mặt đỏ (M. arctoides) có vùng phân bố rộng nhất, được tìm thấy trong cả ba loại sinh cảnh chính: rừng nguyên sinh (6/9 đàn), rừng thứ sinh (2/9 đàn), và các kiểu rừng còn lại như rừng tre nứa, nương rẫy (1/9 đàn). Điều này cho thấy khả năng thích nghi cao của chúng. Khỉ đuôi lợn Bắc (M. leonina) thể hiện sự ưu tiên rõ ràng hơn đối với các khu vực rừng có chất lượng tốt, với 3/4 đàn được ghi nhận trong rừng nguyên sinh và 1 đàn trong rừng thứ sinh. Đặc biệt, loài Khỉ vàng (M. mulatta) chỉ được quan sát thấy một lần duy nhất trong khu vực rừng thứ sinh phục hồi. Sự khác biệt trong lựa chọn sinh cảnh này phản ánh các đặc điểm sinh thái và nhu cầu riêng biệt của từng loài.

5.2. Tương quan giữa độ cao và sự xuất hiện của các loài

Yếu tố độ cao là một chỉ báo quan trọng về môi trường sống của các loài khỉ tại VQG Kon Ka Kinh. Dữ liệu cho thấy vùng phân bố của cả ba loài tập trung chủ yếu ở đai cao núi trung bình. Khỉ mặt đỏ được ghi nhận ở độ cao trung bình là 1.144m, dao động từ 865m đến 1.341m. Khỉ đuôi lợn Bắc được tìm thấy ở độ cao trung bình là 1.096m, trong khoảng từ 962m đến 1.250m. Đàn Khỉ vàng duy nhất được quan sát ở độ cao 964m. Không có loài nào được ghi nhận ở các khu vực núi cao trên 1.500m hoặc các thung lũng thấp dưới 800m. Sự phân bố theo độ cao này có thể liên quan mật thiết đến sự sẵn có của các loại thức ăn ưa thích và nhiệt độ phù hợp, là những thông tin quý giá cho việc khoanh vùng bảo vệ các loài linh trưởng tại Tây Nguyên.

VI. Giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học các loài khỉ Macaca

Dựa trên các kết quả nghiên cứu khoa học về thành phần loài, vùng phân bố và các mối đe dọa, việc xây dựng và thực thi các giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học hiệu quả cho các loài khỉ Macaca tại VQG Kon Ka Kinh trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Các giải pháp cần mang tính tổng thể, kết hợp giữa tăng cường năng lực thực thi pháp luật và nâng cao nhận thức cộng đồng. Ưu tiên hàng đầu là kiểm soát chặt chẽ và xử lý nghiêm các hành vi săn bắt trái phép. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa lực lượng kiểm lâm và chính quyền địa phương, tăng cường tuần tra tại các điểm nóng và triệt phá các đường dây mua bán động vật hoang dã. Song song đó, cần có các chương trình hỗ trợ sinh kế bền vững cho người dân vùng đệm để giảm sự phụ thuộc vào tài nguyên rừng, từ đó giảm áp lực lên sinh cảnh sống của các loài linh trưởng. Cuối cùng, việc tiếp tục các hoạt động nghiên cứu khoa học và giám sát dài hạn là không thể thiếu để theo dõi diễn biến mật độ quần thể và đánh giá hiệu quả của các biện pháp can thiệp.

6.1. Tăng cường tuần tra giảm thiểu săn bắt trái phép

Để đối phó hiệu quả với nạn săn bắt trái phép, Ban quản lý VQG Kon Ka Kinh cần đẩy mạnh công tác tuần tra, bảo vệ rừng, đặc biệt tại các khu vực được xác định là sinh cảnh sống quan trọng của khỉ. Việc áp dụng các công cụ quản lý hiện đại như ứng dụng SMART (Spatial Monitoring and Reporting Tool) có thể giúp tối ưu hóa hiệu quả tuần tra và thu thập dữ liệu về các vi phạm. Cần tăng cường tháo gỡ các loại bẫy và phối hợp với các cơ quan chức năng để điều tra, truy tố các đối tượng vi phạm. Ngoài ra, việc xây dựng mạng lưới tin báo từ cộng đồng người dân địa phương, đặc biệt là người dân tộc Ba Na, sẽ là một kênh thông tin quan trọng giúp phát hiện và ngăn chặn kịp thời các hành vi săn bắt, góp phần bảo vệ an toàn cho các loài linh trưởng quý hiếm đang được liệt kê trong Sách đỏ Việt Nam.

6.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu linh trưởng tại Kon Ka Kinh

Kết quả nghiên cứu của Trần Hữu Vỹ (2014) đã mở ra nhiều hướng đi mới cho công tác nghiên cứu khoa học về linh trưởng tại tỉnh Gia Lai. Cần có các nghiên cứu chuyên sâu hơn về đặc điểm sinh thái, tập tính kiếm ăn và cấu trúc đàn của ba loài khỉ Macaca đã được ghi nhận. Đặc biệt, quần thể Khỉ vàng (M. mulatta) cần được quan tâm khảo sát kỹ hơn để xác định quy mô và vùng phân bố chính xác của chúng. Các nghiên cứu di truyền học cũng cần được tiến hành để đánh giá mức độ đa dạng di truyền và mối quan hệ của quần thể khỉ tại Kon Ka Kinh với các quần thể khác. Việc giám sát dài hạn mật độ quần thể sẽ giúp đánh giá xu hướng biến động và mức độ ảnh hưởng của các mối đe dọa, cung cấp cơ sở khoa học vững chắc để điều chỉnh và hoàn thiện chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học tại khu dự trữ sinh quyển thế giới này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam được ghi nhận là một trong những trung tâm đa dạng sinh thái linh trưởng hàng đầu khu vực Đông Nam Á với 25 loài thuộc 3 họ chính. Trong đó, giống Macaca thuộc phân họ Khỉ (Cercopithecinae) giữ vai trò then chốt trong chuỗi thức ăn và cấu trúc sinh thái rừng nhiệt đới. Tuy nhiên, ranh giới phân bố và tình trạng quần thể của các loài khỉ tại vùng giao thoa sinh thái miền Trung và Tây Nguyên, tiêu biểu là Vườn quốc gia Kon Ka Kinh, từng tồn tại nhiều khoảng trống và nhận định chưa thống nhất giữa các tài liệu khoa học trước năm 2014.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là làm sáng tỏ thành phần loài, vùng phân bố không gian và mức độ phong phú của giống Macaca tại Vườn quốc gia Kon Ka Kinh – khu vực có diện tích tự nhiên 42.057,3 ha trải rộng trên 45 tiểu khu thuộc địa bàn tỉnh Gia Lai. Mục tiêu cụ thể của luận văn bao gồm: xác định danh mục thành phần loài khỉ, phân tích đặc điểm phân bố theo sinh cảnh, đai cao và khu vực quản lý, đánh giá độ phong phú tương đối, đồng thời lượng hóa các mối đe dọa nhân tác tác động đến quần thể linh trưởng.

Nghiên cứu được triển khai trong phạm vi Vườn quốc gia Kon Ka Kinh và vùng đệm rộng 141.012 ha từ tháng 9 năm 2012 đến tháng 3 năm 2013 với 45 ngày khảo sát thực địa chuyên sâu. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa khoa học sâu sắc khi lần đầu tiên cung cấp hệ thống dữ liệu định lượng chính xác về 14 đàn khỉ gồm 181 cá thể. Về mặt thực tiễn, công trình cung cấp cơ sở dữ liệu quan trọng giúp Ban quản lý Vườn tối ưu hóa quy hoạch phân khu bảo vệ nghiêm ngặt (hiện chiếm 16.673 ha), hoàn thiện tiêu chí quản lý khu bảo tồn đạt chuẩn Vườn Di sản ASEAN theo Quyết định số 167/2002/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống phân loại linh trưởng học hiện đại của Groves (2001) kết hợp với các nghiên cứu phân loại thực địa của Sokolov (1973) và Đặng Huy Huỳnh (2010). Theo hệ thống này, bộ Linh trưởng toàn cầu gồm 14 họ, 65 giống và 351 loài; trong đó giống Macaca (Lacepede, 1799) thuộc phân họ Cercopithecinae đại diện cho nhóm khỉ Cựu thế giới di cư và thích nghi mạnh mẽ tại châu Á qua 3 dòng tiến hóa sinh học chính gồm Silenus - sylvanus, Sinica - arctoides và Fascicularis.

Bên cạnh lý thuyết phân loại học, luận văn áp dụng lý thuyết sinh thái cảnh quan (Landscape Ecology) và mô hình phân bố không gian quần thái động vật hoang dã. Cấu trúc thảm thực vật được chuẩn hóa theo khung phân loại thảm thực vật rừng nhiệt đới của Thái Văn Trừng, chia không gian nghiên cứu thành 3 nhóm sinh cảnh đặc trưng: rừng nguyên sinh (chiếm 65% diện tích), rừng thứ sinh (chiếm 23%) và các kiểu rừng còn lại (chiếm 12,3%).

Khung nghiên cứu tích hợp 4 khái niệm then chốt:

• Độ phong phú tương đối (Relative Abundance): Lượng hóa qua tần suất bắt gặp cá thể trên tuyến điều tra.
• Chỉ số ưu thế sinh thái Simpson: Xác định vị thế cạnh tranh và tính vượt trội của từng loài trong sinh cảnh.
• Chỉ số tương đồng Sorensen (SI): Đánh giá mức độ tương đồng về thành phần loài giữa các sinh cảnh rừng khác nhau.
• Áp lực phân mảnh sinh cảnh (Habitat Fragmentation): Tác động tiêu cực của các hoạt động nhân tác vùng đệm đến sự sinh tồn của thú linh trưởng.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ nguồn thứ cấp đáng tin cậy (các báo cáo quy hoạch lâm nghiệp, hồ sơ Vườn Di sản ASEAN, dự án bảo tồn Voọc chà vá chân xám) và nguồn sơ cấp qua 45 ngày điều tra ngoại nghiệp trong giai đoạn 2012 - 2013.

Về phương pháp chọn mẫu và cỡ mẫu:

• Điều tra xã hội học: Tiến hành phỏng vấn bán cấu trúc 54 người dân bản địa (trong đó có thợ săn giàu kinh nghiệm, già làng Ba Na) và cán bộ kiểm lâm theo hướng dẫn của Barney Long (2005) nhằm khoanh vùng các điểm xuất hiện của đàn khỉ trong vòng 2 năm gần nhất.
• Khảo sát tuyến thực địa: Thiết lập cỡ mẫu gồm 32 tuyến điều tra sinh thái với chiều dài cố định 3.000m mỗi tuyến (tổng cự ly khảo sát đạt 96 km), khoảng cách tối thiểu giữa 2 tuyến kế cận là 500m theo phương pháp tuyến thẳng của Brockelman (1987). Việc chọn mẫu tuyến được phân tầng ngẫu nhiên qua các đai cao từ 570m đến trên 1.300m và đại diện cho mọi trạng thái rừng.

Về phương pháp phân tích và lý do lựa chọn:

• Nhận dạng loài: Dựa vào bộ khóa hình thái của Nguyễn Vũ Khôi và Shaw (2005), kết hợp quan sát ống nhòm, chụp ảnh bằng máy ảnh tiêu cự dài và máy định vị GPS chuyên dụng.
• Phân tích độ phong phú tương đối: Sử dụng chỉ số tần suất bắt gặp ER (Encounter Rate) theo chuẩn Rovero (2006) với công thức $ER = n_i / L$ (trong đó $n_i$ là số cá thể của loài $i$, $L$ là tổng chiều dài tuyến). Phương pháp này được lựa chọn vì tính tối ưu khi nghiên cứu động vật di chuyển nhanh trong rừng rậm nhiệt đới mà không cần gây mê hay đánh dấu bắt lại.
• Phân tích mức độ ưu thế: Áp dụng chỉ số Simpson (1949) nhằm phản ánh chính xác cấu trúc quần xã khi một loài chiếm ưu thế số lượng áp đảo.
• Phân tích không gian: Số liệu tọa độ và đai cao được biên tập trên hệ thống thông tin địa lý GIS thông qua phần mềm MapInfo phiên bản 10.5 kết hợp xử lý thống kê trên SPSS.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu qua 32 tuyến khảo sát (tổng chiều dài 96 km) đã ghi nhận tổng cộng 14 đàn khỉ thuộc 3 loài thuộc giống Macaca với tổng số 181 cá thể:

Thứ nhất, Khỉ mặt đỏ (Macaca arctoides) là loài chiếm ưu thế sinh thái tuyệt đối tại Vườn quốc gia Kon Ka Kinh. Nghiên cứu ghi nhận 9 đàn với 126 cá thể, chiếm tỷ lệ 69,6% tổng số cá thể quan sát được. Tần suất bắt gặp (ER) của Khỉ mặt đỏ đạt 1,31 cá thể/km tuyến khảo sát, phân bố rộng khắp tại các tiểu khu 433, 414 (xã Ayun), 108, 107 (xã Kroong), 86 (xã Đăk Roong), 65C, 75 (xã Kon Pne) và 411 (xã Hà Đông).

Thứ hai, Khỉ đuôi lợn Bắc (Macaca leonina) xếp vị trí thứ hai về độ phong phú với 4 đàn gồm 45 cá thể, chiếm 24,9% tổng số cá thể. Tần suất bắt gặp ghi nhận đạt 0,47 cá thể/km tuyến, xuất hiện tập trung tại các tiểu khu 108, 88 (xã Kroong), 64 (xã Kon Pne) và 411 (xã Hà Đông).

Thứ ba, nghiên cứu xác nhận sự hiện diện thực tế của loài Khỉ vàng (Macaca mulatta) với 1 đàn gồm 10 cá thể, chiếm 5,5% tổng số cá thể và đạt tần suất bắt gặp 0,10 cá thể/km tại tiểu khu 432 (xã Ayun). Đây là dẫn liệu thực địa quan trọng bổ sung tọa độ phân bố chính thức của loài này tại khu vực Tây Nguyên.

Thứ tư, nghiên cứu đi đến kết luận bác bỏ các ghi nhận trước đây về sự xuất hiện của Khỉ đuôi dài (Macaca fascicularis) tại khu vực. Qua 96 km tuyến điều tra và rà soát các hộ nuôi nhốt, không phát hiện cá thể Khỉ đuôi dài nào. Kết quả phỏng vấn chỉ ra 65% người dân địa phương (35/54 người) nhầm lẫn tên gọi dân gian do chiều dài đuôi của Khỉ vàng và Khỉ đuôi lợn Bắc dài hơn đáng kể so với Khỉ mặt đỏ.

