CHƯƠNG 1 NHIỆM VỤ, QUYỀN HẠN NGHIÊN CỨU HỒ SƠ VỤ ÁN TRƯỚC KHI MỞ PHIÊN TÒA CỦA THẨM PHÁN 1. Quy định pháp luật về nhiệm vụ, quyền hạn nghiên cứu hồ sơ vụ án của Thẩm phán Hồ sơ vụ án hình sự là tổng hợp những văn bản, tài liệu, chứng cứ do Cơ quan điều tra lập trong giai đoạn khởi tố, điều tra vụ án hình sự, được sắp xếp theo một trình tự nhất định phục vụ cho việc giải quyết vụ án và lưu trữ lâu dài. Hồ sơ vụ án gồm: lệnh, quyết định, yêu cầu của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát; các biên bản tố tụng do Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát lập; các chứng cứ, tài liệu liên quan đến vụ án. Ngoài ra, các chứng cứ, tài liệu do Viện kiểm sát, Tòa án thu thập trong giai đoạn truy tố, xét xử cũng được đưa vào hồ sơ vụ án.
Hồ sơ vụ án có tính chất rất quan trọng, nó chứa đựng hầu hết mọi thông tin của một vụ án hình sự và dùng để giải quyết vụ án đó. Nghiên cứu hồ sơ vụ án là tổng hợp các hoạt động: đọc, xem xét, phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chiếu, đánh giá các tài liệu, chứng cứ có trong hồ sơ vụ án nhằm nắm vững bản chất vụ án, diễn biến của hành vi phạm tội, qua đó xác định sự thật khách quan của vụ án. Có 2 phương pháp nghiên cứu hồ sơ vụ án chủ yếu. Một là, nghiên cứu các văn bản, tài liệu, chứng cứ theo trình tự thời gian.
Phương pháp này có ưu điểm là cho phép Thẩm phán theo dõi được diễn biến của quá trình tố tụng từ đầu đến hiện nay, qua đó kiểm tra được tính có căn cứ và hợp pháp của từng quyết định tố tụng của Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát, đồng thời không bị chi phối bởi Kết luận điều tra và Cáo trạng. Phương pháp này có nhược điểm là phải mất nhiều thời gian mới đi đến Kết luận điều tra và Cáo trạng để biết được bị can bị điều tra, truy tố tội gì, theo điểm, khoản, điều nào của BLHS, và rồi đôi khi phải nghiên cứu lại những tài liệu, chứng cứ chứng minh cho tội đó. Hai là, nghiên cứu từ Kết luận điều tra và Cáo trạng, từ đó nghiên cứu theo trình tự ngược lại về mặt thời gian để kiểm tra tính xác thực và đúng đắn của Kết luận điều tra và Cáo trạng. Ưu điểm của phương pháp này là mất ít thời gian hơn để nắm bắt được kết quả của giai đoạn điều tra và truy tố, từ đó tập trung nghiên cứu những tài liệu, chứng cứ chứng minh tội phạm mà Kết luận điều tra và Cáo trạng quy kết.
Nhược điểm của phương pháp này là Thẩm 6 phán dễ bị chi phối bởi Kết luận điều tra và Cáo trạng, Thẩm phán dễ biến mình thành người buộc tội mà quên đi mình là người trọng tài với chức năng xét xử. Đối với phúc thẩm cũng có 2 phương pháp nghiên cứu hồ sơ vụ án tương tự như sơ thẩm là nghiên cứu các văn bản, tài liệu, chứng cứ theo trình tự thời gian hoặc bắt đầu từ Bản án sơ thẩm, đơn kháng cáo, quyết định kháng nghị và nghiên cứu ngược lại các tài liệu, chứng cứ chứng minh các vấn đề mà Bản án sơ thẩm đã quyết định, các tài liệu, chứng cứ chứng minh cho yêu cầu kháng cáo, kháng nghị. Xét về khía cạnh quyền hạn, do tính chất đặc biệt quan trọng của hồ sơ vụ án hình sự nên có rất ít chủ thể được tiếp cận và có quyền nghiên cứu hồ sơ vụ án hình sự. Trong số đó có Thẩm phán là chủ thể có quyền nghiên cứu hồ sơ vụ án hình sự.
