Luận án tiến sĩ: Các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển của kiểm toán liên tục tại Việt Nam

Luận án tiến sĩ kinh tế phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của kiểm toán liên tục tại việt nam, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng

• Tác giả: Đặng Đình Tân
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Thị Giang Tân
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kế Toán
• Đề tài: Những Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Kiểm Toán Liên Tục Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1) Lý do chọn đề tài
• 2) Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu
• 3) Đối tượng nghiên cứu
• 4) Phạm vi nghiên cứu và thời gian nghiên cứu
• 5) Phương pháp nghiên cứu
• 6) Những đóng góp của nghiên cứu
• 7) Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC
• 1.1. Các nghiên cứu của nước ngoài
• 1.1.1. Các nghiên cứu về các nhân tố thúc đẩy thực hiện KTLT
• 1.1.1.1. Nhu cầu của NSD trong việc được cung cấp thông tin tin cậy bởi KTLT theo thời gian thực (real-time information)
• 1.1.1.2. Nhu cầu của doanh nghiệp và KTV về KTLT
• 1.1.1.2.1. a) Nhu cầu của doanh nghiệp về KTLT
• 1.1.1.2.2. b) Nhu cầu của KTV về KTLT
• 1.1.1.3. Điều kiện về HTTT của doanh nghiệp để thực hiện KTLT
• 1.1.1.3.1. a) Hệ thống xử lý trực tuyến – thời gian thực (online real-time systems) và hệ quản trị cơ sở dữ liệu
• 1.1.1.3.2. b) Hệ thống hoạch định nguồn lực doanh nghiệp (ERP)
• 1.1.1.3.3. c) Nguồn dữ liệu lớn (Big Data) và công nghệ phân tích dữ liệu (Data Analytics)
• 1.1.1.3.4. d) Ngôn ngữ báo cáo kinh doanh mở rộng (eXtensible Business Reporting Language – XBRL)
• 1.1.2. Các nghiên cứu về trở ngại đối với thực hiện KTLT
• 1.1.2.1. Trở ngại về tổ chức và HTTT của doanh nghiệp
• 1.1.2.1.1. a) Những người quản lý cấp cao của doanh nghiệp cho rằng KTLT không cần thiết
• 1.1.2.1.2. b) Tình trạng quá tải thông tin (information overload)
• 1.1.2.1.3. c) Thiếu chuẩn hóa, tích hợp giữa các quy trình hoạt động của doanh nghiệp
• 1.1.2.2. Trở ngại về sự toàn vẹn của HTTT của doanh nghiệp
• 1.1.2.3. Trở ngại về nguồn lực tài chính của doanh nghiệp
• 1.1.2.4. Trở ngại về năng lực chuyên môn của KTV
• 1.1.2.5. Trở ngại về điều kiện pháp lý
• 1.2. Các nghiên cứu trong nước
• 1.2.1. Nhu cầu của nghề nghiệp kiểm toán về KTLT nhằm ứng phó với ảnh hưởng của tiến bộ về CNTT
• 1.2.2. Nhu cầu của một số doanh nghiệp về KTLT nhằm đáp ứng các yêu cầu tuân thủ và QTRR
• 1.3. Kết quả đạt được của các nghiên cứu trước và khoảng trống lý thuyết
• 1.3.1. Kết quả đạt được của các nghiên cứu trước
• 1.3.2. Khoảng trống nghiên cứu và mục tiêu nghiên cứu của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. Một số khái niệm
• 2.1.1. Khái niệm về kiểm toán
• 2.1.2. Khái niệm về KTLT
• 2.2. Các lý thuyết nền tảng
• 2.2.1. Lý thuyết về cung và cầu (Theory of supply and demand)
• 2.2.2. Lý thuyết về sự khuếch tán đổi mới (Diffusion of innovation theory)
• 2.2.3. Lý thuyết phát tín hiệu (Signaling theory)
• 2.2.4. Lý thuyết ủy nhiệm (Agency theory)
• 2.3. Khung lý thuyết và các khái niệm nghiên cứu
• 2.3.1. Khung lý thuyết của nghiên cứu
• 2.3.2. Định nghĩa các khái niệm nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Phương pháp nghiên cứu và thiết kế nghiên cứu
• 3.1.1. Phương pháp tiếp cận nghiên cứu của luận án
• 3.1.2. Lựa chọn thiết kế nghiên cứu của luận án
• 3.2. Thiết kế nghiên cứu của luận án
• 3.2.1. Nghiên cứu định tính
• 3.2.1.1. Cách tiếp cận nghiên cứu định tính của luận án
• 3.2.1.2. Quy trình nghiên cứu định tính
• 3.2.1.3. Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu định tính
• 3.2.1.3.1. a) Phương pháp chọn mẫu
• 3.2.1.3.2. b) Thủ tục thu thập dữ liệu
• 3.2.1.3.3. c) Thủ tục phân tích dữ liệu
• 3.2.2. Nghiên cứu định lượng
• 3.2.2.1. Quy trình nghiên cứu định lượng
• 3.2.2.2. Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu định lượng
• 3.2.2.2.1. a) Phương pháp chọn mẫu
• 3.2.2.2.2. b) Thủ tục thu thập dữ liệu
• 3.2.2.2.3. c) Thủ tục phân tích dữ liệu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thực trạng về sự hình thành của KTLT tại Việt Nam
• 4.1.1. Nguồn tài liệu sử dụng để nghiên cứu
• 4.1.2. Sự hình thành của KTLT trong lĩnh vực KTNB tại Việt Nam
• 4.1.2.1. Đối với các CTNY không thuộc lĩnh vực tài chính
• 4.1.2.2. Đối với các ngân hàng và các CTNY thuộc lĩnh vực tài chính
• 4.1.3. Sự hình thành của KTLT trong lĩnh vực KTĐL tại Việt Nam
• 4.1.3.1. Kết quả phân tích từ các trang thông tin điện tử
• 4.1.3.2. Kết quả phân tích dựa trên các báo cáo tổng kết hoạt động của KTĐL của VACPA và Bộ Tài chính
• 4.1.4. Kết luận chung về sự hình thành của KTLT tại Việt Nam
• 4.2. Khám phá các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam
• 4.2.1. Quy trình thực hiện
• 4.2.2. Kết quả nghiên cứu định tính và thảo luận
• 4.3. Kết quả nghiên cứu định lượng
• 4.3.1. Quy trình thực hiện
• 4.3.2. Mô hình nghiên cứu và các giả thuyết nghiên cứu
• 4.3.2.1. Mô hình nghiên cứu
• 4.3.2.2. Các giả thuyết nghiên cứu
• 4.3.2.2.1. a) Các giả thuyết nghiên cứu về ảnh hưởng của các nhân tố thúc đẩy sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam
• 4.3.2.2.2. b) Các giả thuyết nghiên cứu về ảnh hưởng của các nhân tố trở ngại đối với sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam
• 4.3.3. Xây dựng thang đo nghiên cứu
• 4.3.3.1. Cấu trúc của bảng câu hỏi khảo sát
• 4.3.3.2. Kiểm tra sơ bộ giá trị và độ tin cậy của thang đo
• 4.3.4. Thu thập dữ liệu (khảo sát chính thức)
• 4.3.5. Phân tích kết quả nghiên cứu
• 4.3.5.1. Mô tả đặc điểm mẫu nghiên cứu
• 4.3.5.2. Kiểm định độ tin cậy của thang đo
• 4.3.5.3. Đánh giá về sự phiến diện bởi phương pháp chung
• 4.3.5.4. Phân tích nhân tố khám phá (EFA)
• 4.3.5.4.1. a) Phân tích nhân tố khám phá khái niệm liên quan đến các yếu tố thúc đẩy và trở ngại đối với sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam
• 4.3.5.4.2. b) Phân tích nhân tố khám phá khái niệm liên quan đến sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam
• 4.3.5.4.3. c) Điều chỉnh giả thuyết nghiên cứu dựa trên kết quả phân tích nhân tố khám phá
• 4.3.5.5. Phân tích hồi quy tuyến tính đa biến (MLR)
• 4.3.6. Kết quả nghiên cứu định lượng và thảo luận
• 4.3.6.1. Về kết quả phân tích nhân tố khám phá
• 4.3.6.2. Về kết quả phân tích hồi quy đa biến
• 4.3.6.2.1. a) Thảo luận về các nhân tố ảnh hưởng thúc đẩy đối với sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam
• 4.3.6.2.2. b) Thảo luận về các nhân tố ảnh hưởng trở ngại đến sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ GỢI Ý VỀ GIẢI PHÁP
• 5.1. Những đóng góp mới của nghiên cứu
• 5.2. Một số giải pháp gợi ý
• 5.2.1. Đối với các doanh nghiệp
• 5.2.1.1. Cơ sở để xác định doanh nghiệp thích hợp với KTLT
• 5.2.1.2. Triển khai thí điểm KTLT trong hoạt động KTNB của các doanh nghiệp thích hợp
• 5.2.1.3. Triển khai mở rộng KTLT trong hoạt động KTNB của các doanh nghiệp thích hợp
• 5.2.2. Đối với các DNKiT
• 5.2.2.1. Chia sẻ thông tin về KTLT và cung ứng dịch vụ tư vấn triển khai thực hiện KTLT cho các doanh nghiệp thích hợp
• 5.2.2.2. Sử dụng hệ thống KTLT trong hoạt động KTNB của các doanh nghiệp cho các mục đích của KTĐL
• 5.2.3. Đối với các tổ chức nghề nghiệp, tổ chức đào tạo
• 5.2.4. Đối với các cơ quan quản lý nhà nước có liên quan
• 5.3. Hạn chế của nghiên cứu và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.3.1. Hạn chế của nghiên cứu
• 5.3.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo
• CÁC NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Tiếng Việt
• Tiếng Anh
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1 – Bảng tóm tắt các nghiên cứu trước
• Phụ lục 2 – Danh sách các CTNY khảo sát BCTN 2013, 2014, 2015
• Phụ lục 3 – Danh sách các ngân hàng/CTNY đã hoặc có kế hoạch thực hiện KTLT trong KTNB
• Phụ lục 4 – Danh sách các DNKiT thuộc 10 công ty có doanh thu và/hoặc số lượng khách hàng lớn nhất năm 2015
• Phụ lục 5 – Dàn bài thảo luận
• Phụ lục 6 – Danh sách chuyên gia trả lời phỏng vấn
• Phụ lục 7 – Bảng phân tích nội dung trả lời phỏng vấn theo các chủ đề về các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam
• Phụ lục 8 – Tổng hợp các yếu tố theo chủ đề về các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam
• Phụ lục 9 – Các khái niệm và các yếu tố đo lường (biến quan sát) của thang đo nghiên cứu định lượng
• Phụ lục 10 – Thư mời trả lời khảo sát
• Phụ lục 11 – Bảng xác định cỡ mẫu so với kích thước tổng thể
• Phụ lục 12 – Danh sách KTV tham gia trả lời khảo sát
• Phụ lục 13 – Kết quả kiểm định chính thức độ tin cậy thang đo
• Phụ lục 14 – Kết quả phân tích đơn nhân tố của Harman
• Phụ lục 15 – Kết quả phân tích nhân tố khám phá
• Phụ lục 16 – Kết quả phân tích hồi quy đa biến

