Luận án tiến sĩ về nguyên tắc suy đoán vô tội trong xét xử sơ thẩm hình sự tại Bắc Ninh

Luận án tiến sĩ phân tích nguyên tắc suy đoán vô tội trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự tại Bắc Ninh, từ thực tiễn và ứng dụng pháp lý.

• Tác giả: Nguyễn Văn Phúc
• Người hướng dẫn: PGS. Phùng Thế Vắc
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Bảo Đảm Nguyên Tắc Suy Đoán Vô Tội Trong Xét Xử Sơ Thẩm Vụ Án Hình Sự Từ Thực Tiễn Tỉnh Bắc Ninh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VỀ BẢO ĐẢM NGUYÊN TẮC SUY ĐOÁN VÔ TỘI TRONG XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ
• 1.1. Khái niệm bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội ở cấp xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• 1.2. Nội dung bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội
• 1.3. Phạm vi áp dụng và các bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội
• 1.4. Ý nghĩa của bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội trong TTHS
• 1.5. Điều kiện bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội
• 1.6. Mối quan hệ giữa bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội với bảo đảm một số nguyên tắc khác của luật tố tụng hình sự
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ BẢO ĐẢM NGUYÊN TẮC SUY ĐOÁN VÔ TỘI TRONG XÉT XỬ SƠ THẨM VÀ THỰC TRẠNG ÁP DỤNG TRONG XÉT XỬ VỤ ÁN HÌNH SỰ SƠ THẨM TẠI BẮC NINH
• 2.1. Quy định của pháp luật tố tụng hình sự về bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội
• 2.2. Thực trạng việc bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội trong thực hiện xét xử sơ thẩm vụ án hình sự tại địa bàn tỉnh Bắc Ninh
• 2.3. Những khó khăn, vướng mắc và những nguyên nhân tồn tại của việc bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội trong xét xử vụ án hình sự sơ thẩm trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG BẢO ĐẢM THỰC HIỆN NGUYÊN TẮC SUY ĐOÁN VÔ TỘI TRONG XÉT XỬ VỤ ÁN HÌNH SỰ SƠ THẨM TẠI ĐỊA BÀN TỈNH BẮC NINH
• 3.1. Giải pháp tiếp tục hoàn thiện một số quy định về suy đoán vô tội trong xét xử sơ thẩm của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015
• 3.2. Giải pháp tăng cường công tác phổ biến giáo dục và hướng dẫn áp dụng Bộ luật hình sự và Bộ luật tố tụng hình sự mới
• 3.3. Các giải pháp khác
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái niệm bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội ở cấp xét xử sơ thẩm vụ án hình sự

Nguyên tắc suy đoán vô tội là một trong những nguyên tắc cơ bản trong xét xử hình sự. Khái niệm này chưa được định nghĩa một cách thống nhất trong khoa học pháp lý Việt Nam. Tuy nhiên, việc xây dựng khái niệm này là cần thiết để các cơ quan tiến hành tố tụng hiểu rõ hơn về bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội. Xét xử sơ thẩm là giai đoạn đầu tiên trong quy trình tố tụng hình sự, nơi Tòa án có trách nhiệm xác định tính đúng đắn của cáo buộc. Trong quá trình này, việc bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội là rất quan trọng, nhằm bảo vệ quyền lợi của người bị buộc tội. Theo đó, nguyên tắc này yêu cầu rằng bất kỳ ai bị buộc tội đều được coi là vô tội cho đến khi có chứng cứ xác thực chứng minh ngược lại. Điều này không chỉ thể hiện sự công bằng trong quy trình xét xử mà còn bảo vệ quyền con người, một giá trị cốt lõi trong hệ thống pháp luật hiện đại.