So sánh với tố tụng dân sự, ngoài người tiến hành tố tụng thì còn có người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự cũng có quyền nghiên cứu hồ sơ vụ án dân sự1. Trong khi đó, trong tố tụng hình sự thì người bào chữa, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại, đương sự thì không có quyền nghiên cứu hồ sơ vụ án hình sự mà chỉ có quyền đọc, ghi chép và sao chụp những tài liệu trong hồ sơ vụ án liên quan đến việc bào chữa; liên quan đến việc bảo vệ quyền lợi của bị hại và đương sự2. Qua sự so sánh trên cho thấy tính chất quan trọng đặc biệt của hồ sơ vụ án hình sự. Xét về khía cạnh nhiệm vụ, Thẩm phán là người được Chánh án phân công giải quyết một vụ án hình sự, đây là công vụ mà Thẩm phán phải thực hiện.
Do vậy, nghiên cứu hồ sơ vụ án là nhiệm vụ của Thẩm phán để hoàn thành công vụ này. Nghiên cứu hồ sơ vụ án là nhiệm vụ chiếm thời gian nhiều nhất trong sự nghiệp của người Thẩm phán. Đây là hoạt động rất quan trọng của Thẩm phán. Nếu Thẩm phán nghiên cứu hồ sơ vụ án một cách kĩ lưỡng, đầy đủ thì sẽ cho ra kết quả giải quyết vụ án là bản án, quyết định đúng đắn, thấu tình, đạt lý.
Ngược lại, nếu Thẩm phán nghiên cứu hồ sơ vụ án một cách qua loa, sơ sài thì dễ dẫn đến kết quả là một bản án, quyết định thiếu chính xác, thậm chí là oan, sai nghiêm trọng. Điểm a khoản 1 Điều 45 BLTTHS 2015 quy định: Thẩm phán được phân công giải quyết, xét xử vụ án hình sự có nhiệm vụ, quyền hạn: nghiên cứu hồ sơ vụ án trước khi mở phiên tòa. Khi được Chánh án phân công thì các Thẩm phán, bao gồm Thẩm phán chủ tọa phiên tòa, Thẩm phán thành viên trong Hội đồng xét xử và kể cả Thẩm phán dự 1 Khoản 2 Điều 76 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. 2 Điểm l khoản 1 Điều 73 và điểm d khoản 3 điều 84 BLTTHS 2015.
7 khuyết (nếu có) có nhiệm vụ, quyền hạn nghiên cứu hồ sơ để giải quyết, xét xử vụ án. Thẩm phán thành viên và Thẩm phán dự khuyết (nếu có) thì nghiên cứu hồ sơ để sau này tham gia xét xử vụ án. Thẩm phán chủ tọa phiên tòa thì nghiên cứu hồ sơ để giải quyết toàn bộ vụ án, bao gồm việc ra các quyết định trước khi mở phiên tòa hoặc không phải mở phiên tòa như: quyết định đình chỉ, tạm đình chỉ vụ án, trả hồ sơ điều tra bổ sung, đình chỉ xét xử phúc thẩm… và tham gia xét xử với tư cách là Chủ tọa phiên tòa. Về thời hạn nghiên cứu hồ sơ vụ án thì phụ thuộc vào thời hạn chuẩn bị xét xử.
Cụ thể, thời hạn chuẩn bị xét xử vụ án sơ thẩm là 30 ngày đối với tội phạm ít nghiêm trọng, 45 ngày đối với tội phạm nghiêm trọng, 02 tháng đối với tội phạm rất nghiêm trọng, 03 tháng đối với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, kể từ ngày thụ lý vụ án. Đối với vụ án phức tạp, Chánh án Tòa án có thể quyết định gia hạn thời hạn chuẩn bị xét xử nhưng không quá 15 ngày đối với tội phạm ít nghiêm trọng và tội phạm nghiêm trọng, không quá 30 ngày đối với tội phạm rất nghiêm trọng và tội phạm đặc biệt nghiêm trọng. Đối với vụ án được trả lại để yêu cầu điều tra bổ sung thì trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày nhận lại hồ sơ, Thẩm phán chủ tọa phiên tòa phải ra quyết định đưa vụ án ra xét xử. Trường hợp phục hồi vụ án thì thời hạn chuẩn bị xét xử theo thủ tục chung kể từ ngày Tòa án ra quyết định phục hồi vụ án 3.
