Chương I. Một số van dé co bản về ly hôn thiệt sang sống riêng) là không ngang hàng, mà một người có ưu thé nhất định so với người kia, Ít nhất về mặt thời gian. Do cảm thay bat hạnh va không hài lòng với hiện trạng hôn nhân, ri xúc tiến những bước dau tiên dé sửa chữa, cùng các bước tiếp theo khi nhận ra mối quan hệ là không thể cứu chữa được, người mà bà gọi là “khởi xướng” đã chuẩn bị cho mình để thoát ra khỏi cuộc hôn nhân bat hạnh, nên có ưu thé và quyền lực nhất định mà kẻ kia không có. Người kia bị động và chỉ lo đối phó với người khởi xướng, và phải qua những bước tương tự như người khởi xướng nhưng muộn hơn và nhất là không được chuẩn bị.
Như vậy, những khác biệt về quyền lực đóng một vai trò cực ky quan trọng trong su tách cặp, và chúng xuất hiện ngay ở thời điểm rất sớm của sự chuyển biến. Mai Huy Bích nhận xét: “Khác biệt về quyên lực là một trong những yếu tổ tạo nên sự xung đột và nhờ chỉ dẫn này của Diane Vaughan, ta thay ở đây những biểu hiện cụ thể của lý thuyết xung đột áp dụng vào ly hôn” [19, tr. Như vậy, lý thuyết xung đột coi mọi yếu tố của xã hội, kê cả gia đình, đều mang bản chất là xung đột, chia rẽ, chứ không phải hài hòa. Dù ở một xã hội có tự do hôn nhân và tình yêu, hay trong một xã hội mà hôn nhân là sắp đặt và không có chỗ cho tình yêu đôi lứa thì các cá nhân trong gia đình đều xung đột với nhau.
Lý thuyết xung đột không coi 21 Nguyên nhân ly hôn của phu nữ qua nghién cứu hô sơ TAND xung đột là tôi tệ, mà xem nó như một bộ phận không thé tránh khỏi của đời sống gia đình. Vấn dé chi là mức độ va cách thức giải quyết xung đột. Theo thuyết này, bạo lực hay sự cưỡng ép về thể xác chính là một trong những cách giải quyết xung đột vợ chông. Chúng ta sẽ tìm hiểu kỹ hơn về việc giải quyết xung đột vợ chồng băng bạo lực, cụ thể là tình trạng đánh vợ và tại sao cách thức này có thể diễn ra ở nhiều gia đình trong một thời gian dài.
Một số tác giả theo lý thuyết xung đột đã tìm hiểu và đi đến những luận điểm khái quát về cách thức dùng bạo lực để giải quyết xung đột gia đình. Cụ thể hai tác giả Kathleen Farraro và John Johnson đã tìm hiểu vì sao nhiều phụ nữ chịu đựng cảnh bị chồng đánh suốt một thời gian dài rồi sau đó mới tìm cách chấm dứt tình trạng đó và dé xuất ly hôn. Khảo sát 120 phụ nữ ở các trại tỊ nạn dành cho những người bị chéng đánh, hai nhà nghiên cứu Mỹ nói trên phát hiện ra rang nhiều phụ nữ thường làm một việc có vẻ ngược đời: ít nhất thời kỳ đầu mới bị chồng đánh, họ cho rằng chéng danh minh là có ly do. Hai tác giả trên gọi đó là sự bao chữa cho bao lực (rationalizing violence).