II. Nội dung bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội

Nội dung của bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội bao gồm nhiều khía cạnh quan trọng. Đầu tiên, nguyên tắc này yêu cầu các cơ quan tiến hành tố tụng phải thực hiện đầy đủ các quyền của người bị cáo, bao gồm quyền được bào chữa và quyền được xét xử công bằng. Thứ hai, trong quy trình xét xử, Tòa án phải xem xét mọi chứng cứ một cách khách quan và toàn diện, không được dựa vào những giả định hay định kiến. Điều này có nghĩa là mọi chứng cứ phải được thu thập và đánh giá một cách hợp pháp, nhằm đảm bảo rằng không có ai bị kết án oan sai. Hơn nữa, việc công khai phiên tòa cũng là một yếu tố quan trọng trong việc bảo đảm nguyên tắc này, giúp tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm của các cơ quan tố tụng. Cuối cùng, việc giáo dục và nâng cao nhận thức về nguyên tắc suy đoán vô tội trong cộng đồng cũng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi của người bị buộc tội.

III. Phạm vi áp dụng và các bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội

Phạm vi áp dụng của nguyên tắc suy đoán vô tội không chỉ giới hạn trong các vụ án hình sự mà còn mở rộng ra các lĩnh vực khác của pháp luật. Nguyên tắc này được áp dụng trong mọi giai đoạn của quy trình xét xử, từ điều tra đến xét xử sơ thẩm và phúc thẩm. Để bảo đảm nguyên tắc này, pháp luật quy định rõ ràng về quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan, bao gồm cả quyền của người bị cáo và trách nhiệm của các cơ quan tố tụng. Các bảo đảm này bao gồm việc cung cấp thông tin đầy đủ cho người bị cáo, quyền được bào chữa, và quyền được xét xử công khai. Hệ thống pháp luật cũng cần có các cơ chế giám sát và kiểm tra để đảm bảo rằng nguyên tắc suy đoán vô tội được thực hiện một cách nghiêm túc và hiệu quả. Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của người bị buộc tội mà còn nâng cao uy tín của hệ thống tư pháp.

IV. Ý nghĩa của bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội trong TTHS

Bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội có ý nghĩa sâu sắc trong việc bảo vệ quyền con người và xây dựng một hệ thống tư pháp công bằng. Nguyên tắc này không chỉ giúp ngăn chặn việc kết án oan sai mà còn tạo ra một môi trường pháp lý an toàn cho mọi công dân. Khi nguyên tắc này được thực hiện đầy đủ, nó sẽ góp phần nâng cao niềm tin của người dân vào hệ thống pháp luật và các cơ quan tố tụng. Hơn nữa, việc bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội cũng thể hiện sự tôn trọng đối với nhân phẩm và quyền lợi của người bị buộc tội, từ đó thúc đẩy sự phát triển của một xã hội công bằng và văn minh. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hiện nay, khi mà quyền con người ngày càng được chú trọng và bảo vệ trong các hệ thống pháp luật trên toàn thế giới.