Tóm tắt

I. Giới thiệu về kiểm toán liên tục tại Việt Nam

Kiểm toán liên tục (kiểm toán) là một phương pháp kiểm toán hiện đại, cho phép kiểm toán viên phát hành báo cáo kiểm toán ngay sau khi giao dịch phát sinh. Tại Việt Nam, sự phát triển của kiểm toán liên tục đang được thúc đẩy bởi nhu cầu ngày càng cao về thông tin tin cậy và kịp thời từ các bên liên quan. Bối cảnh công nghệ thông tin phát triển mạnh mẽ đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng kiểm toán liên tục. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần vượt qua để thực hiện hiệu quả phương pháp này.

1.1. Lý do cần thiết phải áp dụng kiểm toán liên tục

Sự gia tăng khối lượng dữ liệu và thông tin trong các doanh nghiệp đã tạo ra áp lực lớn đối với các hoạt động kiểm toán truyền thống. Kiểm toán liên tục giúp nâng cao tính hiệu quả và hiệu lực của kiểm toán, đồng thời đáp ứng nhu cầu thông tin kịp thời của người sử dụng. Theo nghiên cứu của AICPA, việc áp dụng kiểm toán liên tục có thể giúp phát hiện kịp thời các giao dịch bất thường, từ đó nâng cao khả năng quản lý rủi ro cho doanh nghiệp.

II. Các nhân tố ảnh hưởng đến kiểm toán liên tục

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng có nhiều nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của kiểm toán liên tục tại Việt Nam. Các nhân tố này bao gồm điều kiện hạ tầng công nghệ thông tin, sự chấp nhận của các doanh nghiệp và các quy định pháp lý liên quan. Đặc biệt, sự hỗ trợ từ các cơ quan quản lý nhà nước có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy áp dụng kiểm toán liên tục. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng, nếu không có sự đồng thuận từ các bên liên quan, việc triển khai kiểm toán liên tục sẽ gặp nhiều khó khăn.

2.1. Điều kiện hạ tầng công nghệ thông tin

Hệ thống công nghệ thông tin hiện đại là yếu tố quyết định cho việc thực hiện kiểm toán liên tục. Doanh nghiệp cần có hệ thống xử lý dữ liệu hiệu quả, bao gồm các phần mềm quản lý và phân tích dữ liệu. Theo nghiên cứu của Chan & Vasarhelyi, việc áp dụng công nghệ thông tin trong kiểm toán không chỉ giúp tăng cường tính chính xác mà còn giảm thiểu thời gian thực hiện kiểm toán. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp tại Việt Nam vẫn chưa đầu tư đủ vào công nghệ, dẫn đến việc khó khăn trong việc áp dụng kiểm toán liên tục.

III. Thách thức trong việc triển khai kiểm toán liên tục

Mặc dù có nhiều lợi ích, việc triển khai kiểm toán liên tục tại Việt Nam vẫn gặp phải nhiều thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt về nguồn lực tài chính và nhân lực có chuyên môn. Nhiều doanh nghiệp vẫn chưa nhận thức đầy đủ về lợi ích của kiểm toán liên tục, dẫn đến việc không sẵn sàng đầu tư cho phương pháp này. Ngoài ra, các quy định pháp lý hiện hành cũng chưa hoàn thiện để hỗ trợ cho việc áp dụng kiểm toán liên tục một cách hiệu quả.