Thời hạn chuẩn bị xét xử vụ án phúc thẩm là 60 ngày đối với Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Tòa án quân sự cấp quân khu; 90 ngày đối với Tòa án nhân dân cấp cao, Tòa án quân sự trung ương, kể từ ngày nhận được hồ sơ vụ án4. Trong quá trình nghiên cứu hồ sơ vụ án mà nhận thấy có các căn cứ đình chỉ, tạm đình chỉ vụ án, trả hồ sơ để điều tra bổ sung thì Thẩm phán chủ tọa phiên tòa ra quyết định đình chỉ, tạm đình chỉ, trả hồ sơ để điều tra bổ sung (đối với sơ thẩm) hoặc có căn cứ đình chỉ xét xử phúc thẩm thì Thẩm phán chủ tọa phiên tòa ra quyết định đình chỉ xét xử phúc thẩm (đối với phúc thẩm). Nếu không có các căn cứ trên thì Thẩm phán chủ tọa phiên tòa phải ra quyết định đưa vụ án ra xét xử. * Thực trạng pháp luật về nhiệm vụ, quyền hạn nghiên cứu hồ sơ vụ án của Thẩm phán Thứ nhất, điểm a khoản 1 Điều 45 BLTTHS 2015 quy định: Nghiên cứu hồ sơ vụ án trước khi mở phiên tòa.
Rõ ràng quy định này đã dư thừa cụm từ “trước 3 Điều 277 BLTTHS 2015. 4 Khoản 1 Điều 346 BLTTHS 2015. 8 khi mở phiên tòa”. Cụm từ này là hoàn toàn không cần thiết.
Bởi vì nếu bám sát theo câu chữ vậy thì khi phiên tòa đang diễn ra (nhất là những phiên tòa xét xử trong nhiều ngày, nghị án kéo dài) hoặc sau khi mở phiên tòa thì phiên tòa bị hoãn, tạm ngừng thì phải chăng Thẩm phán không còn quyền hạn nghiên cứu hồ sơ vụ án nữa? Nghiên cứu là để nhận thức và để tìm ra chân lý của một vấn đề. Sau khi mở phiên tòa có thể Thẩm phán sẽ được cung cấp thêm tài liệu, chứng cứ mới hoặc được nghe quan điểm, ý kiến hợp lý của Kiểm sát viên, người bào chữa, bị cáo, bị hại. mà Thẩm phán phải soát lại, đối chiếu lại, nghiên cứu lại để nhận thức lại là điều hết sức bình thường. Do đó, không có lý do gì Thẩm phán không được nghiên cứu hồ sơ vụ án sau khi mở phiên tòa.
Ngoài ra, đối với Thẩm phán dự khuyết, thực tiễn xét xử cho thấy Thẩm phán dự khuyết được mời tham gia xét xử là khá phổ biến và thông thường phải đến tận thời điểm mở phiên tòa thì Thẩm phán dự khuyết mới bắt đầu tiếp cận hồ sơ vụ án và nghiên cứu. Qua đó cho thấy Thẩm phán vừa nghiên cứu vừa xét xử không phải là trường hợp hiếm trong thực tiễn. Thứ hai, về thời hạn nghiên cứu hồ sơ vụ án. Thời hạn nghiên cứu hồ sơ vụ án thì phụ thuộc vào thời hạn chuẩn bị xét xử.
Theo quy định tại Điều 277 BLTTHS 2015 thì thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự phụ thuộc và tăng dần theo loại tội phạm. Cụ thể là 30 ngày đối với tội phạm ít nghiêm trọng, 45 ngày đối với tội phạm nghiêm trọng, 02 tháng đối với tội phạm rất nghiêm trọng, 03 tháng đối với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng.