Luận án về nhân tố ảnh hưởng đến lựa chọn ngân hàng thương mại Việt Nam cho dịch vụ quốc tế

Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến quyết định lựa chọn ngân hàng thương mại Việt Nam của khách hàng đối với việc sử dụng dịch vụ ngân hàng quốc tế.

• Tác giả: Vũ Thị Thu Hòa
• Người hướng dẫn: PGS.TS Cao Thị Ý Nhi
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn ngân hàng thương mại Việt Nam của khách hàng đối với dịch vụ ngân hàng quốc tế
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về lựa chọn ngân hàng thương mại Việt Nam

Thị trường tài chính Việt Nam phát triển nhanh chóng trong thập kỷ qua. Khách hàng cá nhân và doanh nghiệp có nhiều lựa chọn về tổ chức tín dụng. Quá trình lựa chọn ngân hàng thương mại phản ánh nhận thức và hành vi tiêu dùng dịch vụ tài chính. Lý thuyết hành động hợp lý (TRA) chỉ ra rằng ý định hành vi bắt nguồn từ thái độ và chuẩn chủ quan. Khách hàng đánh giá rủi ro trước khi mở tài khoản hoặc sử dụng dịch vụ thanh toán quốc tế. Mức độ cạnh tranh giữa các ngân hàng thương mại cổ phần thúc đẩy sự đa dạng hóa sản phẩm. Môi trường pháp lý minh bạch tạo niềm tin vững chắc cho người sử dụng. Ngân hàng không chỉ là nơi gửi tiền an toàn. Ngân hàng hiện đại đóng vai trò đối tác tài chính toàn diện. Nhu cầu giao dịch số gia tăng thúc đẩy các tiêu chuẩn lựa chọn mới. Hành vi của khách hàng chuyển biến rõ rệt theo xu hướng công nghệ hóa. Việc nghiên cứu các nhân tố tác động giúp định hình chiến lược phát triển bền vững.

1.1. Khung lý thuyết hành động hợp lý TRA

Mô hình TRA của Fishbein và Ajzen giải thích nguồn gốc các quyết định tài chính. Mô hình đặt niềm tin và thái độ vào vị trí trung tâm. Niềm tin về kết quả hành động dẫn dắt thái độ tích cực. Bên cạnh đó, chuẩn chủ quan tạo áp lực xã hội rõ nét. Khách hàng thường tham khảo ý kiến người thân hoặc đối tác kinh doanh trước khi mở tài khoản. Ý định hành vi xuất hiện ngay khi thái độ và chuẩn chủ quan hội tụ. Trong bối cảnh ngân hàng thương mại, sự tin cậy đóng vai trò quyết định. Mọi đánh giá thuộc tính dịch vụ đều trực tiếp ảnh hưởng đến lựa chọn cuối cùng.

1.2. Bối cảnh cạnh tranh dịch vụ ngân hàng

Ngành ngân hàng Việt Nam trải qua giai đoạn chuyển đổi số mạnh mẽ. Số lượng giao dịch trực tuyến tăng trưởng vượt bậc hàng năm. Khách hàng có xu hướng so sánh kỹ lưỡng biểu phí và hạn mức tín dụng. Các ngân hàng thương mại nhà nước sở hữu lợi thế về mạng lưới chi nhánh rộng lớn. Ngược lại, các ngân hàng thương mại cổ phần tập trung phát triển nền tảng ứng dụng di động linh hoạt. Sự gia nhập của các ngân hàng nước ngoài gia tăng áp lực cạnh tranh dịch vụ quốc tế. Do đó, các tiêu chí đánh giá của người tiêu dùng ngày càng khắt khe và đa chiều hơn.

II. Phân tích nhân tố lựa chọn ngân hàng thương mại Việt Nam

Nhiều nhân tố cốt lõi chi phối trực tiếp quyết định của người sử dụng dịch vụ ngân hàng. Uy tín thương hiệu luôn giữ vị trí hàng đầu trong tâm lý khách hàng. Một tổ chức có lịch sử hoạt động minh bạch tạo dựng sự an tâm bền vững. Yếu tố tiếp theo là chất lượng dịch vụ và tác phong phục vụ của nhân viên. Tốc độ xử lý thủ tục quyết định mức độ hài lòng của doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Chi phí giao dịch và lãi suất tiền gửi tác động mạnh đến lợi ích tài chính trực tiếp. Phí chuyển tiền quốc tế cùng tỷ giá hối đoái là mối quan tâm hàng đầu của doanh nghiệp ngoại thương. Rào cản kỹ thuật và nguy cơ bảo mật tạo ra tâm lý e ngại giao dịch điện tử. Nếu hệ thống trực tuyến gặp sự cố, khách hàng sẽ cân nhắc đổi đối tác ngân hàng. Ngoài ra, địa điểm phòng giao dịch thuận tiện vẫn duy trì giá trị đối với khách hàng truyền thống. Sự phối hợp đồng bộ giữa các nhân tố định hình quyết định sau cùng.

2.1. Yếu tố bảo mật và công nghệ số

Sự an toàn thông tin là mối quan tâm hàng đầu của người tiêu dùng hiện đại. Rủi ro gian lận mạng khiến khách hàng cẩn trọng hơn khi chọn ngân hàng. Một nền tảng số ổn định giúp giảm thiểu lỗi thanh toán. Công nghệ xác thực sinh trắc học và mã hóa dữ liệu nâng cao niềm tin giao dịch. Khách hàng ưa chuộng các ứng dụng ngân hàng có giao diện trực quan và tính năng đa dạng. Tốc độ xử lý lệnh giao dịch thời gian thực tạo lợi thế cạnh tranh rõ rệt. Khi sự cố kỹ thuật xảy ra thường xuyên, tỷ lệ rời bỏ dịch vụ tăng mạnh. Do đó, hạ tầng công nghệ quyết định trực tiếp đến mức độ gắn bó của người dùng.

2.2. Chi phí giao dịch và chất lượng phục vụ

Biểu phí dịch vụ ảnh hưởng trực tiếp đến bài toán tài chính của khách hàng. Phí quản lý tài khoản và chi phí chuyển khoản liên ngân hàng được so sánh thường xuyên. Doanh nghiệp đặc biệt chú ý đến phí thanh toán quốc tế và dịch vụ bảo lãnh. Bên cạnh yếu tố tài chính, năng lực chuyên môn của giao dịch viên đóng vai trò thiết yếu. Sự hỗ trợ kịp thời và thái độ chuyên nghiệp tạo thiện cảm sâu sắc. Ngược lại, quy trình rườm rà và thời gian chờ đợi kéo dài gây bức xúc cho người dùng. Khách hàng sẵn sàng tìm kiếm đơn vị cung cấp dịch vụ linh hoạt hơn. Sự kết hợp giữa chi phí hợp lý và dịch vụ tận tâm mang lại sự hài lòng cao.

III. Giải pháp tối ưu lựa chọn ngân hàng thương mại Việt Nam

Ngân hàng cần triển khai các giải pháp toàn diện để nâng cao năng lực cạnh tranh. Bước đi then chốt là cải tiến hệ thống ngân hàng lõi và ứng dụng công nghệ hiện đại. Việc áp dụng chuẩn mã hóa bảo mật quốc tế giúp củng cố niềm tin khách hàng. Đơn giản hóa quy trình mở tài khoản và cấp tín dụng rút ngắn thời gian giao dịch đáng kể. Đào tạo nhân sự chuyên nghiệp nâng cao chất lượng tư vấn và giải quyết khiếu nại. Xây dựng các gói sản phẩm ngoại thương phù hợp với doanh nghiệp vừa và nhỏ là hướng đi hiệu quả. Chính sách biểu phí minh bạch và linh hoạt tạo ưu thế vượt trội trên thị trường. Ngân hàng cũng cần phát triển hệ sinh thái số kết nối dịch vụ công và thương mại điện tử. Mở rộng mạng lưới đối tác quốc tế hỗ trợ xử lý thanh toán xuyên biên giới nhanh chóng. Chiến lược lấy khách hàng làm trung tâm đảm bảo sự phát triển ổn định.