Thảo luận kết quả

Cấu trúc phân bố không gian của các loài khỉ phản ánh sự thích nghi sinh thái rõ nét với điều kiện tự nhiên tại Kon Ka Kinh. Về sinh cảnh, 78,5% số đàn khỉ (11/14 đàn) được ghi nhận trong sinh cảnh rừng nguyên sinh có diện tích 27.177,1 ha. Rừng nguyên sinh tại đây có độ che phủ trên 70%, kết cấu 4-5 tầng tán phân tầng liên tục, cung cấp nguồn quả và chồi cây dồi dào từ các họ thực vật chiếm ưu thế như Dâu tằm (Moraceae), Dẻ (Fagaceae), Re (Lauraceae) và Bồ hòn (Sapindaceae). Ngược lại, sinh cảnh rừng thứ sinh nghèo kiệt (9.680,6 ha) và đất nương rẫy chỉ ghi nhận các đàn khỉ di chuyển kiếm ăn tạm thời ven bìa rừng.

Về đai cao, các đàn khỉ xuất hiện chủ yếu ở dải độ cao từ 700m đến 1.300m thuộc kiểu địa hình núi trung bình (chiếm 98,5% diện tích tự nhiên của Vườn). Dữ liệu phân bố này có thể được mô hình hóa trực quan thông qua biểu đồ tròn thể hiện tỷ lệ % cá thể giữa 3 loài (69,6% Khỉ mặt đỏ, 24,9% Khỉ đuôi lợn Bắc, 5,5% Khỉ vàng), kết hợp bản đồ mật độ GIS thể hiện tọa độ các điểm bắt gặp theo từng tiểu khu và biểu đồ cột so sánh chỉ số ER giữa sườn Đông và sườn Tây dãy núi Kon Ka Kinh.

So sánh với các khu bảo tồn lân cận, thành phần 3 loài khỉ tại Kon Ka Kinh tương đồng với Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng và Khu bảo tồn thiên nhiên Phong Điền, khẳng định Kon Ka Kinh là sinh cảnh bảo tồn linh trưởng có giá trị đặc biệt tại dải Trường Sơn.

Tuy nhiên, nghiên cứu ghi nhận áp lực đe dọa sinh học nghiêm trọng: hoạt động đặt bẫy dây, sử dụng súng tự chế tại các xã Kon Pne, Kroong và tình trạng khai thác gỗ trái phép tại xã Đăk Jơ Ta. Nguyên nhân bắt nguồn từ đặc điểm kinh tế - xã hội vùng đệm có 82% là người Ba Na với tỷ lệ nghèo đói tại nhiều xã lên đến 89-96%, cùng 15.387 lao động phụ thuộc 95,1% vào sản xuất nông nghiệp du canh.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả thực địa và phân tích mối đe dọa, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm bảo tồn bền vững các loài khỉ giống Macaca:

Thứ nhất, tăng cường tuần tra rừng và triệt phá các điểm nóng săn bắt động vật hoang dã. Ban quản lý Vườn quốc gia Kon Ka Kinh cần phối hợp liên ngành với Hạt Kiểm lâm và Công an 3 huyện (KBang, Đăk Đoa, Mang Yang) tổ chức các đội tuần tra chuyên trách. Mục tiêu cụ thể là tháo gỡ 100% các tuyến bẫy dây, thu hồi toàn bộ súng săn tự chế tại các tiểu khu trọng điểm (tiểu khu 63, 64, 108, 411), hướng tới giảm tối thiểu 80% các vụ vi phạm lâm luật giai đoạn 2015 - 2018.

Thứ hai, triển khai chương trình cải thiện sinh kế cộng đồng và giảm áp lực tài nguyên vùng đệm. Ủy ban nhân dân tỉnh Gia Lai cùng các tổ chức phi chính phủ cần phân bổ ngân sách hỗ trợ 6.629 hộ dân tại 7 xã vùng đệm chuyển đổi mô hình kinh tế, nhân rộng diện tích trồng cây bời lời và phát triển cây ăn quả giá trị cao. Mục tiêu hạ tỷ lệ hộ nghèo từ 89-96% xuống dưới 40% trước năm 2025, giải quyết căn nguyên tình trạng phá rừng làm nương rẫy.

Thứ ba, quy hoạch hành lang đa dạng sinh học và phục hồi 9.680,6 ha rừng thứ sinh nghèo kiệt. Chi cục Kiểm lâm tỉnh Gia Lai cần khoanh nuôi tái sinh tự nhiên, trồng bổ sung các loài cây bản địa cung cấp thức ăn cho linh trưởng thuộc họ Dâu tằm và họ Dẻ, nâng tỷ lệ che phủ rừng toàn Vườn đạt trên 75% vào năm 2025 nhằm kết nối các sinh cảnh bị chia cắt.

Thứ tư, đẩy mạnh truyền thông nâng cao nhận thức và giáo dục môi trường học đường. Ban quản lý Vườn chủ trì tổ chức 50 lớp tập huấn tại 71 thôn bản, giải thích rõ đặc điểm nhận dạng của các loài khỉ bản địa để người dân không săn bắt nhầm lẫn, đồng thời đưa nội dung bảo tồn linh trưởng vào giảng dạy ngoại khóa tại các trường trung học cơ sở vùng đệm trước năm 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị tham khảo thực tiễn và học thuật cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Ban Quản lý các Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên: Khai thác quy trình khảo sát tuyến thực địa 32 tuyến chuẩn hóa, phương pháp định lượng chỉ số ER và hệ thống bản đồ phân bố để ứng dụng trực tiếp vào công tác tuần tra bảo vệ rừng và giám sát đa dạng sinh học định kỳ.

2. Các nhà nghiên cứu linh trưởng học và sinh thái học động vật: Sử dụng bộ số liệu thực địa chi tiết về 14 đàn khỉ và các phân tích sinh thái phân bố theo đai cao, sinh cảnh để làm dẫn liệu so sánh trong các công trình nghiên cứu tiến hóa, sinh thái quần thể và địa lý sinh vật học tại Việt Nam.

3. Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách lâm nghiệp: Tham khảo bức tranh toàn diện về mối quan hệ giữa sinh kế của 30.735 cư dân vùng đệm với áp lực suy thoái rừng, từ đó xây dựng các chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng và quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội vùng Tây Nguyên.

4. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Sinh học, Lâm nghiệp, Quản lý tài nguyên môi trường: Sử dụng luận văn như một tài liệu mẫu chuẩn mực về phương pháp luận nghiên cứu thực địa, kỹ thuật xử lý dữ liệu sinh thái học kết hợp phần mềm MapInfo và SPSS trong nghiên cứu khoa học chuyên ngành.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn đã ghi nhận chính xác bao nhiêu loài khỉ giống Macaca tại Vườn quốc gia Kon Ka Kinh?

Nghiên cứu đã xác định chính xác 3 loài khỉ thuộc giống Macaca gồm: Khỉ mặt đỏ (Macaca arctoides), Khỉ đuôi lợn Bắc (Macaca leonina) và Khỉ vàng (Macaca mulatta). Tổng cộng có 14 đàn với 181 cá thể được quan sát trực tiếp trên 32 tuyến điều tra thực địa.

Khỉ đuôi dài có thực sự phân bố tự nhiên tại Vườn quốc gia Kon Ka Kinh không?

Khảo sát thực địa trên 96 km tuyến và kiểm tra các hộ dân nuôi nhốt cho thấy không có sự xuất hiện của Khỉ đuôi dài. Việc các báo cáo trước đây ghi nhận loài này là do 65% người dân địa phương nhầm lẫn tên gọi dân gian của Khỉ vàng và Khỉ đuôi lợn Bắc.

Sinh cảnh nào tại Vườn quốc gia Kon Ka Kinh có mật độ khỉ tập trung cao nhất?

Sinh cảnh rừng nguyên sinh (chiếm 65% diện tích Vườn) có mật độ khỉ cao nhất với 78,5% tổng số đàn ghi nhận. Sinh cảnh này duy trì cấu trúc rừng 4-5 tầng tán và nguồn thức ăn phong phú quanh năm từ các loài cây gỗ lớn họ Moraceae và Fagaceae.

Tần suất bắt gặp (chỉ số ER) của các loài khỉ được định lượng cụ thể ra sao?

Chỉ số ER trên 32 tuyến khảo sát ghi nhận: Khỉ mặt đỏ đạt cao nhất với 1,31 cá thể/km tuyến; Khỉ đuôi lợn Bắc đạt 0,47 cá thể/km tuyến; và Khỉ vàng đạt 0,10 cá thể/km tuyến. Tỷ lệ này phản ánh rõ nét vị thế ưu thế sinh thái của loài Khỉ mặt đỏ.

Đâu là những mối đe dọa trực tiếp lớn nhất đối với quần thể linh trưởng tại đây?

Các mối đe dọa hàng đầu bao gồm nạn đặt bẫy dây, sử dụng súng tự chế săn bắn, khai thác gỗ trái phép và áp lực mở rộng đất nương rẫy từ cộng đồng dân cư vùng đệm với tỷ lệ nghèo đói từ 89-96% tại một số xã khó khăn.

Kết luận

• Luận văn đã xác định chính xác thành phần gồm 03 loài khỉ thuộc giống Macaca tại Vườn quốc gia Kon Ka Kinh là Khỉ mặt đỏ (M. arctoides), Khỉ đuôi lợn Bắc (M. leonina) và Khỉ vàng (M. mulatta), ghi nhận tổng cộng 14 đàn với 181 cá thể.
• Khẳng định Khỉ mặt đỏ giữ ưu thế sinh thái tuyệt đối trong khu hệ thú linh trưởng với 9 đàn (126 cá thể, chiếm 69,6% tổng số lượng), đạt chỉ số tần suất bắt gặp ER là 1,31 cá thể/km.
• Bổ sung dẫn liệu khoa học chuẩn xác về tọa độ phân bố của Khỉ vàng tại tiểu khu 432 (xã Ayun) và làm rõ sự nhầm lẫn định danh về Khỉ đuôi dài tại khu vực Tây Nguyên.
• Phân tích chi tiết mối tương quan sinh thái không gian, xác định rừng nguyên sinh ở đai cao 700m - 1.300m là sinh cảnh sống then chốt chịu áp lực lớn từ nạn bẫy bắt và nghèo đói vùng đệm 141.012 ha.
• Đề xuất hệ thống 4 giải pháp đồng bộ kết hợp tuần tra thực địa nghiêm ngặt với chuyển đổi sinh kế bền vững cho 6.629 hộ dân đồng bào Ba Na.