3.1. Thiếu hụt nguồn lực tài chính

Nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ, gặp khó khăn trong việc đầu tư cho công nghệ và đào tạo nhân lực. Theo khảo sát, khoảng 60% doanh nghiệp cho biết họ không đủ ngân sách để triển khai kiểm toán liên tục. Điều này dẫn đến việc họ không thể tận dụng được những lợi ích mà phương pháp này mang lại, từ đó ảnh hưởng đến chất lượng kiểm toán và quản lý rủi ro trong doanh nghiệp.

IV. Đề xuất giải pháp thúc đẩy kiểm toán liên tục

Để thúc đẩy việc áp dụng kiểm toán liên tục tại Việt Nam, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức nghề nghiệp và doanh nghiệp. Cần xây dựng các chương trình đào tạo nhằm nâng cao nhận thức và kỹ năng cho các kiểm toán viên. Đồng thời, các chính sách hỗ trợ tài chính cho doanh nghiệp trong việc đầu tư công nghệ cũng cần được xem xét. Việc này không chỉ giúp nâng cao chất lượng kiểm toán mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

4.1. Tăng cường đào tạo và phát triển nguồn nhân lực

Đào tạo là yếu tố quan trọng để nâng cao năng lực cho các kiểm toán viên. Các tổ chức nghề nghiệp cần tổ chức các khóa học chuyên sâu về kiểm toán liên tục và công nghệ thông tin. Theo nghiên cứu của Vasarhelyi, việc nâng cao kỹ năng cho kiểm toán viên sẽ giúp họ tự tin hơn trong việc áp dụng các phương pháp kiểm toán hiện đại, từ đó nâng cao chất lượng kiểm toán tại các doanh nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự bùng nổ của công nghệ thông tin (CNTT), các hệ thống hoạch định nguồn lực doanh nghiệp (ERP), cơ sở dữ liệu thời gian thực và tự động hóa trao đổi dữ liệu điện tử đã làm thay đổi căn bản phương thức vận hành của các thực thể kinh tế. Bối cảnh này đặt ra thách thức sống còn đối với phương pháp luận kiểm toán truyền thống – vốn vận hành theo chu kỳ hàng năm và dựa trên kỹ thuật chọn mẫu hồi cứu (backward-looking), tạo ra độ trễ thông tin lớn và giá trị gia tăng hạn chế cho quá trình ra quyết định. Để giải quyết mâu thuẫn này, kiểm toán liên tục (Continuous Auditing - KTLT) xuất hiện như một sự đổi mới mang tính bước ngoặt, được định nghĩa là "phương pháp luận kiểm toán cho phép KTV phát hành các báo cáo kiểm toán bằng văn bản về vấn đề được kiểm toán đồng thời hoặc ngay sau khi giao dịch phát sinh" (CICA/AICPA, 1999).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực tế: phần lớn các nghiên cứu KTLT được thực hiện tại các quốc gia phát triển có nền tảng CNTT hiện đại như Hoa Kỳ, Canada, Anh, Úc (Rezaee et al., 2001; Brown et al., 2007; Chan & Vasarhelyi, 2011; Byrnes et al., 2015a). Các nghiên cứu trong nước trước đây (Đặng Thị Hoàng Liên, 2011; Nguyễn Trí Tri, 2014; Đặng Đình Tân, 2015) chỉ dừng lại ở phân tích định tính đơn lẻ hoặc tiếp cận dưới góc nhìn kiểm toán độc lập (KTĐL), thiếu mô hình hóa thực nghiệm toàn diện về tác động đồng thời của cả nhân tố thúc đẩy và rào cản trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi như Việt Nam.

Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Kế toán (Mã số: 62.01) của tác giả Đặng Đình Tân, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Thị Giang Tân tại Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh (2017), với đề tài "Các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của kiểm toán liên tục tại Việt Nam" đã giải quyết 5 câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

1. RQ1: KTLT đã hình thành tại Việt Nam chưa?
2. RQ2: Các nhân tố thúc đẩy sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam là gì?
3. RQ3: Các nhân tố trở ngại đối với sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam là gì?
4. RQ4: Mức độ ảnh hưởng của các nhân tố thúc đẩy đến sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam như thế nào?
5. RQ5: Mức độ ảnh hưởng của các nhân tố gây trở ngại đến sự hình thành và phát triển của KTLT tại Việt Nam như thế nào?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu được xác lập song song: các giả thuyết nhóm H1 (H1a, H1b, H1c...) kiểm định tác động thuận chiều của các nhân tố thúc đẩy (nhu cầu người sử dụng, yêu cầu tuân thủ, quản trị rủi ro, điều kiện CNTT) và các giả thuyết nhóm H2 (H2a, H2b, H2c...) kiểm định tác động nghịch chiều của các rào cản (chi phí đầu tư, rủi ro bảo mật dữ liệu, năng lực kiểm toán viên, sự quá tải thông tin, thiếu chuẩn hóa quy trình).

Nghiên cứu được neo giữ trên khung lý thuyết đa tầng gồm: Lý thuyết Cung - Cầu (Theory of Supply and Demand), Lý thuyết Khuếch tán Đổi mới (Diffusion of Innovation Theory - Rogers), Lý thuyết Phát tín hiệu (Signaling Theory), Lý thuyết Ủy nhiệm (Agency Theory - Jensen & Meckling) và Lý thuyết Hệ thống Xã hội - Kỹ thuật (Socio-Technical Systems Theory).

Phạm vi không gian tập trung vào các kiểm toán viên (KTV) làm việc tại 10 doanh nghiệp kiểm toán (DNKiT) có doanh thu/khách hàng lớn nhất năm 2015, các tổ chức tín dụng (TCTD) và các công ty niêm yết (CTNY) thuộc diện bắt buộc tổ chức kiểm toán nội bộ (KTNB). Khung thời gian thực hiện nghiên cứu kéo dài từ phân tích tài liệu (2013–2015), phỏng vấn chuyên gia (05/2016–06/2016), đến thu thập dữ liệu khảo sát diện rộng (11/2016–02/2017). Đóng góp mang tính đột phá của công trình là giải mã cơ chế khuếch tán KTLT tại thị trường mới nổi, chứng minh tác động áp đảo của các nhân tố "phi công nghệ" và định vị KTLT như một cơ chế đảm bảo có tính pháp lý bắt buộc (statutory assurance).

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế ghi nhận sự phân nhánh thành hai dòng nghiên cứu chủ đạo:

Dòng thứ nhất tập trung vào nhân tố thúc đẩy (drivers). Xuất phát từ kinh tế học thông tin (Akerlof, 1970), các nghiên cứu của Elliott (1997, 2002), Rezaee et al. (2001, 2002) và AICPA (2008) chỉ ra rằng nhu cầu thông tin thời gian thực của các bên liên quan đòi hỏi hoạt động đảm bảo dữ liệu (data-level assurance) phải liên tục. Từ góc độ quản trị doanh nghiệp và tuân thủ, Daigle & Lampe (2003), Means & Warren (2005) khẳng định đạo luật Sarbanes-Oxley (SOX - đoạn 302 và 404) tạo sức ép bắt buộc doanh nghiệp tự động hóa thử nghiệm kiểm soát (TNKS). Các khảo sát của CFO Research Services & PwC (2005) ghi nhận 75% lãnh đạo cấp cao xem tự động hóa là giải pháp duy nhất tuân thủ SOX bền vững; KPMG (2012) báo cáo 78% đối tượng khảo sát xem yêu cầu tuân thủ là động lực cốt lõi áp dụng KTLT. Về mặt công nghệ, Vasarhelyi et al. (2004, 2010), Alles et al. (2006, 2008), Kuhn & Sutton (2006) và Li et al. (2007) xem nền tảng ERP (SAP R/3), chuẩn XBRL-GL và kỹ thuật phân tích dữ liệu lớn (Big Data Analytics) là bệ phóng cho các mô hình giám sát kiểm soát liên tục (CRCA, MCL).

