ĐẶT VẤN ĐỀ Hiện nay cùng với sự phát triển kinh tế, thời đại công nghệ 4.0 cũng tác động không nhỏ tới các mối quan hệ trong xã hội nói chung và trong trường học nói riêng như mối quan hệ giữa gia đình – nhà trường, thầy cô – học sinh, giữa học sinh với nhau, đặc biệt là giữa cha mẹ với con cái. Mạng xã hội tuy gắn kết mọi người trên thế giới, xóa nhòa khoảng cách về không gian, thời gian nhờ sự nhanh chóng tiện lợi nhưng khi lạm dụng có thể tác động xấu đến sức khỏe thể chất và tâm thần. Sức khoẻ tâm thần cũng có thể bị tác động bởi các yếu tố tâm lý xã hội gây căng thẳng. Theo Nguyên tắc Capetown, "hiệu ứng tâm lý" được định nghĩa là “những trải nghiệm ảnh hưởng đến cảm xúc, hành vi, suy nghĩ, trí nhớ, khả năng học tập, nhận thức và hiểu biết về một tình huống cụ thể" (Nguyên tắc Capetown, UNICEF 1997) [14].
Đối với trẻ vị thành niên, đây là độ tuổi diễn ra nhiều thay đổi về tâm lý, sinh lý và hành vi, do đó trẻ muốn chứng tỏ bản thân mình và không muốn chịu sự quản lý hay thúc ép của gia đình – nhà trường – thầy cô. Theo tác giả Nguyễn Duy Xi - nhà tâm lý học làm công tác quản lý tại trại giam của Bộ Công An thì nếu buông lỏng quan lý, trẻ vị thành niên có thể có những hành vi không đúng hoặc không phù hợp, nhiều trẻ có tâm lý lệch lạc, không có định hướng cho bản thân sau này [7]. Cùng với việc trẻ ngày càng phải chịu nhiều áp lực từ học tập, gia đình và các mối quan hệ xã hội nhưng lại thiếu sự hỗ trợ, định hướng từ cha mẹ, thầy cô hoặc chuyên gia có thể khiến trẻ gặp khó khăn trong quá trình phát triển [1], [9]. Việc giúp trẻ nhận ra đâu là điểm mạnh – điểm yếu của bản thân để tự điều chỉnh rất quan trọng, từ đó giúp trẻ có định hướng tốt nhất cho bản thân.
Tuy nhiên tại Việt Nam, sự chênh lệch về phát triển kinh tế - xã hội giữa các vùng miền kéo theo sự chênh lệch về giáo dục và chăm sóc sức khỏe. Theo Thông cáo báo chí năm 2018 của đại diện Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc tại Việt Nam, việc thiếu dịch vụ chăm sóc sức khoẻ tâm thần ở vùng sâu vùng xa khiến cho nhiều trẻ em và thanh niên Việt Nam không nhận được hỗ trợ cần thiết [16]. Trường Trung học cơ sở Bắc Lệnh là một trong những trường nằm ở trung tâm của thành phố Lào Cai, có 11 lớp học với tổng số 430 học sinh. Mặc dù cơ sở vật chất phục vụ giảng dạy và giáo viên được quan tâm phát triển nhưng đến nay nhà trường 1 Thư viện ĐH Thăng Long chưa có khảo sát về các vấn đề tâm lý của học sinh, việc hỗ trợ tâm lý của học sinh tại trường vẫn chưa được quan tâm đúng mức.
Học sinh chưa có cơ hội được bày tỏ những khúc mắc của bản thân để được hỗ trợ kịp thời, hiệu quả. Vì vậy, chúng tôi tiến hành nghiên cứu này với hai mục tiêu sau: 1. Mô tả sự khó khăn về tâm lý, hành vi của học sinh trường Trung học cơ sở Bắc Lệnh, Lào Cai năm 2022. Mô tả một số yếu tố liên quan đến khó khăn về tâm lý, hành vi của những học sinh trên.1 Đặc điểm sinh lý và tâm lý của trẻ vị thành niên 1.1 Đặc điểm sinh lý Giai đoạn này cơ thể trẻ lớn lên rất nhanh, có sự thay đổi trong hoạt động của hệ nội tiết, chiều cao, thể trạng, sự dẻo dai và đáng chú ý nhất đó là sự phát dục.