Đóng góp lớn nhất của công trình là cung cấp hệ số liệu thực địa chuẩn mực và cơ sở dữ liệu GIS giúp Ban quản lý Vườn quốc gia Kon Ka Kinh nâng cao năng lực bảo tồn đa dạng sinh học theo tiêu chuẩn Vườn Di sản ASEAN.

Về định hướng tiếp theo giai đoạn 2015 - 2020, các nhà nghiên cứu cần mở rộng đánh giá biến động quần thể theo chu kỳ mùa và phân tích di truyền phân tử chuyên sâu. Hãy tải toàn văn luận văn thạc sĩ để khai thác chi tiết phương pháp điều tra linh trưởng và bản đồ phân bố phục vụ công tác nghiên cứu, quản lý rừng bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tài liệu ~ Chương 2: Thời gian, địa điểm và phương pháp nghiên cứu - Chương 3: Kết quả và thảo luận ~ Kết luận và kiến nghị CHUONG 1 TONG QUAN TAI LIEU 1. KHAI QUAT VE BO THU LINH TRUONG 1. Hệ thống phân loại thú linh trưởng trên thế giới Hệ thống phân loại thú linh trưởng trên thế giới đến nay còn nhiều vấn đề cần bàn và thảo luận thêm. Theo Sokolov (1973) bộ thú linh trưởng có I1 họ, 52 giống và 192 loài.

Hiện nay, hệ thống phân loại của Groves (2001) được sử dụng phổ biến nhất. Theo Groves, trên thế giới bộ thú linh trưởng có 14 họ, 65 giống và 351 loài [8]. Thành phần các lo: thú linh trưởng trên thế giới TT Họ Số giống Số loài 1 | Cheirogaleidae 5 17 2 | Lemuridae 5 18 3 | Melagadapidae 1 7 4 | Indridae 3 8 5 | Daubentoniidae 1 1 6 | Loridae 5 9 7 | Galagolidae 3 15 8 | Tarsiidae 1 8 9 | Cebidae 6 52 10 | Phheeiidae 4 25 11 | Atelidae 5 24 12 | Cercopithecidae 20 120 13 | Hylobatidae 1 14 14 | Hominidae 5 7 Nguôn: Đặng Huy Huỳnh và (2010), Thú rừng - Mammalia Việt Nam hình thái và sinh học sinh thái một số loài, tập II. Hệ thống phân loại thú linh trưởng ở Việt Nam Trong hệ thống phân loại thú linh trưởng ở Việt Nam đã có sự thống nhất cao ở cấp độ họ.

Các nhà phân loại học đa số nhất trí tại Việt Nam có 3 họ trong tổng số 14 họ trên thế giới: họ cu li (Loridae), họ khi (Cercopithecidae) và họ vượn (Hylobatidae). Trong họ khi (Cercopithecidae) có họ phụ khi (Cercopithecinae) và họ phụ voọc (Colobinae) [8]. Ở cấp độ loài hiện áp dụng phương pháp phân tích phân tử ADN và phân tích di truyền. Phương pháp này có ưu điểm là bổ sung, phát hiện thêm nhiều loài mới, khắc phục những hạn chế so với phương pháp phân loại truyền thống dựa vào đặc điểm hình thái [8].

Điển hình năm 1997, tại Việt Nam đã bổ sung thêm loài Chà vá chân xám (Pygathrix cinerea) boi Nadler, Văn Ngọc Thịnh bổ sung thêm loài Vượn má vàng Bắc (Nomacus annamensis) vào năm 2010 [38], [46] 1. SO LUQC LICH SU NGHIEN CUUTHU LINH TRUONG 6 VIET NAM Tình hình nghiên cứu thú linh trưởng ở Việt Nam phát triển theo từng thời kỳ và được bắt đầu sớm cùng với các nghiên cứu về thú nói chung chủ yếu từ những năm cuối thế kỷ XIX [8]. Lịch sử nghiên cứu thú linh trưởng ở Việt Nam có thể chia thành 3 thời kỳ sau: Thời kỳ thứ nhất (trước 1954), phần lớn các nghiên cứu tiến hành là các cuộc điều tra và thám hiểm nhằm phát hiện, mô tả loài mới. Việc phân loại và thống kê thành phần loài do các nhà khoa học nước ngoài thực hiện.