Dòng thứ hai mổ xẻ các nhân tố trở ngại (barriers). Tranh biện học thuật xuất hiện rõ nét:

1. Tranh luận về giá trị cảm nhận: Trái ngược với kỳ vọng của AICPA, Hunton et al. (2003, 2007) và Pitre (2012) phát hiện hiện tượng quá tải thông tin (information overload). Tần suất báo cáo tăng từ hàng quý lên hàng tháng gia tăng độ chính xác dự báo, nhưng khi tăng lên hàng tuần hoặc hàng ngày, nhận thức hữu ích giảm sút và tạo ra sự phân tán dự báo. Farkas & Murthy (2014) chỉ ra rằng nhà đầu tư cá nhân đánh giá mức độ gia tăng đầu tư vào doanh nghiệp áp dụng KTLT là không đáng kể so với kiểm toán định kỳ truyền thống.
2. Tranh luận về tính toàn vẹn hệ thống và chi phí: Vasarhelyi & Halper (1991), Murthy (2004) và Byrnes et al. (2015a) cảnh báo rủi ro suy giảm hiệu năng HTTT (system performance degradation) và nguy cơ xâm phạm an toàn dữ liệu khi KTV truy cập liên tục vào cơ sở dữ liệu (CSDL) lõi. Alles et al. (2006) chỉ ra hiệu ứng "cơn lũ cảnh báo" (the alarm flood) làm tê liệt KTV nội bộ. Khảo sát của Fedorowicz (2008) và Whitehouse (2011, 2012c) cho thấy 48,8% doanh nghiệp không đủ nguồn lực tài chính để tái cấu trúc quy trình và triển khai KTLT.

Công trình của Đặng Đình Tân định vị chính xác tại điểm giao thoa này: Nghiên cứu không chỉ đối chiếu với các trường hợp tại các tập đoàn toàn cầu như điển cứu Siemens (Alles et al., 2006) hay nghiên cứu của Omoteso et al. (2008) tại Anh, mà còn so sánh với các nền kinh tế đang phát triển như nghiên cứu của Chaman et al. (2014) tại Iran. Từ đó, luận án thiết lập mô hình tích hợp tác động kép, lấp đầy khoảng trống về cơ chế thích ứng KTLT trong điều kiện hạ tầng kỹ thuật chưa hoàn thiện.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc thêm 4 lý thuyết kinh điển:

1. Lý thuyết Khuếch tán Đổi mới (Rogers, 2003; Hadjimanolis, 2003): Chứng minh rằng trong môi trường các nước đang phát triển, mô hình "technology-push" (tiến bộ công nghệ tự thúc đẩy ứng dụng) bị suy giảm hiệu lực; thay vào đó, quá trình đổi mới chịu sự dẫn dắt áp đảo của "regulation-pull" (lực kéo thể chế/pháp lý bắt buộc) và các nhân tố văn hóa tổ chức ("phi công nghệ").
2. Lý thuyết Ủy nhiệm (Agency Theory - Jensen & Meckling, 1976): Khẳng định KTLT làm giảm thiểu chi phí đại diện (agency costs) và bất cân xứng thông tin hiệu quả hơn khi được triển khai bởi KTV nội bộ thay vì KTV độc lập, do KTNB am hiểu sâu sắc quy trình kiểm soát vận hành.
3. Lý thuyết Phát tín hiệu (Signaling Theory - Spence, 1973; Ross, 1977): Làm rõ giới hạn của tín hiệu KTLT. Việc áp dụng KTLT chỉ phát tín hiệu chất lượng cao ra thị trường khi có sự tham gia bảo chứng của khung pháp lý quy chuẩn, nếu không, chi phí duy trì tín hiệu sẽ vượt quá lợi ích nhận thức từ nhà đầu tư.
4. Lý thuyết Khái niệm Kiểm toán viên Lai ghép (Hybrid Auditor Concept - Kotb & Roberts, 2011): Bổ sung bằng chứng thực nghiệm về sự chuyển dịch mô hình năng lực KTV từ chuyên môn tài chính thuần túy sang sự tích hợp chuyên sâu giữa phân tích dữ liệu, hệ thống thông tin và xét đoán kiểm toán.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp cấu trúc đa chiều gồm:

• Nhóm nhân tố thúc đẩy: (1) Nhu cầu nâng cao hiệu quả QTRR; (2) Yêu cầu tuân thủ pháp lý; (3) Nhu cầu thông tin tin cậy kịp thời; (4) Nền tảng HTTT doanh nghiệp (ERP, DBMS, CAATs).
• Nhóm nhân tố trở ngại: (1) Nguồn lực tài chính và chi phí đầu tư; (2) Năng lực chuyên môn của KTV; (3) Sự toàn vẹn và bảo mật HTTT; (4) Quá tải thông tin và cảnh báo sai; (5) Sự phân tán, thiếu chuẩn hóa quy trình.
• Biến phụ thuộc: Sự hình thành và phát triển của KTLT (gồm nhận thức, mức độ thử nghiệm và khả năng mở rộng quy mô áp dụng).

Điều kiện biên (Boundary conditions): Mô hình áp dụng đặc thù cho các doanh nghiệp có quy mô giao dịch lớn, dữ liệu tập trung (ngân hàng, tài chính, CTNY quy mô lớn) và chịu sự giám sát chặt chẽ của các cơ quan quản lý nhà nước tại Việt Nam.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan thực dụng (pragmatism), kết hợp triết lý diễn giải (interpretivism) trong giai đoạn định tính để khám phá các chiều cạnh thực tiễn bản địa và triết lý thực chứng (positivism) trong giai đoạn định lượng để kiểm định mô hình. Thiết kế hỗn hợp tuần tự khám phá (Sequential Exploratory Mixed Methods Design) được triển khai qua 2 giai đoạn chặt chẽ:

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Triangulation (Tam giác đạc): Luận án kết hợp tam giác đạc dữ liệu (data triangulation - BCTN, báo cáo VACPA, phỏng vấn chuyên gia, bảng câu hỏi diện rộng) và tam giác đạc phương pháp (methodological triangulation - định tính kết hợp định lượng).
• Kiểm định độ tin cậy và giá trị: Thang đo được thử nghiệm sơ bộ (pilot test), đánh giá tính giá trị nội dung (content validity) qua ý kiến chuyên gia, giá trị hội tụ (convergent validity) và giá trị phân biệt (discriminant validity) qua EFA. Hệ số Cronbach’s alpha của toàn bộ các cấu trúc thang đo chính thức đều đạt ngưỡng cao ($\alpha > 0.70$), chứng minh độ nhất quán nội tại hoàn hảo.
• Kiểm soát sai lệch phương pháp chung (Common Method Bias): Luận án thực hiện kiểm định đơn nhân tố của Harman (Harman’s Single-Factor Test - Phụ lục 14). Kết quả nhân tố đầu tiên giải thích phương sai dưới ngưỡng 50%, khẳng định không có hiện tượng sai lệch phương pháp chung nghiêm trọng làm méo mó kết quả phân tích.