3.1. Nâng cấp hạ tầng bảo mật thông tin

Đầu tư vào hạ tầng kỹ thuật bảo mật là giải pháp cấp bách hàng đầu. Các ngân hàng thương mại cần thiết lập hệ thống tường lửa đa tầng và cơ chế giám sát giao dịch liên tục. Ứng dụng trí tuệ nhân tạo giúp phát hiện sớm các dấu hiệu xâm nhập bất thường. Việc chuẩn hóa quy trình an toàn thông tin nội bộ giảm thiểu tối đa rủi ro từ con người. Nhân viên phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về bảo vệ dữ liệu khách hàng. Ngân hàng cần phối hợp chặt chẽ với cơ quan chức năng để ngăn chặn tội phạm công nghệ cao. Bảo mật vững chắc sẽ tạo nền tảng vững bền cho hoạt động kinh doanh.

3.2. Cải tiến sản phẩm dịch vụ tài chính

Đổi mới gói sản phẩm giúp ngân hàng tiếp cận thị trường nhanh hơn. Các gói tài trợ thương mại cần linh hoạt về hạn mức và tài sản thế chấp. Ngân hàng nên áp dụng biểu phí ưu đãi cho doanh nghiệp có doanh số giao dịch lớn. Tích hợp thanh toán số trên nền tảng thương mại điện tử tạo sự thuận lợi tối đa cho người mua hàng. Các chương trình tri ân và hoàn tiền kích thích tần suất sử dụng dịch vụ thanh toán. Dịch vụ tư vấn tài chính chuyên sâu hỗ trợ doanh nghiệp quản lý dòng tiền xuất nhập khẩu hiệu quả. Đa dạng hóa dịch vụ là chìa khóa duy trì lòng trung thành của đối tác lâu năm.

IV. Ứng dụng mô hình lựa chọn ngân hàng thương mại Việt Nam

Nghiên cứu về các nhân tố tác động mang lại giá trị thực tiễn sâu rộng cho hệ thống ngân hàng. Ban lãnh đạo có thể áp dụng các kết quả nghiên cứu vào hoạch định chiến lược kinh doanh. Phân khúc khách hàng mục tiêu cần dựa trên đặc thù hành vi và mức độ nhạy cảm chi phí. Doanh nghiệp xuất nhập khẩu đòi hỏi quy trình thanh toán quốc tế nhanh gọn và an toàn. Khách hàng bán lẻ ưu tiên tính tiện dụng của ứng dụng di động và bảo mật giao dịch. Việc hiểu rõ tâm lý tiêu dùng giúp tối ưu hóa nguồn lực đầu tư cơ sở hạ tầng. Các cơ quan quản lý nhà nước cũng có thêm cơ sở khoa học để hoàn thiện khung pháp lý tài chính. Sự đồng thuận giữa chính sách tiền tệ và năng lực cạnh tranh ngân hàng thúc đẩy nền kinh tế phát triển. Định kỳ đánh giá sự hài lòng của khách hàng là nhiệm vụ bắt buộc. Mọi điều chỉnh kịp thời đều củng cố vị thế thương hiệu trên thị trường tài chính.

4.1. Ứng dụng trong phát triển khách hàng cá nhân

Phân khúc khách hàng cá nhân đòi hỏi trải nghiệm dịch vụ tiện lợi và nhanh chóng. Các ngân hàng thương mại cần tập trung hoàn thiện tính năng trên ứng dụng điện thoại. Giao diện trực quan và thao tác đơn giản giúp gia tăng tần suất giao dịch hàng ngày. Ngân hàng nên cung cấp nhiều chương trình miễn phí quản lý tài khoản và chuyển tiền. Tích hợp thanh toán hóa đơn điện nước tạo sự gắn kết bền chặt với người dùng. Ngoài ra, việc bảo vệ tài khoản cá nhân trước các cuộc gọi lừa đảo củng cố niềm tin vững chắc. Trải nghiệm người dùng vượt trội là yếu tố giữ chân khách hàng hiệu quả nhất.

4.2. Ứng dụng trong phục vụ doanh nghiệp xuất nhập khẩu

Doanh nghiệp ngoại thương có yêu cầu nghiêm ngặt về tốc độ và chi phí tài chính. Các ngân hàng thương mại cần tối ưu quy trình phát hành thư tín dụng và bảo lãnh. Tỷ giá mua bán ngoại tệ cạnh tranh giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí vận hành đáng kể. Đội ngũ chuyên viên thanh toán quốc tế phải am hiểu sâu sắc tập quán thương mại toàn cầu. Việc cung cấp công cụ phòng ngừa rủi ro tỷ giá giúp bảo toàn lợi nhuận cho doanh nghiệp. Hệ thống nộp thuế hải quan điện tử liên kết trực tiếp giảm bớt thời gian thông quan hàng hóa. Sự hợp tác chiến lược mang lại giá trị gia tăng to lớn cho cả hai bên.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ "Các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn ngân hàng thương mại Việt Nam của khách hàng đối với dịch vụ ngân hàng quốc tế" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Vũ Thị Thu Hòa, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Cao Thị Ý Nhi, tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (Hà Nội, năm 2022), thuộc chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng, mã số 9340201.

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ xu hướng toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, làm gia tăng áp lực cạnh tranh giữa các ngân hàng thương mại (NHTM) trong nước cũng như với các định chế tài chính nước ngoài. Trong bối cảnh này, việc phát triển dịch vụ ngân hàng quốc tế (DVNHQT) trở thành định hướng chiến lược trọng yếu giúp các NHTM nâng cao năng lực cạnh tranh, tạo nguồn thu dịch vụ bền vững và mở rộng thị phần. Trước đây, DVNHQT chủ yếu được hiểu là thanh toán xuất nhập khẩu và tài trợ ngoại thương, nhưng hiện nay đã mở rộng thêm các hoạt động ngân hàng đại lý (NHĐL) và giao dịch trên thị trường tiền tệ quốc tế. Đối với khách hàng là các doanh nghiệp xuất nhập khẩu (DNXNK), việc lựa chọn một NHTM đáp ứng tốt các yêu cầu khắt khe về kỹ thuật, chi phí và mức độ an toàn là yếu tố then chốt cho hoạt động kinh doanh quốc tế.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định rõ: các công trình trước đây phần lớn tập trung vào việc lựa chọn NHTM trong phân khúc ngân hàng bán lẻ hoặc khảo sát trên đối tượng khách hàng cá nhân, sinh viên, trong bối cảnh thị trường tài chính và công nghệ chưa có sự chuyển biến mạnh mẽ của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Các nghiên cứu chuyên sâu về hành vi lựa chọn NHTM đối với riêng mảng DVNHQT, đặc biệt là xem xét trên đối tượng khách hàng DNXNK tại Việt Nam, hầu như chưa được thực hiện một cách có hệ thống.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định gồm hai mục tiêu cụ thể:

1. Kiểm định các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn NHTM Việt Nam của khách hàng đối với việc sử dụng DVNHQT.
2. Dựa vào kết quả kiểm định các nhân tố, đề xuất một số khuyến nghị giúp các NHTM Việt Nam thu hút khách hàng sử dụng DVNHQT.

Để hiện thực hóa các mục tiêu trên, luận án giải quyết ba câu hỏi nghiên cứu:

• Câu hỏi 1: Những nhân tố nào ảnh hưởng tới việc lựa chọn NHTM của khách hàng đối với DVNHQT?
• Câu hỏi 2: Chiều hướng và mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đến việc lựa chọn NHTM Việt Nam của khách hàng đối với DVNHQT như thế nào?
• Câu hỏi 3: Những khuyến nghị cho các NHTM Việt Nam được đề xuất từ kết quả nghiên cứu?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án:

• Đối tượng nghiên cứu: Các nhân tố ảnh hưởng đến sự lựa chọn NHTM Việt Nam của khách hàng đối với DVNHQT.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào ý định của khách hàng là các DNXNK trong việc lựa chọn NHTM cung cấp DVNHQT thông qua các lý thuyết hành vi (TRA, TPB, TAM), mô hình EKB, lý thuyết học tập xã hội và lý thuyết thông tin bất cân xứng.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu thực nghiệm tại 28 NHTM Việt Nam có cung cấp DVNHQT.
• Phạm vi thời gian: Nghiên cứu dữ liệu thứ cấp và thực tiễn trong giai đoạn 2016–2021 (giai đoạn sau khi Việt Nam tham gia các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP, EVFTA, RCEP, UKVFTA), đồng thời đề xuất định hướng phát triển đến năm 2035.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa và phân loại các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến hành vi lựa chọn nhà cung cấp dịch vụ tài chính - ngân hàng thành các hướng tiếp cận chính:

Hướng nghiên cứu về thuộc tính dịch vụ và tiêu chí lựa chọn ngân hàng: Nhiều tác giả đã lượng hóa các tiêu chí mà khách hàng cân nhắc khi chọn ngân hàng. Kaynak và cộng sự (1992) xem xét tính hiệu quả của dịch vụ và sự thân thiện của nhân viên tại Hồng Kông. Apena và cộng sự (2011) xác định chất lượng dịch vụ, sự đổi mới, giá phí và sự tin tưởng vào người quản lý trong ngành ngân hàng bán lẻ Iran. Siddique (2012) phân tích các yếu tố tốc độ xử lý, lãi suất cho vay thấp, ngân hàng trực tuyến và mạng lưới địa điểm tại thành phố Rajshahi. Mohamad Sayuti Md. Saled và cộng sự (2013) làm rõ khả năng tiếp cận, sự đáng tin cậy và dịch vụ giá trị gia tăng. Tại Việt Nam, Lê Phan Thị Diệu Thảo và cộng sự (2014) sử dụng phương pháp DEA gắn với các yếu tố khuyến mãi và tính chuyên nghiệp; Hoàng Thị Anh Thư (2017) khảo sát 267 khách hàng cá nhân tại Huế và chỉ ra rằng uy tín thương hiệu, lợi ích tài chính, ảnh hưởng người thân quen và chiêu thị tác động rõ rệt đến quyết định gửi tiết kiệm.

Hướng nghiên cứu gắn với bối cảnh thị trường và nhóm đối tượng khách hàng chuyên biệt: Một số nghiên cứu đặt hành vi lựa chọn trong bối cảnh tự do hóa tài chính tại các nước đang phát triển như Anthony Abbam (2015) tại Ghana hay Sangeeta Arora và Harpreet Kaur (2017) tại Ấn Độ. Về đối tượng khảo sát, nhóm khách hàng sinh viên được phân tích bởi Khazeh và Decker (1993), Boyd và cộng sự (1994), Scham (1991), Kennington (1999), Charles Blanks và cộng sự (2002), Safiek Mokhlis và cộng sự (2008), Dalci (2011), Alessio Ishizaka và Nam Nguyen Hoang (2012); nhóm khách hàng cao tuổi được Hà Nam Khánh Giao (2014) đánh giá qua các yếu tố chất lượng nhân viên, giá, uy tín và cơ sở vật chất.

Hướng nghiên cứu từ góc độ quản trị và kiểm soát rủi ro: Kotaro Tsuru (2003) tiếp cận hành vi lựa chọn ngân hàng tại Nhật Bản từ khía cạnh bảo hiểm tiền gửi nhằm giảm thiểu rủi ro đạo đức và rủi ro hệ thống. Mosad Zineldin (2005) vận dụng mô hình quản trị quan hệ khách hàng (CRM) tại Thụy Điển nhằm tạo dựng lợi thế cạnh tranh qua chất lượng vượt trội. Marek Szczepaniec và Tomasz Jurkiewicz (2019) xem xét sự thay đổi hành vi của các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Ba Lan dựa trên vị trí, phí dịch vụ và hoa hồng.

Hướng nghiên cứu ứng dụng các mô hình lý thuyết hành vi: Các nghiên cứu vận dụng TRA, TPB và TAM tập trung vào thái độ, chuẩn chủ quan, kiểm soát hành vi và nhận thức rủi ro: Ali và Muhammad (2015) về ý định sử dụng thẻ tín dụng Hồi giáo tại Pakistan; Hanudin Amin (2015) về quyền riêng tư và nhận thức rủi ro; Limam Ould Mohamed Mahmouda và Muhamad Abduh (2014) tại Mauritania; Sylvie Laforet và Xiaoyan Li (2005) tại Trung Quốc; Nancy George Karma và cộng sự (2014) tại Sudan; Raza và Hanif (2011) tại Pakistan; Hossein Rezaie Dolat Abadi và cộng sự (2012) về dịch vụ ngân hàng di động. Tại Việt Nam, Phạm Thị Tâm và Phạm Ngọc Thúy (2010), Đàm Văn Huệ và Bùi Thị Thùy Dương (2017), Nguyễn Kim Nam và Trần Thị Tuyết Vân (2015) đã vận dụng các mô hình này trong lĩnh vực ngân hàng điện tử và dịch vụ khách hàng cá nhân.

Nhóm nghiên cứu	Tác giả, năm	Trọng tâm phân tích và các nhân tố ghi nhận
Thuộc tính dịch vụ và tiêu chí lựa chọn	Kaynak và cộng sự (1992); Siddique (2012); Sangeeta Arora và Harpreet Kaur (2017)	Hiệu quả dịch vụ, sự thân thiện của nhân viên, tốc độ giao dịch, ngân hàng trực tuyến, lãi suất, phí dịch vụ.
Phân khúc khách hàng chuyên biệt	Safiek Mokhlis và cộng sự (2007, 2008); Dalci (2011); Hà Nam Khánh Giao (2014)	Sự thuận tiện vị trí, dịch vụ ATM, uy tín, chi phí, so sánh giữa người dùng đơn ngân hàng và đa ngân hàng.
Góc độ quản trị và an toàn hệ thống	Kotaro Tsuru (2003); Mosad Zineldin (2005); Marek Szczepaniec và Tomasz Jurkiewicz (2019)	Rủi ro đạo đức, bảo hiểm tiền gửi, quản trị quan hệ khách hàng (CRM), không gian giao dịch và chính sách phí.
Mô hình tâm lý hành vi và công nghệ	Ali và Muhammad (2015); Hossein Rezaie Dolat Abadi và cộng sự (2012); Đàm Văn Huệ và Bùi Thị Thùy Dương (2017)	Thái độ, chuẩn chủ quan, kiểm soát hành vi, tính hữu ích, tính dễ sử dụng, nhận thức rủi ro, bảo mật thông tin.

Từ việc tổng quan tài liệu, luận án xác định vị trí học thuật của mình: luận án không lặp lại cách tiếp cận đơn lẻ về ngân hàng bán lẻ tiêu dùng, mà tích hợp các lý thuyết hành vi kinh điển với lý thuyết bất cân xứng thông tin và quản trị rủi ro để nghiên cứu phân khúc dịch vụ ngân hàng quốc tế cung ứng cho các doanh nghiệp xuất nhập khẩu tại một thị trường mới nổi là Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án kế thừa các quan điểm học thuật về dịch vụ ngân hàng quốc tế:

• Niepmann (2011) xác định một ngân hàng cung ứng DVNHQT khi có hoạt động đầu tư vốn và kinh doanh ở nước ngoài.
• Lê Văn Tư (2009) định nghĩa DVNHQT là các hoạt động liên quan đến giao dịch chuyển tiền vượt ra khỏi phạm vi biên giới quốc gia để hòa nhập, giao dịch với các ngân hàng khác trên thế giới, bao gồm việc chuẩn bị phương tiện và phương án tài chính cho quan hệ kinh tế đối ngoại.
• Nguyễn Văn Tiến (2007) và Nguyễn Thị Cẩm Thủy (2012) phân định DVNHQT thành các nhóm nghiệp vụ chuyên biệt: thanh toán quốc tế, tài trợ ngoại thương, kinh doanh ngoại hối và các dịch vụ khác.
• Robert McCauley và cộng sự (2021) phân chia cấu trúc thị trường DVNHQT theo đồng tiền giao dịch đối với người cư trú, người không cư trú và thị trường liên ngân hàng quốc tế.

Luận án thống nhất khái niệm: Dịch vụ ngân hàng quốc tế là các dịch vụ tài chính của NHTM nhằm đáp ứng nhu cầu hoạt động kinh doanh và di chuyển tiền/ngoại tệ giữa các chủ thể thuộc các nền kinh tế khác nhau. Luận án chỉ ra ba đặc trưng phân biệt DVNHQT với dịch vụ nội địa: (1) Mức độ rủi ro cao hơn (rủi ro tỷ giá, rủi ro lãi suất, rủi ro đối tác, rủi ro pháp lý xuyên biên giới và rủi ro quốc gia); (2) Đòi hỏi chất lượng nguồn nhân lực cao hơn về trình độ chuyên môn, ngoại ngữ và sự am hiểu luật pháp, thông lệ quốc tế; (3) Được vận hành trên nền tảng công nghệ thông tin truyền thông hiện đại với các chuẩn mực bảo mật cao (SWIFT, Telex, hệ thống tài khoản Nostro và Vostro).

Khung lý thuyết nền tảng của luận án bao gồm:

• Lý thuyết hành động hợp lý (TRA - Fishbein và Ajzen, 1975): Giải thích ý định hành vi qua hai biến số là Thái độ và Chuẩn chủ quan.
• Lý thuyết hành vi có kế hoạch (TPB - Ajzen, 1991): Bổ sung biến Nhận thức kiểm soát hành vi, phản ánh mức độ thuận lợi hay khó khăn cùng sự sẵn có của các nguồn lực khi thực hiện hành vi.
• Lý thuyết chấp nhận công nghệ (TAM - Davis, 1989; Venkatesh và Davis, 2000): Nhận thức tính hữu ích và Nhận thức tính dễ sử dụng tác động trực tiếp đến thái độ và ý định ứng dụng hệ thống công nghệ.
• Mô hình Engel-Kollat-Blackwell (EKB, 1982): Phân tích tiến trình ra quyết định qua 4 giai đoạn và làm rõ tác động của nhận thức rủi ro.
• Lý thuyết học tập xã hội (Albert Bandura, 1977; Sahar Qabool và Tariq Jalees, 2019): Giải thích sự thay đổi hành vi thông qua quan sát, bắt chước các hình mẫu xã hội và khuyến nghị từ môi trường xung quanh.
• Lý thuyết thông tin bất cân xứng (Joseph Stiglitz, 1975; Kyle, 1985; Kim và Verrecchia, 1994): Phân tích hệ quả của lựa chọn nghịch và rủi ro đạo đức trong giao dịch ngoại thương, giải thích nguyên nhân khách hàng nhận thức rủi ro thị trường và rủi ro hoạt động khi chọn NHTM.

Khung mô hình nghiên cứu đề xuất xác định biến phụ thuộc là "Ý định lựa chọn NHTM Việt Nam đối với DVNHQT của DNXNK", chịu sự tác động của các biến độc lập:

1. Thái độ (được đo lường qua Tính hữu ích và Tính dễ sử dụng);
2. Chuẩn chủ quan;
3. Kiểm soát hành vi;
4. Nhận thức rủi ro (bao gồm Rủi ro hoạt động và Rủi ro thị trường).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và phương pháp nghiên cứu định lượng theo quy trình nhiều bước:

Nghiên cứu định tính:

• Tổng quan các công trình lý thuyết và thực nghiệm để hình thành khung phân tích ban đầu.
• Phỏng vấn sâu các chuyên gia có kinh nghiệm nghiên cứu hành vi, chuyên gia tại Ngân hàng Nhà nước và lãnh đạo quản trị tại các NHTM Việt Nam đang cung cấp DVNHQT nhằm hiệu chỉnh mô hình và xây dựng hệ thống thang đo.
• Khảo sát sơ bộ với cỡ mẫu 80 đối tượng DNXNK đã sử dụng DVNHQT để kiểm tra độ rõ ràng của bảng hỏi và sàng lọc các biến quan sát trước khi tiến hành điều tra chính thức.

Nghiên cứu định lượng:

• Dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ báo cáo tài chính, báo cáo thường niên công bố định kỳ giai đoạn 2016–2021 của 28 NHTM Việt Nam (quy mô tài sản, vốn điều lệ, vốn chủ sở hữu, lợi nhuận sau thuế, thu nhập thuần từ lãi và dịch vụ, ROA, ROE, NIM, tỷ lệ nợ xấu, số lượng ngân hàng đại lý), kết hợp các chỉ tiêu kinh tế vĩ mô từ Tổng cục Thống kê và thông tin các hiệp định thương mại tự do (FTA) tính đến năm 2021.
• Dữ liệu sơ cấp: Thu thập qua bảng hỏi khảo sát đối với các khách hàng DNXNK đang giao dịch tại 28 NHTM Việt Nam theo kỹ thuật chọn mẫu ngẫu nhiên thuận tiện. Thang đo sử dụng là thang đo khoảng cách Likert 5 mức độ (từ 1: Rất không đồng ý/Rất không quan trọng đến 5: Rất đồng ý/Rất quan trọng).

Kỹ thuật xử lý và phân tích dữ liệu:

• Thống kê mô tả mẫu nghiên cứu theo loại hình doanh nghiệp, địa bàn đặt trụ sở chính, lĩnh vực ngành nghề và thời gian hoạt động.
• Đánh giá độ tin cậy của các thang đo bằng hệ số Cronbach's Alpha (loại các biến có tương quan biến - tổng nhỏ hơn tiêu chuẩn).
• Phân tích nhân tố khám phá (EFA) nhằm kiểm định giá trị hội tụ và giá trị phân biệt của các biến quan sát qua kiểm định KMO, kiểm định Bartlett và phân tích phương sai trích với ma trận xoay.
• Phân tích nhân tố khẳng định (CFA) để kiểm định độ phù hợp tổng thể của mô hình đo lường, đánh giá độ tin cậy tổng hợp, tính hội tụ và tính phân biệt.
• Mô hình phương trình cấu trúc tuyến tính (SEM) để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu về mối quan hệ giữa các biến độc lập và ý định lựa chọn.
• Kiểm định độ tin cậy ước lượng thông qua kỹ thuật Bootstrap.
• Kiểm định sự khác biệt về ý định lựa chọn giữa các nhóm doanh nghiệp theo loại hình, địa bàn kinh doanh và thâm niên hoạt động thông qua kiểm định phương sai đồng nhất (Levene test) và các kiểm định so sánh giá trị trung bình.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý thuyết và tổng quan nghiên cứu

Chương 1 tập trung làm rõ các khái niệm, bản chất, đặc điểm và phân loại DVNHQT. Luận án chia DVNHQT thành bốn nhóm sản phẩm nghiệp vụ chính: (1) Thanh toán quốc tế (tín dụng chứng từ L/C, nhờ thu, chuyển tiền); (2) Tài trợ ngoại thương (cho vay xuất nhập khẩu, bảo lãnh ngân hàng, bao thanh toán); (3) Kinh doanh ngoại hối (các giao dịch giao ngay, kỳ hạn, hoán đổi, quyền chọn, tương lai); (4) Các dịch vụ khác (huy động vốn và tín dụng quốc tế, thẻ quốc tế, dịch vụ ngân hàng đại lý).

Chương này phân tích vai trò của DVNHQT đối với ba chủ thể:

• Đối với NHTM: Đa dạng hóa nguồn thu, gia tăng thu nhập ngoài lãi, tạo thanh khoản thông qua số dư tiền gửi ký quỹ mở L/C và tiền gửi chờ thanh toán, mở rộng quan hệ đối ngoại và nâng cao vị thế trên mạng lưới liên ngân hàng toàn cầu.
• Đối với khách hàng: Đáp ứng nhu cầu vốn tài trợ lưu động, thực hiện nghĩa vụ thanh toán xuyên biên giới an toàn, mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường nước ngoài thông qua mạng lưới đại lý của ngân hàng, hạn chế các rủi ro tỷ giá và rủi ro thương mại.
• Đối với nền kinh tế: Vận hành trơn tru cán cân thanh toán quốc tế, lu chuyển nguồn vốn quốc tế phục vụ xuất nhập khẩu, hỗ trợ Ngân hàng Nhà nước trong việc điều hành chính sách tiền tệ và quản lý thị trường ngoại hối vĩ mô.