V. Điều kiện bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội

Để bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội, cần có một số điều kiện nhất định. Trước hết, các cơ quan tiến hành tố tụng phải được đào tạo và nâng cao nhận thức về nguyên tắc này, từ đó thực hiện đúng trách nhiệm của mình trong quy trình xét xử. Thứ hai, cần có các quy định pháp luật rõ ràng và cụ thể về việc thực hiện nguyên tắc suy đoán vô tội, nhằm tạo ra khung pháp lý vững chắc cho các cơ quan tố tụng. Thứ ba, việc giám sát và kiểm tra hoạt động của các cơ quan tố tụng cũng là một yếu tố quan trọng, giúp phát hiện và xử lý kịp thời các vi phạm liên quan đến nguyên tắc này. Cuối cùng, sự tham gia của cộng đồng và các tổ chức xã hội trong việc giám sát và bảo vệ quyền lợi của người bị buộc tội cũng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nguyên tắc suy đoán vô tội là một trong những nguyên tắc cơ bản và tiên tiến nhất trong tố tụng hình sự, được công nhận rộng rãi trên thế giới và được Việt Nam cam kết thực hiện từ khi gia nhập Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1982. Tại Việt Nam, nguyên tắc này được ghi nhận trong Hiến pháp năm 2013 và Bộ luật tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2015, thể hiện sự bảo vệ quyền con người trong hoạt động tư pháp hình sự. Tuy nhiên, thực tiễn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự tại tỉnh Bắc Ninh cho thấy còn tồn tại nhiều khó khăn, vướng mắc trong việc bảo đảm nguyên tắc này, dẫn đến nguy cơ làm oan người vô tội hoặc bỏ lọt tội phạm.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là làm rõ cơ sở lý luận, quy định pháp luật và thực trạng bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự tại Bắc Ninh giai đoạn 2013-2018, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi nguyên tắc này. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hoạt động xét xử sơ thẩm tại Tòa án nhân dân tỉnh Bắc Ninh, đồng thời phân tích các quy định pháp luật liên quan từ Hiến pháp đến BLTTHS các thời kỳ.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc góp phần hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự, nâng cao nhận thức và trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng, đồng thời bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong hoạt động tư pháp hình sự. Qua đó, tăng cường niềm tin của nhân dân vào công lý và hệ thống pháp luật Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, kết hợp tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật, cùng quan điểm, đường lối của Đảng và Nhà nước về bảo vệ quyền con người. Khung lý thuyết tập trung vào:

• Nguyên tắc suy đoán vô tội (Presumption of Innocence): Là nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự, theo đó người bị buộc tội được coi là vô tội cho đến khi có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật. Trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về cơ quan tiến hành tố tụng, người bị buộc tội có quyền nhưng không bắt buộc phải chứng minh sự vô tội của mình.

• Nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa: Người bị buộc tội có quyền tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp trong quá trình tố tụng.

• Nguyên tắc tranh tụng: Đảm bảo sự bình đẳng, khách quan giữa bên buộc tội và bên bào chữa trong quá trình xét xử, tạo điều kiện cho việc xác định sự thật khách quan của vụ án.

• Nguyên tắc độc lập xét xử của Thẩm phán, Hội thẩm: Tòa án và các thẩm phán phải xét xử độc lập, chỉ tuân theo pháp luật, không chịu sự can thiệp từ bên ngoài nhằm bảo đảm công bằng và khách quan.

Các khái niệm chính bao gồm: người bị buộc tội, trách nhiệm chứng minh, quyền im lặng, bản án kết tội, chứng cứ buộc tội và chứng cứ gỡ tội.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

• Phân tích pháp lý: Làm rõ các quy định pháp luật về nguyên tắc suy đoán vô tội trong Hiến pháp, BLTTHS và các văn bản pháp luật liên quan.

• Phương pháp lịch sử, so sánh: Nghiên cứu quá trình hình thành, phát triển của nguyên tắc suy đoán vô tội qua các thời kỳ luật tố tụng hình sự Việt Nam và so sánh với pháp luật các nước.

• Phương pháp tổng hợp, khái quát hóa: Đánh giá thực trạng áp dụng nguyên tắc suy đoán vô tội trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự tại Bắc Ninh giai đoạn 2013-2018, rút ra bài học kinh nghiệm và đề xuất giải pháp.

• Phương pháp dự báo khoa học: Dự đoán xu hướng phát triển pháp luật và thực tiễn bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội trong tương lai.

Nguồn dữ liệu chính bao gồm các văn bản pháp luật, báo cáo thực tiễn xét xử tại tỉnh Bắc Ninh, các công trình nghiên cứu khoa học trong và ngoài nước. Cỡ mẫu nghiên cứu tập trung vào các vụ án hình sự sơ thẩm tại Bắc Ninh trong khoảng thời gian 5 năm (2013-2018). Phương pháp chọn mẫu là chọn lọc các vụ án tiêu biểu có liên quan đến việc bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội. Phân tích dữ liệu sử dụng phương pháp định tính kết hợp định lượng, so sánh các tỷ lệ, số liệu liên quan đến việc áp dụng nguyên tắc trong thực tiễn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Nhận thức và áp dụng nguyên tắc suy đoán vô tội còn hạn chế: Khoảng 30% cán bộ, người tiến hành tố tụng tại Bắc Ninh chưa nhận thức đầy đủ về nội dung và phạm vi áp dụng nguyên tắc này, dẫn đến việc áp dụng chưa nhất quán, có trường hợp vi phạm nguyên tắc trong xét xử sơ thẩm.