Data và phân tích

• Kỹ thuật thống kê nâng cao: Sử dụng phần mềm SPSS thực hiện phân tích nhân tố khám phá (Exploratory Factor Analysis - EFA) với phương pháp trích Principal Component Analysis (PCA) và phép xoay Varimax, kiểm định tính thích hợp của dữ liệu qua hệ số Kaiser-Meyer-Olkin (KMO) và kiểm định tương quan Bartlett ($p < 0.001$).
• Mô hình hồi quy tuyến tính đa biến (Multiple Linear Regression - MLR): Đánh giá mức độ giải thích của mô hình qua hệ số $R^2$, kiểm định $F$ (ANOVA) về mức độ phù hợp tổng thể của mô hình.
• Kiểm tra độ vững (Robustness checks): Kiểm tra hiện tượng đa cộng tuyến qua hệ số phóng đại phương sai (Variance Inflation Factor - VIF < 2), tự tương quan qua đại lượng Durbin-Watson, và phân tích biểu đồ phân tán phần dư chuẩn hóa (Scatter plot) cùng biểu đồ Q-Q Plot để đảm bảo các giả định hồi quy không bị vi phạm.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Dựa trên kết quả phân tích dữ liệu thực nghiệm, luận án xác lập 5 phát hiện cốt lõi mang tính bước ngoặt:

1. Thực trạng hình thành sơ khởi và phân hóa sâu sắc: KTLT tại Việt Nam đã bắt đầu xuất hiện nhưng chủ yếu tập trung trong hoạt động KTNB tại các ngân hàng thương mại và TCTD lớn (nơi có hệ thống Core Banking tập trung). Trong hoạt động KTĐL, KTLT hầu như chưa được triển khai chính thức mà chỉ dừng lại ở các thử nghiệm phân tích dữ liệu rời rạc (CAATs).
2. Nghịch lý "Phi công nghệ" chiếm ưu thế: Trái ngược với các giả định kinh điển của Vasarhelyi et al. (2004) tại Hoa Kỳ, sự thúc đẩy hoặc cản trở KTLT tại Việt Nam không bắt nguồn chủ yếu từ hạ tầng CNTT mà từ các yếu tố "phi công nghệ". Sự sẵn sàng của ban lãnh đạo, nhận thức về chi phí - lợi ích và năng lực tư duy phân tích của KTV mới là nhân tố có trọng số tác động cao nhất ($p < 0.01$).
3. KTNB là chủ thể triển khai tự nhiên và tối ưu: Bằng chứng thực nghiệm khẳng định KTLT được thực hiện bởi KTNB là phù hợp nhất, giải quyết trọn vẹn bài toán bảo mật CSDL nội bộ và chi phí lặp lại thủ tục. KTĐL thể hiện xu hướng sử dụng kết quả giám sát từ hệ thống KTLT của KTNB thay vì tự xây dựng kênh kết nối trực tiếp vào hệ thống của khách hàng.
4. KTLT mang tính chất đảm bảo bắt buộc (Statutory Assurance): Tại môi trường Việt Nam, KTLT có khuynh hướng chỉ được thúc đẩy mạnh mẽ khi trở thành yêu cầu pháp lý bắt buộc (tương tự như hiệu ứng sau Quyết định số 1755/QĐ-TTg và Quyết định số 480/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ). Các động lực tự nguyện phát tín hiệu chưa đủ mạnh để bù đắp rào cản chi phí đầu tư ban đầu.
5. Nhu cầu cấp bách về KTV "Lai ghép" (Hybrid Auditor): Khảo sát chỉ ra khoảng trống năng lực nghiêm trọng của đội ngũ KTV hiện tại. Rào cản kỹ năng không nằm ở kiến thức tài chính mà ở năng lực khai phá dữ liệu, lập trình truy vấn SQL và kiểm toán hệ thống ERP, đòi hỏi tái cấu trúc mô hình năng lực nghề nghiệp.

Implications đa chiều

• Về lý thuyết: Tái định hình mô hình khuếch tán công nghệ kiểm toán tại các thị trường mới nổi; cung cấp khung phân tích đa biến tích hợp lực đẩy thể chế và rào cản vận hành.
• Về phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình đo lường nhận thức và mức độ sẵn sàng KTLT, có thể nhân rộng để đánh giá mức độ số hóa kiểm toán tại các ngành kinh tế khác nhau.
• Về thực tiễn doanh nghiệp: Cung cấp mô hình triển khai KTLT 2 giai đoạn: Giai đoạn thí điểm (Pilot implementation) tập trung vào các quy trình lặp lại cao (chu trình mua hàng - thanh toán, quản lý tiền gửi Core Banking) nhằm tránh "cơn lũ cảnh báo"; Giai đoạn mở rộng tích hợp phân tích dữ liệu dự báo (Predictive Analytics).
• Về chính sách và quản lý nhà nước: Đề xuất Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước ban hành hướng dẫn kỹ thuật kiểm toán trên môi trường điện tử; thiết lập chuẩn kết nối dữ liệu tài chính (XBRL) làm cơ sở pháp lý vững chắc cho KTLT vận hành.

---

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một cách khách quan các hạn chế học thuật:

1. Giới hạn mẫu nghiên cứu: Mẫu khảo sát định lượng chủ yếu tập trung vào các KTV làm việc tại các DNKiT lớn (Top 10), ngân hàng và một số CTNY quy mô lớn; chưa mở rộng đến toàn bộ các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) – nơi có hạ tầng CNTT phân tán hơn.
2. Thiết kế nghiên cứu cắt ngang (Cross-sectional study): Dữ liệu thu thập tại một thời điểm (2016–2017), chưa theo dõi sự thay đổi nhận thức và mức độ hoàn thiện của hệ thống KTLT theo chuỗi thời gian (Longitudinal study).
3. Phạm vi loại trừ Kiểm toán Nhà nước: Luận án giới hạn phạm vi trong KTNB và KTĐL, chưa kiểm định mô hình KTLT trong khu vực công và cơ quan Kiểm toán Nhà nước.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Nghiên cứu dọc (Longitudinal research) đánh giá hiệu quả tài chính và chi phí kiểm toán của các doanh nghiệp trước và sau 5 năm triển khai KTLT.
• Nghiên cứu ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI), Máy học (Machine Learning) và Blockchain vào việc tự động hóa xử lý cảnh báo bất thường trong mô hình KTLT.
• Mở rộng mô hình nghiên cứu sang khu vực công (Public sector continuous auditing) nhằm kiểm soát chi ngân sách và phòng chống tham nhũng thời gian thực.
• Nghiên cứu tác động của chuẩn dữ liệu kiểm toán quốc tế (Audit Data Standards - ADS) đến khả năng tương tác của các hệ thống KTLT tại Việt Nam.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Công trình là luận án tiến sĩ đầu tiên tại Việt Nam nghiên cứu toàn diện, có hệ thống và kiểm định thực nghiệm về KTLT. Kết quả nghiên cứu trở thành tài liệu tham khảo nền tảng, định hình các hướng nghiên cứu số hóa kế toán - kiểm toán tại các trường đại học khối kinh tế.
• Chuyển đổi ngành: Định hướng cho các ngân hàng thương mại tái cấu trúc bộ phận KTNB theo hướng "giám sát liên tục và kiểm toán từ xa" (Remote continuous auditing), giúp giảm thiểu tới 40-50% thời gian thực địa và phát hiện gian lận tín dụng ngay trong ngày phát sinh. Thúc đẩy các DNKiT phát triển dịch vụ tư vấn triển khai KTLT cho khách hàng.
• Ảnh hưởng chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Bộ Tài chính, Hội Kiểm toán viên hành nghề Việt Nam (VACPA) và Ngân hàng Nhà nước trong việc xây dựng lộ trình thực hiện "Chiến lược kế toán - kiểm toán đến năm 2020, tầm nhìn 2030" theo Quyết định số 480/QĐ-TTg, thiết lập nền tảng chuẩn hóa dữ liệu tài chính số quốc gia.
• Lợi ích xã hội: Gia tăng tính minh bạch của thị trường vốn, bảo vệ quyền lợi cổ đông và nhà đầu tư, giảm thiểu nguy cơ sụp đổ tài chính do gian lận kế toán kéo dài không được phát hiện kịp thời.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận thang đo thực nghiệm tích hợp về KTLT; kế thừa khung lý thuyết đa tầng để phát triển các nghiên cứu về phân tích dữ liệu kiểm toán (Audit Analytics) và ứng dụng công nghệ 4.0.
• Ban điều hành & Hội đồng Quản trị doanh nghiệp: Nhận diện rõ bài toán chi phí - lợi ích khi đầu tư hệ thống ERP và tự động hóa kiểm soát; xác định lộ trình triển khai KTLT thí điểm tránh lãng phí ngân sách và tránh quá tải thông tin.
• Kiểm toán viên nội bộ & Trưởng ban kiểm soát: Nắm vững phương pháp thiết lập các quy tắc kiểm soát liên tục (Continuous Monitoring Layer), nâng cao vị thế của KTNB từ kiểm tra thụ động sang đối tác tư vấn quản trị rủi ro chiến lược.
• Các doanh nghiệp kiểm toán độc lập (DNKiT): Tái định vị chiến lược cung cấp dịch vụ đảm bảo số; thiết kế quy trình kiểm toán hiện đại dựa trên khai thác bằng chứng từ hệ thống KTLT của khách hàng để tối ưu hóa chi phí cuộc kiểm toán.
• Cơ quan quản lý nhà nước & Tổ chức nghề nghiệp: Có căn cứ thực tiễn để ban hành các chuẩn mực kỹ thuật, quy định về bảo mật dữ liệu kiểm toán điện tử và đổi mới chuẩn đầu ra chương trình đào tạo KTV chuyên nghiệp.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Khuếch tán Đổi mới (Diffusion of Innovation Theory) bằng việc chứng minh: Trong bối cảnh nền kinh tế mới nổi, sự khuếch tán của một đổi mới công nghệ mang tính phức tạp cao như KTLT không diễn ra theo cơ chế "tiến bộ kỹ thuật tự lan tỏa" mà bị chi phối áp đảo bởi Lực kéo thể chế bắt buộc (Statutory/Regulatory Pull) và Nhân tố văn hóa tổ chức ("Phi công nghệ"). Luận án đã bác bỏ giả định ngầm của các nghiên cứu phương Tây rằng chỉ cần có ERP và Big Data là KTLT sẽ tự động phát triển, từ đó bổ sung chiều kích "sự sẵn sàng phi công nghệ" vào mô hình lý thuyết tổng quát.

2. Đột phá phương pháp luận của luận án khi so sánh với ít nhất 2 nghiên cứu quốc tế trước đây?

So với nghiên cứu của Omoteso et al. (2008) tại Anh (chỉ dừng lại ở phân tích định tính kết hợp thống kê mô tả sơ cấp) và nghiên cứu của Chaman et al. (2014) tại Iran (chỉ khảo sát góc nhìn đơn lẻ của KTV độc lập), luận án của Đặng Đình Tân tạo bước đột phá phương pháp luận qua:

• Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp tuần tự khám phá (Sequential Exploratory Design) đa tầng: Tích hợp phân tích dữ liệu thứ cấp quy mô lớn (BCTN 3 năm của toàn bộ CTNY và ngân hàng), phỏng vấn sâu chuyên gia cấp cao để hiệu chỉnh mô hình, và khảo sát định lượng toàn diện.
• Khảo sát đồng thời cả 2 chủ thể: KTV độc lập (thuộc Top 10 DNKiT lớn nhất) và KTV nội bộ (tại các định chế tài chính, CTNY bắt buộc có KTNB), áp dụng các kỹ thuật kiểm soát phương sai chung (Harman's test) và hồi quy đa biến nghiêm ngặt.

3. Phát hiện bất ngờ nhất (Counter-intuitive Finding) được hỗ trợ bởi dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là: Hạ tầng CNTT không phải là yếu tố thúc đẩy quan trọng nhất, và việc thiếu thốn công nghệ cũng không phải là rào cản lớn nhất đối với sự hình thành KTLT tại Việt Nam. Mặc dù nhiều doanh nghiệp lớn đã trang bị hệ thống ERP đắt tiền (SAP, Oracle), KTLT vẫn không tự động vận hành nếu lãnh đạo cấp cao chưa nhận thức được giá trị chiến lược và nếu KTV thiếu năng lực phân tích dữ liệu chuyên sâu. Rào cản nhận thức và rào cản chi phí nguồn nhân lực vượt trội hơn hẳn rào cản về bản thân công nghệ phần mềm.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) hoàn chỉnh không?

Luận án cung cấp một quy trình nhân rộng cực kỳ chi tiết thông qua:

• Phụ lục 5 (Dàn bài phỏng vấn sâu bán cấu trúc).
• Phụ lục 9 (Bảng cấu trúc thang đo chi tiết với toàn bộ các biến quan sát đo lường từng nhân tố thúc đẩy và rào cản).
• Phụ lục 13, 14, 15, 16 (Báo cáo đầy đủ ma trận xoay nhân tố EFA, kiểm định KMO, Bartlett, hệ số tải Factor Loadings, kiểm định Harman và bảng trọng số hồi quy MLR). Quy chuẩn này cho phép các nhà nghiên cứu khác lặp lại quy trình thực nghiệm tại các thị trường đang phát triển khác một cách chính xác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm (10-year Research Agenda) được phác thảo như thế nào?

Luận án định hình chương trình nghiên cứu dài hạn hướng tới năm 2030 với 3 trụ cột:

1. Trụ cột Tích hợp Công nghệ mới: Nghiên cứu tích hợp Trí tuệ nhân tạo (AI) và Học máy (Machine Learning) vào lớp giám sát kiểm soát (Monitoring Controls Layer - MCL) để tự động hóa phân loại và giảm thiểu tỷ lệ cảnh báo sai lệch (false-positive alarms).
2. Trụ cột Chuẩn hóa Dữ liệu: Nghiên cứu cơ chế vận hành KTLT trên nền tảng Báo cáo kinh doanh mở rộng (XBRL-GL) và Chuẩn dữ liệu kiểm toán quốc tế (Audit Data Standards - ADS) phục vụ cho chuỗi cung ứng thông tin tài chính xuyên biên giới.
3. Trụ cột Mở rộng Thể chế: Nghiên cứu mô hình kiểm toán liên tục trong khu vực quản trị công và cơ quan Kiểm toán Nhà nước để giám sát chi tiêu công thời gian thực.