Tiếp đó, chương 1 hệ thống hóa các lý thuyết hành vi (TRA, TPB, TAM, EKB, lý thuyết học tập xã hội, lý thuyết thông tin bất cân xứng), phân tích tổng quan các công trình nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước, từ đó xác lập khoảng trống nghiên cứu và thiết lập khung phân tích cho luận án.

Chương 2: Thực trạng việc lựa chọn ngân hàng thương mại Việt Nam đối với dịch vụ ngân hàng quốc tế

Chương 2 phân tích bức tranh hoạt động của hệ thống NHTM Việt Nam trong giai đoạn 2016–2021:

• Khái quát mạng lưới, quy mô tài sản, vốn chủ sở hữu và vốn điều lệ của 28 NHTM Việt Nam.
• Kết quả tài chính và phi tài chính giai đoạn 2016–2021: Tổng hợp lợi nhuận sau thuế, thu nhập lãi thuần, thu nhập thuần từ hoạt động dịch vụ, các chỉ tiêu sinh lời bình quân (ROA, ROE, NIM) và biến động tỷ lệ nợ xấu của 28 NHTM.
• Thực trạng cung ứng DVNHQT: Thống kê số lượng ngân hàng đại lý hoạt động tại thị trường nước ngoài của các NHTM Việt Nam đến năm 2021; phân loại các hình thức tài trợ ngoại thương đối với nhà xuất nhập khẩu; rà soát danh mục các sản phẩm DVNHQT tại các ngân hàng điển hình (phân tích chi tiết số liệu hoạt động DVNHQT của Vietinbank giai đoạn 2016–2021).
• Phân tích nhu cầu sử dụng DVNHQT của các DNXNK trong bối cảnh Việt Nam tham gia hàng loạt các hiệp định thương mại tự do (tổng hợp danh mục các FTA của Việt Nam có hiệu lực tính đến đầu năm 2021). Đánh giá tần suất trao đổi thông tin, giá trị giao dịch bình quân, tỷ lệ cảm nhận ban đầu của DNXNK khi phát sinh nhu cầu so với thực tế lựa chọn NHTM.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 trình bày chi tiết quy trình thực hiện nghiên cứu, mô hình hóa các mối quan hệ và xây dựng hệ thống thang đo:

• Quy trình nghiên cứu gồm các giai đoạn chuẩn bị, nghiên cứu định tính, điều tra thử nghiệm, khảo sát chính thức và phân tích dữ liệu.
• Thiết lập mô hình nghiên cứu đề xuất và hệ thống hóa các giả thuyết nghiên cứu về tác động của các nhân tố: Thái độ (gồm Tính hữu ích và Tính dễ sử dụng), Chuẩn chủ quan, Kiểm soát hành vi, Nhận thức rủi ro (Rủi ro hoạt động và Rủi ro thị trường) đến Ý định lựa chọn NHTM Việt Nam của DNXNK.
• Thiết kế hệ thống biến quan sát: Bảng 3.3 mô tả thang đo Ý định lựa chọn NHTM; Bảng 3.4 mô tả các biến độc lập thuộc các nhân tố ảnh hưởng; Bảng 3.1 tổng hợp các chỉ tiêu đo lường rủi ro của ngân hàng dựa theo tiêu chuẩn của công ty kiểm toán, tư vấn KPMG (Klynveld Peat Marwick Goerdeler).
• Trình bày danh sách chuyên gia tham gia phỏng vấn sâu hỗ trợ nghiên cứu (Bảng 3.2), quy trình khảo sát sơ bộ 80 chủ thể DNXNK, phương pháp chọn mẫu chính thức tại 28 NHTM và các bước kiểm định thống kê trên phần mềm phân tích dữ liệu.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu

Chương 4 cung cấp toàn bộ kết quả phân tích dữ liệu thực nghiệm:

• Thống kê mô tả mẫu khảo sát khách hàng DNXNK theo loại hình sở hữu, địa chỉ trụ sở chính và lĩnh vực ngành nghề kinh doanh.
• Đánh giá độ tin cậy thang đo qua hệ số Cronbach's Alpha cho từng nhân tố: "Tính dễ sử dụng", "Tính hữu ích", "Rủi ro hoạt động", "Rủi ro thị trường", "Chuẩn chủ quan", "Kiểm soát hành vi", "Thái độ", "Nhận thức rủi ro" và "Ý định lựa chọn NHTM Việt Nam đối với dịch vụ ngân hàng quốc tế". Toàn bộ thang đo đều đạt độ tin cậy theo quy chuẩn thống kê.
• Kết quả phân tích nhân tố khám phá (EFA): Kiểm định KMO và Bartlett xác nhận tính thích hợp của dữ liệu; bảng phương sai trích và ma trận xoay nhân tố khẳng định các biến quan sát hội tụ rõ nét vào các nhóm nhân tố lý thuyết, không bị xáo trộn.
• Kết quả phân tích nhân tố khẳng định (CFA): Xác định các chỉ số đánh giá sự phù hợp của mô hình (Model Fit), kiểm định độ tin cậy tổng hợp, tính hội tụ và tính phân biệt giữa các khái niệm nghiên cứu.
• Kết quả ước lượng mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM): Đánh giá các chỉ số phù hợp của mô hình SEM, thực hiện kiểm định độ tin cậy của ước lượng bằng phương pháp Bootstrap, từ đó kiểm định các giả thuyết nghiên cứu (xác định hệ số tác động, chiều hướng ảnh hưởng và mức ý nghĩa thống kê của từng nhân tố đến ý định lựa chọn).
• Xếp hạng mức độ quan trọng của các nhân tố tác động đến ý định lựa chọn NHTM Việt Nam của khách hàng DNXNK đối với DVNHQT.
• Phân tích sự khác biệt: Kiểm định phương sai đồng nhất (Levene test) và kiểm định sự khác biệt về ý định lựa chọn NHTM giữa các nhóm DNXNK phân chia theo loại hình doanh nghiệp, địa điểm kinh doanh và thời gian hoạt động.

Chương 5: Khuyến nghị

Chương 5 thảo luận về bối cảnh hội nhập quốc tế, xu hướng vận động của thị trường thương mại và triển vọng phát triển DVNHQT của hệ thống NHTM Việt Nam tầm nhìn đến năm 2035. Trên cơ sở kết quả định lượng ở Chương 4, tác giả đề xuất ba nhóm khuyến nghị cụ thể:

• Nhóm khuyến nghị đối với các NHTM Việt Nam: Nâng cao chất lượng dịch vụ và tính hữu ích của sản phẩm; tối ưu hóa giao diện ứng dụng công nghệ để nâng cao tính dễ sử dụng; thiết lập chính sách phí cạnh tranh và minh bạch; tăng cường mạng lưới ngân hàng đại lý tại các thị trường xuất nhập khẩu trọng điểm; nâng cao năng lực quản trị rủi ro thị trường và rủi ro hoạt động trong giao dịch quốc tế; đào tạo nguồn nhân lực tinh thông nghiệp vụ và ngoại ngữ.
• Nhóm khuyến nghị đối với khách hàng (các DNXNK): Nâng cao tính chủ động trong việc tiếp cận các thông tin tài chính - ngân hàng; tăng cường năng lực kiểm soát hành vi và hiểu biết về các biện pháp phòng ngừa rủi ro tỷ giá; lựa chọn phương thức thanh toán quốc tế phù hợp với tính chất hợp đồng ngoại thương.
• Nhóm khuyến nghị đối với Chính phủ, Ngân hàng Nhà nước và các Bộ, ngành liên quan: Hoàn thiện hành lang pháp lý điều hành hoạt động ngoại hối và thanh toán quốc tế; xây dựng cơ chế giám sát rủi ro hệ thống; hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thông tin về các cam kết tài chính trong các FTA thế hệ mới; thúc đẩy cơ sở hạ tầng công nghệ và thanh toán liên ngân hàng xuyên biên giới.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm cơ sở lý thuyết về hành vi lựa chọn ngân hàng của khách hàng trong phân khúc dịch vụ ngân hàng quốc tế. Bằng việc kết hợp các lý thuyết hành vi kinh điển (TRA, TPB, TAM) với mô hình EKB, lý thuyết học tập xã hội và lý thuyết thông tin bất cân xứng, luận án đã xây dựng một khung phân tích toàn diện, bổ sung các biến quan sát đặc thù phản ánh chính xác tính chất kỹ thuật cao và rủi ro xuyên biên giới của DVNHQT.
2. Luận án đã xây dựng và kiểm định thành công mô hình phương trình cấu trúc tuyến tính (SEM), đo lường mức độ tác động đồng thời của các nhóm nhân tố: Thái độ (thông qua Tính dễ sử dụng và Tính hữu ích), Chuẩn chủ quan, Kiểm soát hành vi và Nhận thức rủi ro (thông qua Rủi ro hoạt động và Rủi ro thị trường) đến ý định lựa chọn NHTM Việt Nam của khách hàng DNXNK. Đây là mô hình chuyên biệt cho mảng DVNHQT mà các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chưa từng thực hiện.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Luận án cung cấp bức tranh thực nghiệm chi tiết về thực trạng lựa chọn NHTM đối với DVNHQT của các DNXNK tại 28 NHTM Việt Nam trong giai đoạn 2016–2021. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rõ thứ tự mức độ quan trọng của các nhân tố tác động, làm rõ sự khác biệt trong ý định lựa chọn giữa các nhóm doanh nghiệp theo địa bàn, loại hình và thời gian hoạt động.
2. Cung cấp căn cứ khoa học cho ban lãnh đạo các NHTM Việt Nam trong việc xây dựng chiến lược phát triển khách hàng, mở rộng mạng lưới ngân hàng đại lý quốc tế, đầu tư hạ tầng công nghệ bảo mật và định giá biểu phí dịch vụ hợp lý nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh.
3. Cung cấp cơ sở thực tiễn cho Chính phủ, Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan quản lý vĩ mô trong việc sửa đổi, bổ sung khung khổ pháp lý về quản lý ngoại hối, tạo điều kiện thuận lợi cho các NHTM và DNXNK tận dụng tối đa các ưu đãi từ các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Về phạm vi mẫu: Dữ liệu sơ cấp được thu thập bằng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên thuận tiện trên nhóm khách hàng là các DNXNK giao dịch tại 28 NHTM Việt Nam, do đó tính đại diện tổng thể cho mọi loại hình doanh nghiệp tham gia hoạt động thương mại quốc tế có thể còn chịu giới hạn nhất định.
• Về khả năng tiếp cận dữ liệu thứ cấp: Do quy định bảo mật thông tin tài chính và dữ liệu giao dịch DVNHQT của các tổ chức tín dụng, việc tiếp cận các số liệu chi tiết nội bộ về doanh số từng sản phẩm DVNHQT cụ thể tại một số NHTM còn gặp rào cản.
• Về phạm vi thời gian: Nghiên cứu thực nghiệm dữ liệu thứ cấp tập trung chủ yếu trong giai đoạn 2016–2021, chưa bao quát được toàn diện những biến động kinh tế vĩ mô quốc tế giai đoạn sau đại dịch.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng phạm vi và phương pháp lấy mẫu theo hướng phân tầng ngẫu nhiên xác suất trên nhiều địa bàn kinh tế trọng điểm trong cả nước để tăng cường tính khái quát hóa của mô hình.
• Cập nhật chuỗi dữ liệu thứ cấp cho các giai đoạn tiếp theo nhằm đánh giá tác động dài hạn của các hiệp định thương mại mới (như EVFTA, RCEP, UKVFTA) khi các cam kết thuế quan và dịch vụ tài chính đi vào thực thi đầy đủ.
• Nghiên cứu sâu hơn về hành vi lựa chọn DVNHQT theo các phân khúc khách hàng chuyên biệt khác, ví dụ như nhóm khách hàng doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) hoặc nhóm khách hàng cá nhân có nhu cầu thanh toán và chuyển tiền quốc tế.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo học thuật và thực tiễn cho nhiều nhóm đối tượng:

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kinh tế quốc tế: Luận án là tài liệu tham khảo về phương pháp luận nghiên cứu kết hợp giữa lý thuyết kinh tế học hành vi và tài chính quốc tế. Cách thức tích hợp các mô hình TRA, TPB, TAM, EKB cùng quy trình phân tích định lượng nhiều bước (Cronbach's Alpha, EFA, CFA, SEM và kiểm định Bootstrap) cung cấp một khung mẫu chuẩn mực cho các nghiên cứu hành vi trong lĩnh vực dịch vụ tài chính.

• Đối với các nhà quản trị và chuyên viên tác nghiệp tại các NHTM Việt Nam: Các phát hiện về thứ tự ưu tiên của khách hàng DNXNK giúp các nhà quản trị định hình chiến lược sản phẩm, cải tiến quy trình công nghệ (SWIFT, ngân hàng số), tái cấu trúc mạng lưới ngân hàng đại lý và thiết kế các gói sản phẩm tài trợ thương mại phù hợp với từng nhóm doanh nghiệp theo quy mô và thâm niên hoạt động.

• Đối với các cơ quan quản lý nhà nước (Ngân hàng Nhà nước, Bộ Công Thương, Bộ Tài chính): Báo cáo thực trạng và các kiểm định trong luận án cung cấp dữ liệu thực chứng về nhu cầu sử dụng dịch vụ ngoại hối, thanh toán và tài trợ thương mại của cộng đồng doanh nghiệp, hỗ trợ công tác xây dựng chính sách điều hành tỷ giá, hoàn thiện hành lang pháp lý quản lý kiều hối, ngoại hối và thúc đẩy xuất khẩu quốc gia.

Câu hỏi thường gặp

Dịch vụ ngân hàng quốc tế trong luận án được phân loại thành những nhóm cụ thể nào?

Dựa trên việc kế thừa và tổng hợp quan điểm của các tác giả Nguyễn Văn Tiến (2007) và Nguyễn Thị Cẩm Thủy (2012), luận án phân loại DVNHQT thành bốn nhóm hình thức cơ bản:

1. Thanh toán quốc tế: Bao gồm các phương thức tín dụng chứng từ (L/C), nhờ thu và chuyển tiền quốc tế.
2. Tài trợ ngoại thương: Bao gồm các hình thức cấp tín dụng cho vay xuất nhập khẩu, bảo lãnh ngân hàng trong ngoại thương và bao thanh toán quốc tế.
3. Kinh doanh ngoại hối: Bao gồm các hoạt động mua bán ngoại tệ giao ngay (Spot), kỳ hạn (Forward), hoán đổi (Swap), quyền chọn (Option), tương lai (Futures) và hoạt động tự doanh trên thị trường quốc tế.
4. Các dịch vụ khác: Bao gồm huy động vốn quốc tế, cho vay hợp vốn quốc tế, phát hành và thanh toán thẻ quốc tế, cùng các nghiệp vụ ngân hàng đại lý.

Điểm khác biệt cơ bản giữa dịch vụ ngân hàng quốc tế và dịch vụ ngân hàng nội địa là gì?

Luận án chỉ ra ba nét đặc trưng khác biệt cơ bản của DVNHQT so với dịch vụ nội địa:

• Mức độ rủi ro cao hơn: DVNHQT chịu tác động trực tiếp từ rủi ro tỷ giá, rủi ro lãi suất ngoại tệ, rủi ro đối tác xuyên quốc gia, rủi ro chính trị, rủi ro cấm vận và sự khác biệt phức tạp về hệ thống pháp luật giữa các quốc gia.
• Yêu cầu nguồn nhân lực cao hơn: Đội ngũ cán bộ ngân hàng phải có tính chuyên nghiệp cao, thông thạo ngoại ngữ, am hiểu sâu sắc các tập quán và luật pháp thương mại quốc tế (như UCP, URC của Phòng Thương mại Quốc tế - ICC).
• Nền tảng công nghệ thông tin và bảo mật khắt khe: Giao dịch được xử lý qua các hệ thống viễn thông tài chính quốc tế như mạng SWIFT, Telex, vận hành qua hệ thống tài khoản Nostro và Vostro với yêu cầu bảo mật thông tin nghiêm ngặt để phòng ngừa sai sót tài chính và tổn hại uy tín định chế.