2. Trách nhiệm chứng minh tội phạm chưa được thực hiện triệt để: Trong số các vụ án nghiên cứu, có khoảng 25% vụ án có dấu hiệu thiếu sót trong việc thu thập, đánh giá chứng cứ buộc tội, gây khó khăn cho việc bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội.

3. Quyền bào chữa của người bị buộc tội chưa được bảo đảm đầy đủ: Tỷ lệ người bị buộc tội được tiếp cận luật sư ngay từ giai đoạn điều tra chỉ đạt khoảng 40%, thấp hơn so với yêu cầu pháp luật và thực tiễn quốc tế.

4. Sự phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng còn chưa đồng bộ: Việc trao đổi thông tin, phối hợp trong thu thập chứng cứ và bảo đảm quyền lợi của người bị buộc tội chưa được thực hiện hiệu quả, ảnh hưởng đến việc bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những hạn chế trên xuất phát từ nhiều yếu tố. Thứ nhất, nhận thức pháp luật của cán bộ tố tụng còn chưa đồng đều, một phần do thiếu các chương trình đào tạo, phổ biến pháp luật chuyên sâu về nguyên tắc suy đoán vô tội. Thứ hai, hệ thống pháp luật tuy đã có quy định rõ ràng nhưng chưa có văn bản hướng dẫn chi tiết và cơ chế giám sát hiệu quả việc thực hiện nguyên tắc này. Thứ ba, điều kiện kinh tế - xã hội và cơ sở vật chất phục vụ hoạt động tố tụng còn hạn chế, ví dụ như thiết bị ghi âm, ghi hình phiên tòa chưa phổ biến, ảnh hưởng đến minh bạch và khách quan trong xét xử.

So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế cho thấy, việc bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội là thách thức chung, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa pháp luật, tổ chức bộ máy và nhận thức con người. Việc áp dụng biểu đồ so sánh tỷ lệ vụ án có vi phạm nguyên tắc suy đoán vô tội qua các năm tại Bắc Ninh sẽ giúp minh họa rõ hơn xu hướng và hiệu quả các biện pháp cải thiện.

Ý nghĩa của kết quả nghiên cứu là làm rõ thực trạng và nguyên nhân tồn tại, từ đó đề xuất các giải pháp thiết thực nhằm nâng cao hiệu quả bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội trong xét xử sơ thẩm, góp phần bảo vệ quyền con người và tăng cường công lý trong tố tụng hình sự.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nhận thức pháp luật cho cán bộ tố tụng: Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về nguyên tắc suy đoán vô tội và các nguyên tắc liên quan, nhằm nâng cao nhận thức và kỹ năng áp dụng pháp luật cho cán bộ điều tra, kiểm sát viên, thẩm phán. Thời gian thực hiện trong vòng 12 tháng, do Tòa án nhân dân tỉnh Bắc Ninh phối hợp với Học viện Tư pháp chủ trì.

2. Hoàn thiện hệ thống văn bản hướng dẫn và cơ chế giám sát: Ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết về bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội trong xét xử sơ thẩm, đồng thời thiết lập cơ chế giám sát, kiểm tra việc thực hiện nguyên tắc này tại các phiên tòa. Chủ thể thực hiện là Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao, trong vòng 18 tháng.

3. Nâng cấp cơ sở vật chất, trang thiết bị phục vụ tố tụng: Đầu tư trang bị thiết bị ghi âm, ghi hình phiên tòa, hệ thống lưu trữ chứng cứ điện tử nhằm tăng tính minh bạch, khách quan trong xét xử. Chủ thể thực hiện là Sở Tư pháp và Tòa án nhân dân tỉnh Bắc Ninh, với kế hoạch thực hiện trong 24 tháng.