Các nghiên cứu ở giai đoạn này như: Finlayson (1828), Mine-Edwards (1867 - 1874), Morice (1904), Brousniche (1887), Billet (1896 - 1898), Pavie (1879 - 1898), Boutan (1900 - 1906), Pousargues (1904), Menegeaux (1905-1906), Delacour (1928 - 1930), Stevens (1923 - 1924), Rooservelts (1928 - 1929), Bourret (1942, 1944). Trong thi ky nay, chua có các công trình nghiên cứu chuyên sâu về các đặc điểm sinh học, sinh thái cũng như bảo tồn các loài thú linh trưởng [8], [13]. Thời kỳ thứ hai (1954 — 1975), các nhà khoa học Viêt Nam tiến hành điều tra thành phần loài và một số đặc điểm sinh học, sinh thái của thú linh trưởng ở một số tỉnh miền Bắc. Những năm 1957 - 1960, các nghiên cứu diễn ra trong phạm vi nhỏ hẹp và chủ yếu đẻ phục vụ cho công tác giảng dạy tại các trường Đại học, Cao đẳng.

Một số công trình nghiên cứu được công bố trong giai đoạn này như Đào Văn Tiến (1960), Võ Quý (1960). Sau năm 1960, công tác nghiên cứu bảo tồn thú linh trưởng được đây mạnh và có sự tham gia của nhiều nhà khoa học hơn như: Đào Văn Tiến (1970) nghiên cứu về các phân loài của loài Voọc đen má trắng (Presbyis /ancoisi) và đã mô tả một phân loài voọc mới - Voọc Hà Tĩnh (Pzesbyvis francoisi hatinhensis); Lê Hiền Hào (1973) xuất bản cuốn '“Thú kinh tế miền Bắc Việt Nam”; Đặng Huy Huynh và Đỗ Ngọc Quang (1962), Trần Hồng Việt (1964) bắt đầu nghiên cứu về nhóm thú linh trưởng [8], [13], [21]. Thời kỳ thứ 3 (sau 1975), các điều tra nghiên cứu và bảo tồn đa dạng. sinh học, đặc biệt đối với các loài thú linh trưởng được quan tâm và triển khai mạnh mẽ trên các vùng của cả nước.

Nhiều công trình tiêu biểu nghiên cứu về thú linh trưởng ở Việt Nam của nhiều tác giả trong và ngoài nước thực hiện, trong đó các nghiên cứu quan trọng dài hạn được tiến hành bao gồm: nghiên cứu của Hoàng Minh Đức trên loài Cha va chan den (Pygathrix nigripes), Đồng Thanh Hải trên loai Voge mii héch (Rhinopithecus avunculus), Hà Thăng Long trên loai Cha va chan xm (Pygathrix cinerea); Lé Khắc Quyét trén loai Voge mii héch (Rhinopithecus avunculus), Otto trên loài Cha va chan d6 (P. ĐA DẠNG THÚ LINH TRƯỞNG Ở VIỆT NAM Vigt Nam có mức độ đang dạng thú linh trưởng cao, với 25 loài thuộc 3 trong số Š họ thú linh trưởng của châu Á: họ vượn (Hylobatidae), họ khi (Cercopithecidae), ho cu li (Loridae) [38], [39]. Hai họ còn lại ở châu A không phân bố ở Việt Nam là họ vượn nhảy nhỏ (Tarsiidae) và họ đười ươi (Hominidae) phân bố hẹp tại các đảo của thềm lục địa Sunda [16]. Trong số 25 loài, có 05 loài đặc hữu của Việt Nam: Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri), Voge Cát Bà (T.

poliocephalus), Chà vá chân xam (Pygathrix cinerea), Voọc mii héch (Rhinopithecus avunculus), Vugn đen Tây Bắc (Nomascus concolor) {16}, [38]. Ho cu li (Loridae) chi c6 1 giéng (Nycticebus) véi hai loài: Cu li lớn (Wyetieebus bengalensis) và Cu lì nhỏ (N. Có thể có loài thứ ba nhưng loài này chưa được mô tả [16], [38]. Họ khi (Cercopithecidae) có hai phân họ: phân họ khi (Cercopithecinae) và phân ho vooc (Colobinae) véi 4 giéng: Macaca, Trachypithecus, Pygathrix va Rhinopithecus.

Họ này có số loài và phân loài phong phú nhất, với 21 loài và phân loài [8], [40]. Phân họ khi (Cercopithecinae) chỉ có 1 giống A#acaca gồm 09 loài và phan loai: Khi mat d6 (Macaca arctoides), Khi méc (M. assamensis), Khi dudi dai (M. fascicularis), Khi duéi lon Bac (M.

leonina), Khi vang (M. mulatta), phan loai Khi ¢ (M. assamensis assamensis) theo Clelland (1840), phân loài Khi dudi dai dat lign (M. fascicularis fascicularis) theo Rafler (1821), phân loài Khi đuôi dài Côn Đảo (Ä⁄/condorensis), theo Kloss (1926) va phn loai Khi vang Siam (M.