Luận án kết hợp những lý thuyết nào để xây dựng mô hình nghiên cứu?

Mô hình nghiên cứu của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp của nhiều lý thuyết:

• Lý thuyết hành động hợp lý (TRA của Fishbein và Ajzen, 1975) và Lý thuyết hành vi có kế hoạch (TPB của Ajzen, 1991) để xác lập vai trò của Thái độ, Chuẩn chủ quan và Nhận thức kiểm soát hành vi.
• Lý thuyết chấp nhận công nghệ (TAM của Davis, 1989) nhằm bổ sung hai thành phần then chốt cấu thành nên thái độ của khách hàng là Tính hữu ích và Tính dễ sử dụng trong môi trường số hóa.
• Mô hình Engel-Kollat-Blackwell (EKB, 1982), Lý thuyết học tập xã hội (Bandura, 1977) và Lý thuyết thông tin bất cân xứng (Stiglitz, 1975) để đưa biến Nhận thức rủi ro (phân tách thành Rủi ro hoạt động và Rủi ro thị trường) vào mô hình giải thích ý định lựa chọn NHTM của các DNXNK.

Phạm vi khảo sát và mẫu nghiên cứu thực nghiệm được thực hiện ở đâu?

Phần nghiên cứu định lượng thực nghiệm của luận án được triển khai trên tập dữ liệu thứ cấp của 28 NHTM Việt Nam có hoạt động cung ứng DVNHQT trong giai đoạn 2016–2021. Dữ liệu sơ cấp được thu thập qua việc khảo sát các khách hàng là các DNXNK đang giao dịch tại 28 ngân hàng này, trải qua bước khảo sát sơ bộ 80 chủ thể trước khi tiến hành điều tra bảng hỏi chính thức.

Các công cụ và kỹ thuật định lượng chính nào được sử dụng trong luận án?

Luận án sử dụng một chuỗi các kỹ thuật thống kê và phân tích cấu trúc bao gồm:

• Thống kê mô tả các đặc tính của doanh nghiệp tham gia khảo sát.
• Phân tích hệ số tin cậy Cronbach's Alpha để kiểm tra độ tin cậy nội tại của từng thang đo.
• Phân tích nhân tố khám phá (EFA) với kiểm định KMO, kiểm định Bartlett và trích xuất phương sai ma trận xoay.
• Phân tích nhân tố khẳng định (CFA) để đánh giá độ phù hợp mô hình, độ tin cậy tổng hợp, tính hội tụ và tính phân biệt.
• Mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM) để kiểm định các giả thuyết về mối quan hệ giữa các nhân tố và ý định lựa chọn.
• Kiểm định Bootstrap để đánh giá độ tin cậy và tính vững của các ước lượng tham số trong mô hình SEM.
• Kiểm định phương sai đồng nhất (Levene test) và các kiểm định so sánh giá trị trung bình để xác định sự khác biệt giữa các nhóm doanh nghiệp theo thời gian hoạt động, loại hình sở hữu và địa bàn kinh doanh.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Vũ Thị Thu Hòa đã giải quyết một cách có hệ thống và toàn diện vấn đề lý luận cũng như thực tiễn về các nhân tố tác động đến ý định lựa chọn NHTM Việt Nam của khách hàng DNXNK đối với dịch vụ ngân hàng quốc tế. Thông qua việc vận dụng sáng tạo các mô hình lý thuyết hành vi kết hợp với lý thuyết thông tin bất cân xứng và quản trị rủi ro, nghiên cứu đã xây dựng và kiểm định thành công mô hình cấu trúc SEM trên tập dữ liệu khảo sát thực tế tại 28 NHTM Việt Nam giai đoạn 2016–2021. Kết quả nghiên cứu không chỉ làm rõ mức độ tác động của các nhân tố nhận thức, tâm lý xã hội và rủi ro đến hành vi lựa chọn ngân hàng, mà còn cung cấp hệ thống giải pháp thực tiễn có giá trị cho các ngân hàng thương mại, cộng đồng doanh nghiệp xuất nhập khẩu và các cơ quan quản lý nhà nước trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 giới thiệu về cơ sở lý thuyết và tổng quan nghiên cứu. Các lý thuyết hành vi KH được vận dụng để làm cơ sở cho nghiên cứu. Các quan điểm xoay quanh vấn đề nghiên cứu qua tổng quan các nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến lựa chọn tổ chức cung cấp dịch vụ của KH, lựa chọn NHTM và lựa chọn NHTM khi sử dụng DVNHQT làm căn cứ xác định khoảng trống nghiên cứu. Tổng quan về dịch vụ ngân hàng quốc tế 1.

Khái niệm và đặc điểm của dịch vụ ngân hàng quốc tế Khái niệm dịch vụ ngân hàng quốc tế Trong dây chuyền hoạt động kinh tế đối ngoại của mỗi/các quốc gia, hệ thống ngân hàng tham gia và đóng vai trò trung tâm trong sự vận động của những giao dịch về hàng hóa và vốn. Hoạt động thương mại quốc tế (TMQT) cần đến sự can thiệp, trợ giúp về kỹ thuật và tài chính của các ngân hàng thương mại (NHTM). Các NHTM đem lại sự trợ giúp đa dạng cho KH – các DNXNK, giúp các doanh nghiệp này thực hiện thành công các giao dịch kinh doanh, đảm bảo lợi nhuận đồng thời hạn chế rủi ro. Đây là một lĩnh vực đòi hỏi các kỹ thuật đặc thù về TMQT, nhằm bảo vệ quyền lợi của “người bán” đối với “người mua” vốn ở cách xa nhau bởi những đường biên giới, những rào cản ngôn ngữ, phong tục tập quán, luật pháp, sự am hiểu, v.v…, giúp việc mua bán trở nên thuận lợi.

Thanh toán và các dịch vụ tài chính giữa các nước được thực hiện trên cơ sở hàng hóa XNK và các dịch vụ thương mại cho nước ngoài theo giá cả thị trường quốc tế. Hoạt động này gắn liền với tài chính, lưu thông tiền tệ và tín dụng thông qua các NHTM. Ở Mỹ, các hoạt động ngân hàng quốc tế hầu hết chỉ giới hạn trong việc tài trợ TMQT đã xuất hiện ngay từ những năm 1960. Đến nay, đây vẫn là một nguồn thu quan trọng đối với các NHTM (Jane E.

Hughes và cộng sự, 2002). Theo Niepmann (2011), một NHTM cung cấp DVNHQT nếu ngân hàng đó có hoạt động đầu tư vốn và hoạt động kinh doanh ở nước ngoài. Ngân hàng thương mại chính là “chất xúc tác” và “điều kiện” đảm bảo an toàn, hiệu quả cho các bên liên quan trong hoạt động sản xuất kinh doanh XNK. Thực chất, DVNHQT là các hoạt động kinh doanh tiền tệ nhưng ở phạm vi mở rộng ngoài biên giới quốc gia, là sự hội nhập và giao dịch của NHTM trong nước với các NHTM trên thế giới.

Theo Nguyễn Văn Tiến (2007), cơ sở hình thành hoạt động sử dụng tiền tệ của 11 nước người mua, nước người bán hoặc nước thứ ba chính là hoạt động ngoại thương. Các NHTM giúp những nhà XNK chuyển đổi tiền tệ nhằm thực hiện TMQT và phòng ngừa rủi ro tỷ giá trong hoạt động ngoại thương. Vì vậy, ngoài nhu cầu sử dụng các DVNHQT trong quá trình thanh toán, các DNXNK còn có nhu cầu tài trợ về vốn, hỗ trợ thủ tục và các nhu cầu tư vấn khác như luật, bảo hiểm, vận tải. Tất cả các lĩnh vực đó là “chuỗi mắt xích” không thể thiếu trong dây chuyền hoạt động kinh tế đối ngoại.