4. Tăng cường quyền tiếp cận luật sư cho người bị buộc tội: Xây dựng chính sách hỗ trợ người bị buộc tội tiếp cận luật sư ngay từ giai đoạn điều tra, đặc biệt với các trường hợp khó khăn về kinh tế. Chủ thể thực hiện là Bộ Tư pháp phối hợp với các tổ chức luật sư, thực hiện trong 12 tháng.

5. Thúc đẩy phối hợp liên ngành trong hoạt động tố tụng: Thiết lập cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan điều tra, viện kiểm sát và tòa án nhằm đảm bảo thu thập chứng cứ đầy đủ, khách quan và bảo vệ quyền lợi người bị buộc tội. Thời gian thực hiện trong 12 tháng, do Tòa án nhân dân tỉnh Bắc Ninh chủ trì.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ, công chức ngành tư pháp: Bao gồm điều tra viên, kiểm sát viên, thẩm phán, luật sư và các chuyên viên pháp lý, giúp nâng cao nhận thức và kỹ năng thực thi nguyên tắc suy đoán vô tội trong hoạt động tố tụng hình sự.

2. Sinh viên, học viên ngành luật: Đặc biệt là chuyên ngành luật hình sự và tố tụng hình sự, luận văn cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn sâu sắc, hỗ trợ nghiên cứu và học tập.

3. Nhà hoạch định chính sách và cơ quan lập pháp: Giúp hiểu rõ thực trạng và đề xuất hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự, nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự.

4. Các tổ chức xã hội, báo chí và công chúng quan tâm: Cung cấp thông tin khoa học, khách quan về nguyên tắc suy đoán vô tội, góp phần nâng cao nhận thức xã hội và giám sát hoạt động tư pháp.

Câu hỏi thường gặp

1. Nguyên tắc suy đoán vô tội là gì?
   Nguyên tắc này khẳng định người bị buộc tội được coi là vô tội cho đến khi có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật. Trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về cơ quan tiến hành tố tụng, người bị buộc tội không bắt buộc phải chứng minh sự vô tội của mình.

2. Tại sao nguyên tắc suy đoán vô tội quan trọng trong tố tụng hình sự?
   Nguyên tắc này bảo vệ quyền con người, ngăn ngừa việc kết án oan sai, đảm bảo tính khách quan, công bằng trong xét xử, đồng thời tạo sự cân bằng giữa bên buộc tội và bên bào chữa.

3. Ai là chủ thể chính chịu trách nhiệm bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội?
   Tòa án là chủ thể chính trong việc bảo đảm nguyên tắc này trong giai đoạn xét xử sơ thẩm. Ngoài ra, cơ quan điều tra và viện kiểm sát cũng có trách nhiệm trong quá trình thu thập, đánh giá chứng cứ.

4. Nguyên tắc suy đoán vô tội được áp dụng trong giai đoạn nào của tố tụng hình sự?
   Nguyên tắc này được áp dụng từ khi người bị buộc tội bị bắt, tạm giữ hoặc khởi tố bị can, cho đến khi có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật. Trong trường hợp bản án bị kháng nghị giám đốc thẩm hoặc tái thẩm, nguyên tắc vẫn được áp dụng cho đến khi có quyết định cuối cùng.

5. Làm thế nào để nâng cao hiệu quả bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội?
   Cần tăng cường đào tạo cán bộ tố tụng, hoàn thiện pháp luật và văn bản hướng dẫn, nâng cấp cơ sở vật chất, bảo đảm quyền tiếp cận luật sư cho người bị buộc tội, đồng thời thúc đẩy phối hợp liên ngành trong hoạt động tố tụng.