Mulatta siamica) theo Kloss (1917) [8]. Phân họ voọc (Colobinae) với 12 loài và phân loài, chiếm 48% tổng số loài thú linh trưởng tại Việt Nam, thuộc 3 giống: giống Trachypithecus có 8 loài và phân loài; giống Pygarlri có 3 loài là Cha va chan do (Pygathrix nemaeus), Chà vá chân xám (P. cinerea) và Chà vá chân đen (P. nigripes); giéng Rhinopithecus chi có một loài Voọc mũi hếch (RÖhinopitheeus avunculus) [8], [16], [38] Họ vượn (Hylobatidae) ở Việt Nam chỉ có 1 giống Nomascusvới 6 loài: 'Vượn đen má hung Nam (Nomascus gabriella), Vugn den ma hung Bac (N.

annamensis), Vượn đen má trắng Bắc (N. ieucogenys), Vượn đen má trắng siki (N. siki), Vugn den Tay Bac (N. concolor) va Vugn đen Déng Bac (N.

Bén canh su phong phú về số lượng loài, số lượng lớn các loài đặc hữu, Việt Nam được đánh giá là điểm nóng về đa dạng thú linh trưởng với 5 loài luôn được liệt vào danh sách “25 loài thú linh trưởng nguy cấp hàng đầu trên thế giới” kể từ khi danh sách này ra đời từ năm 2001. Mức độ đe dọa các loài thú linh trưởng ở Việt Nam tắt cao so với các khu vực điểm nóng khác trên thế giới [16], [38]- 10 1. MOT SO DAC DIEM CUA GIONG MACACA 1. Tình hình nghiên cứu thành phần loài và sự phân bố của giéng Macaca ở Việt Nam Tài liệu đầu tiên có liên quan đến các loài khi là của người Anh Finlayso (1828), “The Mission to Siam and Hue, the Capital of Cochinchina in the year 1821 - 1822, day ding hon la cuén nhat ky mé ta thién nhién va một số loài thú mà tác giả gặp trên những chặng đường đi qua.

Công bố hoàn chỉnh hơn là của Pousareguse (1904) đã thống kê tại Việt Nam có 7 loài thú linh trưởng, trong đó có Khi mặt 46 (Macaca arctoides) [7], [28]. Một số nghiên cứu mới liên quan đến khu hệ khi của Việt Nam như Hà Đình Đức (1990) trong bài viết “Các loài khi Việt Nam” đã nêu sự phân bố, tình trạng bảo tồn của 06 loài và phân loài khi trong giống Äacaca trên lãnh thổ Việt Nam; Fooden (1996) nghiên cứu và chỉ ra vùng sống giao nhau giữa các loài khi của Việt Nam; Nguyễn Văn Minh (2012) nghiên cứu về sự phân bố của giống Macaca ở khu vực Miền Trung và Tây Nguyên Việt Nam [5], [I8]. Một số nghiên cứu khác về thành phần và vùng phân bố của các loài thú linh trưởng tại VQG Kon Ka Kinh như của Hà Thăng Long (2004, 2007, 2009), chương trình nghiên cứu của Phân viện điều tra quy hoạch rừng Nam Bộ và Tây Nguyên (2003), Dự án xây dựng và phát triển VQG Kon Ka Kinh giai đoạn 2011 - 2020 đã ghi nhận trong 05 loài thú linh trưởng sinh sống ở Vườn có 02 loài khi: Khi đuôi lợn Bắc (Aacaca leonina), Khi mặt đỏ (M. aretoides) [10], [23], [33], [34] Một số nghiên cứu gần đây như Võ Đình Sơn (2009) trong báo cáo “Report on Present Distribution and Status of Macaque in Vietam” va “Nhén xét về Khi đuôi dài Côn Déo tai VOG Côn Đảo” đã mô tả rõ hơn một số đặc điểm về phân loài khi Côn Đảo - phân loài đặc hữu của Việt Nam [19], [45]; Hà Thăng Long (2011) trong báo cáo kỹ thuat “Biodivesity Survey of Macaque, Langur and Douc Monkey in and Around the Phong Nha - Ke Bang National Park, Quang Binh, Viet Nam ” đã cung cấp thêm một số thông tin về thành phần và sự phân bố của 04 loài khi trong VQG Phong Nha - Kẻ Bang, gồm Khi mặt đỏ (Macaca aretoides), Khi đuôi lợn Bắc (M.

leonina), Khi vang (M. mulatta) va loài Khi mốc (M. assamensis) [36]; Trung tâm Đa dạng sinh học và Phát triển (2011) đã ghi nhận loài Khi mặt đỏ (A. arctoides) và Khi đuôi lon Bac (M.

/eonina) trong VQG Kon Ka Kinh là những thông tin mới nhất về thành phần và sự phân bồ của các loài khi ở Việt Nam [17]. Phân loại học Khi cựu lục địa thuộc phân họ Cercopithecinae trên thế giới có II giống, chỉ duy nhat giéng Macaca di chuyển đến sống ở Châu Á [16].