Vì vậy đây còn gọi là độ tuổi đậy thì. Giai đoạn này cơ thể đang diễn ra quá trình cải tổ hình thái sinh lý một cách mạnh mẽ và mang tính chất không cân đối [2]. Về chiều cao: đây là thời kỳ nhẩy vọt về tầm vóc, xương tay chân dài ra nhưng xương ngón tay, ngón chân lại phát triển chậm. Điều này làm cho hoạt động của trẻ trở nên lóng ngóng vụng về.
Về hệ cơ: chứa nhiều nước, chưa phát triển hết nên các em chóng mệt và không có khả năng làm việc cao. Ở cuối giai đoạn này, khối lượng cơ và lực cơ phát triển mạnh đặc biệt là ở các em trai. Về hệ xương: xương sống và xương tứ chi phát triển mạnh nhưng xương lồng ngực phát triển chậm vì thế làm cho các em có vẻ gầy còm, không cân đối. Về hoạt động tim mạch: sự phát triển của hệ thống tim mạch cũng không cân đối.
Thể tích của tim tăng rất nhanh, hoạt động của tim mạnh mẽ hơn, nhưng kích thước của mạch máu lại phát triển chậm. Do đó có một số rối loạn tạm thời của hệ tuần hoàn, tăng huyết áp, tim đập nhanh, gây nhức đầu chóng mặt mệt mỏi khi làm việc. Sự trưởng thành về mặt sinh dục: đây là yếu tố quan trọng của sự phát triển thể chất, trong giai đoạn này gây nhiều ảnh hưởng đến tâm lý các em. Đặc điểm giới tính bộc lộ rõ nét và tuyến sinh dục bắt đầu hoạt động (ở các em nữ xuất hiện hiện tượng kinh nguyệt, ở các em nam xuất hiện hiện tượng xuất tinh lần đầu).
Sự dậy thì đã kích thích ở lứa tuổi này mối quan tâm đến người khác giới làm nẩy sinh những rung cảm, xúc cảm giới tính mới lạ. Với mỗi em, lại có sự thay đổi riêng của bản thân, không giống nhau.2 Sự phát triển cảm xúc Trong giai đoạn thanh thiếu niên, các vùng não điều khiển cảm xúc phát triển và trưởng thành. Giai đoạn này được đặc trưng bởi những bộc phát do tự phát mà có 3 Thư viện ĐH Thăng Long thể là thách thức đối với cha mẹ và giáo viên - những người thường xuyên phải hứng chịu. Lúc này cần có phương thức từ gia đình, nhà trường để trẻ dần dần học cách kiềm chế những suy nghĩ và hành động không phù hợp và thay thế chúng bằng những hành vi định hướng có mục tiêu, tránh dẫn đến cảm xúc tiêu cực ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống, học tập của trẻ [3].
Khía cạnh tăng trưởng về cảm xúc thường xuyên thử thách sự kiên nhẫn của cha mẹ, thầy cô và người thân. Cảm xúc không ổn định là một kết quả trực tiếp của sự phát triển thần kinh trong thời kỳ này, như là phần của não kiểm soát sự trưởng thành cảm xúc. Sự thất vọng cũng có thể nảy sinh từ sự tăng trưởng trong nhiều lĩnh vực [3]. Một xung đột lớn có thể xảy ra giữa mong muốn có thêm tự do của trẻ vị thành niên và bản năng mạnh mẽ của cha mẹ để bảo vệ con cái của họ khỏi những nguy hại.