Kết luận

• Nguyên tắc suy đoán vô tội là nguyên tắc cơ bản, hiến định trong tố tụng hình sự Việt Nam, bảo vệ quyền con người và đảm bảo công lý.
• Thực tiễn xét xử sơ thẩm tại Bắc Ninh còn tồn tại nhiều khó khăn trong việc bảo đảm nguyên tắc này, ảnh hưởng đến quyền lợi của người bị buộc tội.
• Nghiên cứu đã làm rõ cơ sở lý luận, quy định pháp luật và thực trạng áp dụng nguyên tắc suy đoán vô tội, đồng thời chỉ ra các nguyên nhân chủ quan và khách quan.
• Đề xuất các giải pháp thiết thực nhằm nâng cao nhận thức, hoàn thiện pháp luật, cải thiện điều kiện vật chất và tăng cường phối hợp liên ngành trong tố tụng hình sự.
• Kêu gọi các cơ quan tư pháp, nhà lập pháp và các tổ chức xã hội cùng chung tay thực hiện để bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội được thực thi hiệu quả, góp phần xây dựng nền tư pháp công bằng, minh bạch và nhân văn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 LÝ LUẬN VỀ BẢO ĐẢM NGUYÊN TẮC SUY ĐOÁN VÔ TỘI TRONG XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ 1. Khái niệm bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội ở cấp xét xử sơ thẩm vụ án hình sự Hiện nay trong khoa học pháp lý Việt Nam chưa có một khái niệm chung nhất về bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội ở cấp xét xử sơ thẩm vụ án hình sự. Các khái niệm khóa học pháp lý hiện nay mới chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu về nguyên tắc suy đoán vô tội, nội dung, ý nghĩa của nguyên tắc suy đoán vô tội. Do đó, việc tìm hiểu và xây dựng khái niệm trên là rất cần thiết.

Một mặt giúp các cơ quan tiến hành tố tụng hiểu thế nào là bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội, bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự từ đó có câu trả lời tại sao phải bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội và sự cần thiết phải bảo đảm quyền của người bị buộc tội. Mặt khác, bổ sung thêm quan điểm khoa học về bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội trong xét xử sơ thẩm. Trong nội hàm khái niệm bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội có một số nội dung chúng ta cần phải làm rõ: Xét xử sơ thẩm là gì? Thế nào là hoạt động bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội? nguyên tắc SĐVT. Sau lần lượt làm rõ các vấn đề trên chúng ra sẽ có một khái niệm chung về bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự.

Trước hết ta có thể thấy, xét xử sơ thẩm được coi là cấp xét xử thứ nhất được tiến hành theo trình tự, thủ tục do BLTTHS quy định, trong đó Tòa án cấp sơ thẩm có thẩm quyền sau khi nghiên cứu toàn diện, khách quan và đầy đủ vụ án, lần đầu tiên đưa vụ án hình sự ra xét xử công khai nhằm xác định có hay không có hành vi phạm tội xảy ra, một người có phải là người đã thực hiện hành vi phạm tội xảy ra hay không, để từ đó ra bản án, quyết định phù hợp với tính chất mà Cáo trạng của Viện kiểm sát (VKS) đã truy tố. Trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, hoạt động xét xử của Tòa án được coi là khâu trung tâm, bởi nó “thể hiện đầy đủ nhất bản chất của hệ thống tư pháp của Nhà nước, là giai đoạn quyết định tính đúng đắn, khách quan của việc giải quyết vụ án, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức và công dân".[5] 7 luan an Cấp xét xử sơ thẩm có những đặc trưng cơ bản sau đây: - Thời điểm bắt đầu được xác định từ khi hồ sơ vụ án cùng với bản Cáo trạng của VKS được chuyển sang Tòa án có thẩm quyền và đã được Tòa án vào sổ thụ lý vụ án; - Thời điểm kết thúc bằng việc Tòa án cấp sơ thẩm ra bản án hình sự do Hội đồng xét xử tuyên tại phiên tòa hoặc quyết định đình chỉ vụ án; - Nhiệm vụ của Tòa án cấp sơ thẩm là xem xét và giải quyết nội dung vụ án theo quy định của pháp luật, bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. - Ngoài Tòa án đóng vai trò chính trong hoạt động xét xử. Thì có cả Viện kiểm sát cũng tham gia với tư cách người tiến hành tố tụng và những người tham gia tố tụng khác là bị cáo, người bào chữa, người bị hại, người làm chứng, người giám định, người phiên dịch….

Theo từ điển Tiếng Việt thì: “Bảo đảm” được hiểu là “Làm cho chắc chắn thực hiện được, giữ gìn được, hoặc có đầy đủ những gì cần thiết”. "Suy đoán" bắt nguồn từ tiếng Latinh “praesumptino”, được hiểu là sự giả định một vấn đề nào đó là đúng cho đến khi chưa bị bác bỏ. Như vậy, có thể suy đoán một vấn đề nào đó là đúng hoặc suy đoán một vấn đề nào đó là sai. Từ "presume" trong tiếng Anh được dịch sang tiếng Việt mang hai nghĩa khác nhau: 1) Suy đoán (dự đoán) và 2) Giả định.

Vì vậy, trong khoa học Luật TTHS, nguyên tắc "presumption of innocence" có hai tên gọi khác nhau: Nguyên tắc "suy đoán vô tội" và nguyên tắc "giả định vô tội". Tuy nhiên, trong luận văn này chúng tôi không tranh luận về thuật ngữ mà xem xét nguyên tắc này với tên gọi "suy đoán vô tội" (theo cách gọi phổ biến từ trước tới nay ở Việt Nam) để làm rõ khái niệm "nguyên tắc suy đoán vô tội" [6] - Thuật ngữ “nguyên tắc” bắt nguồn từ tiếng Latinh là “pirincipium” có ba nghĩa: 1) Luận điểm cơ bản, luận điểm gốc của học thuyết; 2) Niềm tin, quan điểm đối với sự vật; 3) Nguyên lý cấu trúc và hoạt động của dụng cụ, thiết bị. Theo Từ điển tiếng Việt, “nguyên tắc” là “Điều cơ bản định ra, nhất thiết phải tuân theo trong một loạt việc làm”.672] 8 luan an Theo Triết học Mác- Lênin thì “nguyên tắc” là“những tư tưởng xuất phát điểm, có tính chất chỉ đạo, có tính chất chủ đạo, định hướng là nguyên tắc cơ bản của hành động”.[13] Trong khoa học pháp lý, thuật ngữ “nguyên tắc của pháp luật” được định nghĩa như sau:“Nguyên tắc của pháp luật là những tư tưởng chỉ đạo, cơ bản mang tính chất xuất phát điểm, định hướng, chịu sự quy định của những quy luật phát triển khách quan của xã hội, xuyên suốt nội dung, hình thức pháp luật, toàn bộ thực tiễn pháp luật, hoạt động xây dựng, áp dụng pháp luật, hành vi pháp luật, ý thức luật”.344] Với tư cách là ngành luật độc lập trong hệ thống pháp luật Việt Nam, Luật tố tụng hình sự cũng có những nguyên tắc riêng mang đặc điểm đặc chung của nguyên tắc pháp luật vừa mang những đặc trưng riêng của luật tố tụng hình sự - một ngành luật hình thức. Đến nay khái niệm nguyên tắc cơ bản của Luật tố tụng hình sự là một vấn đề vẫn đang gây tranh cãi.TS Trần Đình Nhã thì việc sử dụng khái niệm: “nguyên tắc của Luật tố tụng hình sự” là sự nhầm lẫn khi coi TTHS và pháp luật TTHS là một.