---

Kết luận

Luận án "Các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của kiểm toán liên tục tại Việt Nam" của tác giả Đặng Đình Tân đã tạo lập một dấu ấn khoa học xuất sắc với 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Xây dựng thành công bộ thang đo thực nghiệm toàn diện: Đo lường tích hợp tác động kép của cả nhân tố thúc đẩy và nhân tố trở ngại đối với KTLT, phù hợp với đặc thù kinh tế chuyển đổi.
2. Khẳng định quy luật chi phối của nhân tố "Phi công nghệ": Chứng minh bằng thực nghiệm rằng nhận thức quản trị, năng lực KTV và cơ chế pháp lý giữ vai trò quyết định tốc độ hình thành KTLT, thay đổi định kiến thuần túy kỹ thuật trước đây.
3. Xác lập vị thế chủ thể tối ưu của Kiểm toán nội bộ: Đưa ra bằng chứng vững chắc khẳng định KTLT tại doanh nghiệp phải do KTNB chủ trì vận hành, tạo cơ sở để KTĐL nâng cao hiệu quả cuộc kiểm toán thông qua tái sử dụng dữ liệu đảm bảo.
4. Định hình mô hình năng lực Kiểm toán viên "Lai ghép": Cung cấp cơ sở khoa học cho công cuộc cải cách chương trình đào tạo kiểm toán hiện đại, kết hợp chặt chẽ giữa tư duy kiểm toán và kỹ năng khoa học dữ liệu.
5. Thiết lập lộ trình thực thi chính sách và giải pháp doanh nghiệp: Đề xuất mô hình triển khai KTLT 2 giai đoạn (thí điểm và mở rộng) gắn liền với Chiến lược Kế toán - Kiểm toán Quốc gia đến năm 2030.

Công trình không chỉ mở ra các dòng nghiên cứu chuyên sâu về phân tích dữ liệu kiểm toán và tự động hóa quản trị rủi ro, mà còn để lại di sản thực tiễn quan trọng, thúc đẩy tính minh bạch và sự phát triển bền vững của thị trường tài chính Việt Nam trong kỷ nguyên kinh tế số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1) Lý do chọn đề tài Trong những năm cuối thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21, những tiến bộ nhanh chóng của CNTT đã thay đổi cách thức các doanh nghiệp tổ chức và thực hiện các hoạt động sản xuất, kinh doanh, trong đó, các quá trình xử lý giao dịch trong nội bộ doanh nghiệp cũng như giữa doanh nghiệp với các bên có liên quan khác bên ngoài (nhà đầu tư, nhà cung cấp, khách hàng, chính phủ, v.v…) ngày càng được tự động hóa dựa trên nền tảng trao đổi dữ liệu điện tử. Sự “bùng nổ” về dữ liệu và thông tin liên quan đến các hoạt động của các doanh nghiệp một mặt đáp ứng nhu cầu ngày càng cao về tính kịp thời của thông tin trong việc ra quyết định của người sử dụng bên trong và bên ngoài doanh nghiệp, mặt khác lại đặt ra những vấn đề về tính tin cậy của dữ liệu và thông tin có thể được cung cấp theo thời gian thực (real-time information). Bối cảnh chung này đã đặt ra những thách thức to lớn cho tính hiệu lực và hiệu quả của các hoạt động kiểm toán, với tư cách là các hoạt động đảm bảo nhằm gia tăng mức độ tin cậy chẳng những đối với thông tin (tài chính, phi tài chính) về các hoạt động của doanh nghiệp mà còn đối với toàn bộ hệ thống KSNB và QTRR nói chung của các doanh nghiệp. Với đặc trưng cơ bản của cách tiếp cận kiểm toán truyền thống, trong đó các kế hoạch kiểm toán thường được lập theo chu kỳ là hàng năm và việc thu thập bằng chứng kiểm toán dựa trên cơ sở chọn mẫu, các kết quả kiểm toán rõ ràng hướng về quá khứ hơn là hướng về tương lai, và do đó, cung cấp ít giá trị hơn cho người sử dụng trong việc ra quyết định trong thời đại “bùng nổ” về thông tin ngày nay.

Để ứng phó với thách thức này, giải pháp về KTLT (continuous auditing) đã được đề xuất và thực hiện xem như một cách tiếp cận mới nhằm giúp khắc phục những hạn chế của cách tiếp cận kiểm toán truyền thống, giúp duy trì và nâng cao chất lượng và hiệu quả và của các hoạt động kiểm toán trong điều kiện các quy trình xử lý giao dịch của các doanh nghiệp có mức độ tự động hóa ngày càng cao dựa trên nền tảng CNTT. Khái niệm về KTLT đầu tiên được chính thức đưa ra trong báo cáo nghiên cứu có nhan đề “Continuous Auditing” do Hiệp hội Kế toán viên công chứng Hoa Kỳ vi (American Institute of Certified Public Accountants – AICPA) và Hiệp hội Kế toán viên công chứng Ca-na-đa (Canadian Institute of Chartered Accountants – CICA) thực hiện vào năm 1999. Theo đó, KTLT được định nghĩa như là một phương pháp luận kiểm toán cho phép KTV phát hành các báo cáo kiểm toán bằng văn bản về vấn đề được kiểm toán đồng thời hoặc ngay sau khi giao dịch phát sinh (CICA/AICPA, 1999). Hiệp hội Kiểm toán viên nội bộ (The Institute of Internal Auditors – IIA) và Hiệp hội Kiểm soát và Kiểm toán Hệ thống thông tin (Information Systems Audit and Control Association – ISACA), trong các hướng dẫn đã ban hành, đề cập đến KTLT như là các phương pháp kiểm toán, chủ yếu dựa trên việc sử dụng các kỹ thuật kiểm toán được hỗ trợ bởi máy tính (Computer- Assisted Audit Techniques –CAATs), được KTV nội bộ hoặc KTV HTTT thực hiện nhằm đánh giá tính hiệu lực của các thủ tục kiểm soát (TTKS) và/hoặc đánh giá rủi ro (ĐGRR) một cách liên tục (ISACA, 2010; IIA, 2015).

So với cách tiếp cận truyền thống, khác biệt đáng kể nhất của cách tiếp cận KTLT đó là, việc kiểm toán sẽ tiến hành cho toàn bộ giao dịch và theo một tần suất cao hơn (thường xuyên hơn) thay vì chỉ thực hiện định kỳ hàng năm trên cơ sở chọn mẫu. Chính vì vậy, việc áp dụng KTLT sẽ mang đến những lợi ích to lớn cho tất cả các bên có liên quan của các doanh nghiệp do giúp nâng cao tính minh bạch thông tin, nâng cao hiệu quả quản trị rủi ro (QTRR) (kể cả gian lận và hành vi không tuân thủ) và giúp nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nói chung. Cụ thể, việc thực hiện KTLT sẽ đem đến nhiều lợi ích cho các bên có liên quan trực tiếp đến hoạt động kiểm toán tại các doanh nghiệp, bao gồm: (1) NSD thông tin được kiểm toán, (2) doanh nghiệp được kiểm toán, và (3) KTV (độc lập và nội bộ) (Hao & Zhang, 2010). Thứ nhất, lợi ích trong dài hạn và lớn nhất của KTLT đó là, trong điều kiện môi trường kinh doanh thay đổi nhanh chóng và tiến bộ nhanh chóng về CNTT, KTLT chính là giải pháp giúp đáp ứng nhu cầu cấp bách về thông tin tin cậy kịp thời (theo thời gian thực) của NSD thông tin bên trong cũng như bên ngoài (nhà đầu tư, ngân hàng, đối tác, cơ quan quản lý nhà nước…) doanh nghiệp (AICPA, 1997a; Alles, et al., 2002; Elliott, 2002; Tyagi, 2012; ACCA, 2013).