Tuy nhiên, các em thường không muốn sự chăm sóc quá tỉ mỉ, quan tâm quá mức của cha mẹ nên thường sẽ xảy ra xung đột vì sự quan tâm của cha mẹ. Cha mẹ có thể giúp đỡ trẻ bằng việc nói chuyện với con về vai trò của họ và từ từ cho phép các con của họ được hưởng nhiều đặc quyền hơn cũng như và mong muốn trẻ có trách nhiệm cao hơn với bản thân và gia đình. Giao tiếp trong các gia đình có nhiều định kiến có thể khó khăn và càng khó khăn hơn khi các gia đình bị chia rẽ hoặc cha mẹ có vấn đề về tình cảm của riêng mình. Những phương án hợp lý, thiết thực, cụ thể, hỗ trợ tạo điều kiện cho giao tiếp trong gia đình sẽ giúp các em và cha mẹ có thể thấu hiểu, cảm thông, giúp đỡ các em hoàn thiện hơn về cảm xúc [3].3 Đặc điểm tâm lý Sự thay đổi của các em không chỉ về bề ngoài mà còn sự thay đổi về tâm lý.
Nhu cầu khẳng định bản thân, ý thức bản thân được coi là một bước biến chuyển. Với bước biến chuyển này giúp thiếu niên nhận thức, đánh giá được bản thân. Dựa vào những tiêu chuẩn đánh giá của mọi người thiếu niên sẽ xem xét hành vi và hoạt động của mình có phù hợp với yêu cầu của gia đình và xã hội hay không. Tuy nhiên, giai đoạn này thiếu niên cũng rất nhạy cảm với những đánh giá của mọi người xung quanh.
Do đó đôi khi chỉ là những thành công nhỏ được người khác quá chú ý cũng dể tạo cho các em tự cao, đánh giá cao bản thân của mình. Trái lại những thất bại nhỏ nếu 4 bị dè bỉu cũng có thể gây cho các em rụt rè, tự ti. Sự ổn định hình thành nhân cách trước đây sẽ bị phá vỡ, tạo nên sự thay đổi cấu trúc nhân cách, từ trẻ em sang người lớn trưởng thành [4], [13], [18].2 Sự phát triển về mặt xã hội a) Ở gia đình Gia đình có sức ảnh hưởng tới tâm lý của các em. Với gia đoạn này, cha mẹ tạo điều kiện cho các em tính tự lập với những yêu cầu cao hơn.
Nhưng cũng tạo điều kiện cho các em thấy được quyền lợi và trách nhiệm của bản thân đối với gia đình. Cha mẹ trao đổi với các em về một số vấn đề trong gia đình, đồng thời nếp sống của gia đình, sự giáo dục của cha mẹ cũng ảnh hưởng tới tâm lý của các em. Nếu cha mẹ không có sự giáo dục đúng mực, cần thiết và kịp thời thì rất dễ khiến các em hình thành những trạng thái tâm lý cực đoan, đối nghịch với mọi thứ, khiến trẻ có suy nghĩ lệch lạc [3]. b) Ở ngoài xã hội Nhu cầu được tiếp xúc với xã hội thông qua sự giao tiếp, hoạt động và hứng thú với sự mới mẻ của xã hội, khác xa với thế giới xung quanh các em trước đây là gia đình, nhà trường.
Kích thích sự tìm hiểu, sự tò mò của các em đối với những điều mới lạ. c) Với bạn bè, thầy cô Trong giai đoạn vị thành niên, nhóm bạn cùng tuổi bắt đầu đặt gia đình như là mối quan tâm xã hội hàng đầu của trẻ. Các nhóm bạn cùng tuổi (bạn đồng lứa) thường được thiết lập vì có sự khác biệt về trang phục, ngoại hình, thái độ, sở thích, mối quan tâm, và các đặc điểm khác mà có thể có vẻ sâu sắc hoặc bình thường đối với người ngoài. Ban đầu, các nhóm bạn đồng lứa thường là những người cùng giới tính nhưng thường trở nên hỗn hợp sau này ở tuổi vị thành niên.
Các nhóm này có vai trò quan trọng đối với thanh thiếu niên bởi vì họ đưa ra sự xác nhận về các lựa chọn dự kiến của thanh thiếu niên và hỗ trợ chúng trong các tình huống căng thẳng.3 Đặc điểm nhân cách 1.