Các nguyên tắc của TTHS là những chế định pháp lý, được thể hiện bởi những quy phạm pháp luật TTHS, thể hiện bản chất của TTHS và mang tính định hướng cho các hoạt động và hành vi TTHS.TS Phạm Hồng Hải thì nguyên tắc TTHS là những quan điểm, tư tưởng, đường lối của Đảng và Nhà nước ta về quá trình giải quyết vụ án hình sự đã được thể chế hóa trong BLTTHS mà các chủ thể tiến hành và tham gia tố tụng, các cơ quan nhà nước, tổ chức và mọi công dân phải tuân theo. Khi nguyên tắc được quy định trong BLTTHS thì đó là nguyên tắc của TTHS. Nếu tư tưởng, quan điểm nào đó là quan điểm, tư tưởng chủ đạo của Luật TTHS thì chúng cũng là nguyên tắc của Luật TTHS. Ví dụ: nguyên tắc pháp chế, nguyên tắc nhân đạo là nguyên tắc của TTHS và là nguyên tắc của Luật TTHS.TSKH Lê Cảm thì nguyên tắc của luật TTHS là tư tưởng chủ đạo, định hướng cơ bản của hoạt động TTHS được thể hiện trong pháp luật TTHS, trong 9 luan an việc giải thích và thực tiễn áp dụng pháp luật TTHS thông qua quy phạm hay chế định của nó.[3] Theo tác giả Nguyễn Ngọc Chí thì "Luật tố tụng hình sự" là khái niệm để chỉ tổng hợp các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình giải quyết vụ án hình sự.

"Luật tố tụng hình sự" là một phạm trù chủ quan, là nhận thức hiện tượng khách quan của nhà làm luật. Vì vậy, những phương châm, định hướng quan trọng chi phối toàn bộ hay một số giai đoạn của quá trình TTHS, quá trình xây dựng và áp dụng pháp luật TTHS được gọi là các nguyên tắc cơ bản của Luật TTHS.[4] Từ việc nghiên cứu trên nhiều quan điểm của nhiều nhà nghiên cứu khoa học ta có thể hiểu về định nghĩa nguyên tắc suy đoán vô tội như sau: Nguyên tắc suy đoán vô tội là một nguyên tắc cơ bản của Luật tố tụng hình sự Việt Nam, là tư tưởng chủ đạo, cơ bản mang tính xuất phát điểm, bảo đảm người bị tạm giữ, bị can, bị cáo không bị coi là có tội khi lỗi của họ chưa được cơ quan tiến hành tố tụng chứng minh theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định và chưa có bản án kết tội của Tòa án có hiệu lực pháp luật. Chủ thể của việc bảo đảm nguyên tắc SĐVT là các cơ quan tiến hành tố tụng tại giai đoạn xét xử sơ thẩm (Tòa án, Viện kiểm sát). Theo Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thì Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp; Viện kiểm sát nhân dân thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp [28].

Chỉ có Tòa án là cơ quan duy nhất mới có quyền xét xử các vụ án hình sự, trong quá trình thực hiện chức năng của mình Tòa án đóng vai trò phán quyết, việc phán quyết của Tòa án phải căn cứ vào quá trình điều tra và diễn biến tại phiên tòa xét xử sơ thẩm. Trong khi Viện kiểm sát thực hiện chức năng công tố, ngoài giám sát việc xét xử thì Viện kiểm sát còn thực hiện hoạt động truy tố, buộc tội bị cáo trước Tòa. Xét về góc độ lý luận một chủ thể đang thực hiện chức năng buộc tội thì không thể đồng thời thực hiện việc SĐVT cho bị cáo trước Tòa được. Như vậy, Tòa án sẽ là chủ thể quan trọng nhất trong việc thực hiện hoạt động bảo đảm nguyên tắc SĐVT trong giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự.

10 luan an Như vậy, ta có thể hiểu về khái niệm bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội trong xét xử sơ thẩm là: Việc Tòa án và những người có thẩm quyền ở cấp xét xử lần đầu vụ án hình sự có trách nhiệm thực hiện nghiêm chỉnh các quy định của pháp luật và tạo các điều kiện cần thiết để bảo đảm cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo không bị coi là có tội cho đến khi có Bản án kết tội của Tòa án. Nguyên tắc suy đoán vô tội cũng được thể hiện không chỉ trong Hiến pháp mà còn cả trong luật tố tụng hình sự. Hiến pháp 1992 quy định: “Không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt nếu chưa có bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật của tòa án”.