Thứ hai, thông qua vii việc các thử nghiệm kiểm toán được thực hiện một cách tự động, gần như đồng thời hoặc chỉ thời gian ngắn kể từ khi các giao dịch được cập nhật vào HTTT của doanh nghiệp (Chan & Vasarhelyi, 2011), KTLT có thể giúp doanh nghiệp được kiểm toán nâng cao: (1) khả năng phát hiện kịp thời các giao dịch bất thường (gian lận, sai sót) (Krass & Leibs, 2002; Kuhn & Sutton, 2006; Best, et al., 2009; Antonio, 2014), (2) khả năng đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao của các quy định pháp lý liên quan đến KSNB (Daigle & Lampe, 2003; Nelson & Ambrosini, 2007), và (3) hiệu quả hoạt động QTRR của doanh nghiệp (Marks, 2010; Vasarhelyi, et al. Thứ ba, KTLT giúp nâng cao tính hiệu lực và hiệu quả của các hoạt động kiểm toán trong điều kiện tiến bộ nhanh chóng về CNTT, chẳng hạn giúp tự động thu thập bằng chứng kiểm toán đối với toàn bộ giao dịch ngay khi hoặc gần ngay sau khi các giao dịch phát sinh; các thủ tục kiểm toán được thực hiện nhanh chóng, chính xác, và đặc biệt là có thể thực hiện các thủ tục kiểm toán từ xa thay vì phải có mặt tại các cơ sở hoạt động của doanh nghiệp được kiểm toán (Rezaee, et al., 2001; Vasarhelyi, et al., 2004; Alles, et al. Trong nỗ lực thúc đẩy áp dụng KTLT vào thực tế, đã có nhiều nghiên cứu, chủ yếu tại Hoa Kỳ, được thực hiện nhằm tìm hiểu về các yếu tố liên quan đến sự hình thành và phát triển của KTLT. Nhiều nghiên cứu đi theo hướng tìm hiểu nhân tố thúc đẩy thực hiện KTLT, nhiều nghiên cứu khác, trái lại, được thực hiện nhằm tìm hiểu nhân tố gây trở ngại đối với sự đổi mới phương pháp luận kiểm toán truyền thống theo hướng tiếp cận KTLT.

Một số nghiên cứu tiêu biểu bao gồm các nghiên cứu về yếu tố nhu cầu về KTLT (AICPA, 1997a; The Panel on Audit Effectiveness, 2000; Rezaee, et al., 2001; Alles, et al., 2002; Elliott, 2002; Daigle & Lampe, 2003; Brown, et al., 2007; Omoteso, et al., 2008; Byrnes, et al., 2015a), các nghiên cứu về yếu tố điều kiện thực hiện KTLT (Groomer & Murthy, 1989; CICA/AICPA, 1999; Rezaee, et al., 2002; Debreceny, et al., 2003; Murthy & Groomer, 2004; Brown, et al., 2007; Kuhn & Sutton, 2010; Teeter, et al., 2010; Chan & Vasarhelyi, 2011; Kiesow, et al., 2014), và các nghiên cứu về trở ngại đối với KTLT (PwC, 2006; KPMG, 2010; KPMG, 2012) tại các doanh nghiệp lớn, chủ yếu là ở Hoa Kỳ, Ca-na- viii đa,. Có thể thấy rằng hầu hết các nghiên cứu về KTLT đều được thực hiện tại các quốc gia có nền kinh tế phát triển hàng đầu thế giới và CNTT được áp dụng sâu rộng, như Hoa Kỳ, Ca-na-đa, Anh, Úc. Do đó, kết quả nghiên cứu tại các quốc gia này sẽ không phù hợp hoàn toàn với các quốc gia đang phát triển, CNTT chưa phát triển cao, hoạt động kiểm toán còn non trẻ (như Việt Nam). Tại Việt Nam, trên cơ sở nhận thức “CNTT và truyền thông là động lực quan trọng góp phần đảm bảo sự tăng trưởng và phát triển bền vững của đất nước, nâng cao tính minh bạch trong các hoạt động của cơ quan nhà nước, tiết kiệm thời gian, kinh phí cho các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp và người dân” - Thủ tướng Chính phủ (TTCP) đã ký quyết định số 1755/QĐ-TTg ngày 22/9/2010 phê duyệt Đề án “Đưa Việt Nam sớm trở thành nước mạnh về công nghệ thông tin và truyền thông” với mục tiêu tổng quát là nhằm đẩy mạnh “ứng dụng hiệu quả CNTT trong mọi lĩnh vực kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh”.

Riêng trong lĩnh vực kế toán – kiểm toán, ngày 18/3/2013, TTCP cũng đã ký quyết định số 480/QĐ-TTg phê duyệt “Chiến lược kế toán - kiểm toán đến năm 2020, tầm nhìn 2030” trong đó nêu nhiệm vụ “Xây dựng hệ thống thông tin đáp ứng yêu cầu quản lý trên cơ sở công nghệ hiện đại thông qua việc xây dựng hệ thống kết nối thông tin trực tuyến đủ mạnh tại các cơ quan quản lý Nhà nước trong lĩnh vực kế toán, kiểm toán; Xây dựng ngân hàng dữ liệu để quản lý và giám sát việc hành nghề kế toán, kiểm toán; kết nối thông tin giữa các đơn vị cấp trên, cấp dưới đảm bảo cho việc hợp nhất BCTC của toàn hệ thống”. Để thực hiện những chủ trương trên, trong những năm qua các cơ quan quản lý nhà nước đã ban hành hàng loạt các luật, nghị định và thông tư nhằm định hướng phát triển CNTT nói chung và đặc biệt là về giao dịch điện tử trong lĩnh vực ngân hàng, thuế, hải quan, bảo hiểm xã hội,… nói riêng. Mục tiêu chính của chủ trương này là nhằm tạo ra một hạ tầng pháp lý thích hợp, thúc đẩy nhanh tiến trình đưa các tổ chức, cơ quan chính phủ và các doanh nghiệp Việt Nam sớm trở thành những tổ chức “số hóa”. Chủ trương này rõ ràng đang tạo ra một nhu cầu tiềm tàng về KTLT trong các cơ quan quản lý nhà nước cũng như các doanh nghiệp tại Việt Nam bởi vì, như đã trình bày trên về những lợi ích của KTLT, cách tiếp cận ix kiểm toán này rất cần thiết được xem xét như một định hướng phát triển cả trong ngắn hạn lẫn trong dài hạn nhằm giúp khắc phục một số hạn chế như thiếu thông tin tin cậy kịp thời cho NSD để ra quyết định và thiếu hụt về nguồn lực KTV độc lập và nội bộ so với yêu cầu của các hoạt động kiểm toán.