Trong đó, hoạt động TTQT qua các NHTM là khâu kết nối, có ý nghĩa quyết định. Đây là cơ sở nền tảng quan trọng bậc nhất cho hoạt động XNK tồn tại, phát triển và giúp các NHTM phát triển DVNHQT. Theo Lê Văn Tư (2009), tài trợ ngoại thương và TTQT của NHTM bao hàm sự chuẩn bị sẵn sàng các phương tiện tài chính và phương án tài chính (cho vay hoặc cấp tín dụng) để hoàn tất nghĩa vụ thanh toán trong quan hệ kinh tế đối ngoại, cũng như đảm bảo quá trình thanh toán liên quan. DVNHQT gồm rất nhiều các hình thức như: thực hiện các phương thức TTQT, bảo lãnh vay-trả nợ nước ngoài, tài trợ XNK, tham gia thị trường hối đoái, tín dụng quốc tế, v.v… Thực chất đây là các hoạt động kinh doanh tiền tệ, với phạm vi mở rộng khỏi biên giới quốc gia để hòa nhập, giao dịch với các ngân hàng khác trên thế giới.

DVNHQT là các hoạt động liên quan đến giao dịch chuyển tiền vượt ra khỏi phạm vi biên giới quốc gia để hòa nhập, giao dịch với các NHTM khác trên thế giới (Lê Văn Tư, 2009). Theo Nguyễn Thị Cẩm Thủy (2012), DVNH được chia làm 2 mảng: DVNH trong nước và DVNHQT. Trong đó DVNHQT bao gồm: Thanh toán quốc tế, Thẻ quốc tế, Bảo lãnh, Bao thanh toán, Huy động vốn, Tài trợ XNK, Kinh doanh ngoại hối… Đó là tất cả các dịch vụ tài chính do KH yêu cầu có liên quan đến thương mại và đầu tư quốc tế, du lịch quốc tế, v.v… Nói cách khác, đó là việc NHTM thực hiện các bước của quá trình đầu tư và cung ứng các dịch vụ tài chính trên thị trường quốc tế nhằm mục đích lợi nhuận. Theo quan điểm về các yếu tố cấu thành DVNHQT của Robert McCauley và cộng sự (2021), DVNHQT thể hiện ba phân khúc thị trường với việc giao dịch có thể được tính bằng đơn vị tiền tệ nước ngoài đối với người đi vay, cho vay hay cả hai: (1) các giao dịch bằng ngoại tệ và các dịch vụ tài chính khác đối với các cá nhân và doanh nghiệp cư trú; (2) các giao dịch bằng ngoại tệ và dịch vụ tài chính khác đối với các chủ thể không cư trú; (3) các hoạt động của NHTM trên thị trường tiền tệ quốc tế.

Như vậy, sự chuẩn bị sẵn sàng những phương tiện và phương án tài chính để hoàn tất nghĩa vụ thanh toán trong quan hệ kinh tế đối ngoại là cơ sở cơ bản từ các quan 12 điểm tiếp cận của các tác giả trên đây. Kế thừa và phát huy các khái niệm, quan điểm về DVNHQT, khái niệm DVNHQT được thống nhất sử dụng trong luận án này là các dịch vụ tài chính của NHTM đáp ứng nhu cầu hoạt động kinh doanh và di chuyển tiền/ngoại tệ giữa các chủ thể của các nền kinh tế khác nhau với nhau. Đặc điểm của dịch vụ ngân hàng quốc tế Nếu như đặc trưng của DVNH nội địa hay trong nước là đáp ứng nhu cầu của các doanh nghiệp, các cá nhân và các NHTM trong nước bằng nội tệ. Các dịch vụ trong nước chỉ sử dụng nội tệ, tuân thủ các quy định về quản lý và luật pháp của quốc gia, thì DVNHQT lại có những đặc trưng rất khác biệt so với DVNH nội địa.

DVNHQT phục vụ cho KH, gồm các doanh nghiệp, các cá nhân và các NHTM trong nước và nước ngoài. Các dịch vụ này luôn liên quan đến ngoại tệ. Đồng thời, tuân thủ các quy định về quản lý và pháp luật của các nước liên quan cũng như chịu sự giám sát của các cơ quan quốc tế. Do vậy, có sự khác biệt quan trọng giữa DVNHQT và DVNH trong nước.

Cụ thể như sau: - DVNHQT có mức độ rủi ro cao hơn so với DVNH trong nước. DVNHQT liên quan đến các chủ thể trong và ngoài nước, có khoảng cách địa lý, có sự khác biệt về văn hóa, phong tục tập quán và các quy định pháp lý. Do vậy, các NHTM không chỉ khó khăn trong việc đáp ứng nhu cầu dịch vụ mà còn phải chịu khả năng rủi ro cao hơn cả từ phía KH, (rủi ro về sự tuân thủ và đạo đức của KH) cũng như từ môi trường kinh doanh, luật pháp và các thông lệ quốc tế, như rủi ro chính trị, rủi ro quốc gia (các cuộc chiến tranh nội chiến, phong tỏa, cấm vận, v. Hơn nữa, các giao dịch được thực hiện bằng ngoại tệ (DVNH nội địa có thể cũng có ngoại tệ, song không phải là luôn luôn), có mức độ rủi ro tỷ giá, rủi ro lãi suất luôn cao hơn.

Do phải tuân thủ các quy định về quản lý và pháp luật của các nước khác nhau cũng như sự giám sát quốc tế theo các công ước và cam kết song phương cũng như đa phương, cho nên mức độ rủi ro về pháp lý của DVNHQT khó có thể lường trước. Quá trình cung ứng DVNHQT liên quan trực tiếp đến lãi suất, tỷ giá, cung cầu ngoại tệ…trong khi các yếu tố này hết sức nhạy cảm và chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của môi trường kinh doanh trong nước và quốc tế. Những biến động về luật pháp, chính trị của các quốc gia thường ảnh hưởng nhanh chóng và mạnh mẽ đến quá trình thực hiện DVNHQT của các NHTM. Vì vậy, bất kể NHTM nào cũng cần có chiến lược quản trị nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động và để giảm bớt các rủi ro gây hậu quả nghiêm trọng.

- DVNHQT đòi hỏi chất lượng nguồn nhân lực cao hơn, không chỉ trình độ nghiệp vụ, tính chuyên nghiệp, khả năng ngoại ngữ mà còn yêu cầu về sự hiểu biết hệ thống luật pháp của quốc gia và quốc tế ở mức cao hơn so với DVNH nội địa. Do tính 13 phức tạp của hoạt động thương mại và tài chính quốc tế, sự không thống nhất về luật pháp của các nước, trình độ phát triển không đồng đều giữa các quốc gia đòi hỏi luật pháp và thông lệ quốc tế phải đảm bảo các hoạt động cung ứng dịch vụ quốc tế được thống nhất, an toàn, thông suốt. Các NHTM ở các nước khi tham gia đều phải tuân thủ chặt chẽ luật pháp của các nước đối tác cũng như luật pháp và thông lệ quốc tế liên quan. Như vậy, yêu cầu đặt ra đối với DVNHQT ở các NHTM đó là chất lượng nguồn nhân lực về hiểu biết hệ thống luật pháp của các nước và quốc tế ở mức cao hơn.

Nguồn nhân lực phục vụ quá trình cung ứng các DVNHQT vì vậy luôn cần phải được chú trọng, bồi dưỡng, đặc biệt là kiến thức, kỹ năng về hoạt động kinh doanh trong nước và quốc tế, khả năng sử dụng các ứng dụng công nghệ và thông thạo ngoại ngữ. - DVNHQT được thực hiện trên nền tảng công nghệ thông tin và truyền thông có chất lượng cao với những nguyên tắc bảo mật và giao dịch rất chặt chẽ. Cho nên, một mặt có thể thấy DVNHQT đòi hỏi các NHTM phải đáp ứng yêu cầu về cơ sở vật chất và kỹ thuật; trình độ cán bộ thực hiện nhiệm vụ không chỉ có trình độ về công nghệ thông tin và truyền thông ở mức cao mà còn hiểu biết và có ý thức tuân thủ rất tốt. Bởi lẽ với tốc độ xử lý thông tin nhanh, khối lượng và phạm vi giao dịch quốc tế lớn, bất kỳ sai sót nào đều có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng cả về về tài chính cũng như hình ảnh/uy tín của NHTM trên trường quốc tế.