Chỉ đến khi xuất hiện điêu mà hai nhà nghiên cứu trên gọi là “chất xúc tác” để thay đổi thì những người vợ đó mới chuyển từ chỗ bào chữa cho hành vi vũ phu của chồng sang coi mình thật sự là nạn nhân, tức là bước sang 22 Chương L Một sô van dé cơ bin về ly hôn giải doan gọi là “victimization”, rôi tiên hành những bước di dé thoát khỏi cuộc hôn nhân day bạo lực. Như vậy, nghiên cứu của hai tác giả Mỹ nói trên không chi lý giai vi sao nhiéu phụ nữ lại cam chịu bi chồng đánh suốt một thời kỳ đài, mà còn cho thay rang ca bao luc va su cam chịu đó đều là một quá trình g6m nhiêu giai đoạn, chứ không phải một trạng thái tĩnh, một hành động nhất thời. Hơn nữa, cuộc nghiên cứu đó đã làm sáng tỏ rằng những người vợ bị đánh phải đi từ giai đoạn bào chữa cho thủ phạm đến giai doan coi mình là nạn nhân và quá trình đó không tự nhiên xảy ra, mà cần có chất xúc tác, nên mat nhiều thời gian 20, tr. Nói cách khác, hai tác giả trên cho rang ở rất nhiêu gia đình, việc giải quyết một dang cụ thé của xung đột là bạo lực vợ chồng không ngay lập tức di đến biện pháp triệt dé và cuối cùng (tức ly hôn) mà diễn ra dần dan từng bước một theo một quá trình dài.
Chúng ta sẽ thay những biểu hiện cụ thể của xung đột trong những sự vụ ly hôn ở các chương tiếp theo. Lý thuyết trao đổi Lý thuyết trao đổi có nguồn gốc từ quan điểm kinh tế học và tâm lý học. Nó nhân mạnh động cơ kinh tẾ, lợi nhuận khi cá nhân đưa ra quyết định lựa chọn hành động. Cha đẻ 23 Nguyên nhân ly hôn của phụ nữ qua nghiên cứu hỗ sơ TAND của thuyết trao đổi là George Homans (1910 - 1989).
Theo ông, mục đích các cá nhân hành động là dé dat tối đa lợi nhuận. Hành động của cá nhân liên quan đến ít nhất một người khác dé qua đó trao đổi các yếu tố như: tiền tệ, sự chấp thuận hay không chấp thuận, phần thưởng hay sự trừng phạt. George Ritzer dẫn lại quan điểm của George Homans, đã dé xuất thuyết chủ nghĩa hành vi và lựa chon hợp lý để lý giải hành động xã hội [76]. Ông cho răng: cá nhân luôn hành động một cách có chủ đích, có suy nghĩ để lựa chọn và sử dụng các nguôn lực một cách duy lý nhăm đạt được kết quả tối đa với chi phí tôi thiểu.
Muốn vậy cá nhân phải cân nhắc, tính toán sử dụng phương tiện hay cách thức tối ưu trong số những điêu kiện và cách thức hiện có để đạt được mục tiêu trong điều kiện khan hiém các nguồn lực. Mục đích đạt được không chỉ có yếu tố vật chất mà còn cả yếu tố như lợi ích xã hội và tinh thân. Theo tinh thân của lý thuyết, các cá nhân hành động tuân theo nguyên tắc trao đổi các giá trị vật chất, tinh thần và lợi ích xã hội. Những người trao nhiều cho người khác có xu hướng để nhận được nhiều, những người nhận được nhiều từ người khác sẽ bị một áp lực lớn từ phía họ.
Chính tác động của áp lực đó giúp cho người trao đối có thể nhận được nhiều từ phía những người họ trao. Đó là sự cân bang giữa chi phí 24 A Á Kk ga + A A Chương [. Một số van dé cơ ban về ly hôn va loi nhuận. Vậy nguyên tắc tương tác trong quá trình trao đổi xã hội là: nêu một hành vi được thưởng hoặc có lợi trong hoan cảnh nao thì cá nhân có xu hướng lặp lại nó; hành vi được thuong hoặc có lợi trong hoàn cảnh nào thì cá nhân có xu hướng lặp lại hành vi đó trong hoàn cảnh tương tự; nếu phan thường, mối lợi đủ lớn thì cá nhân sẵn sàng chi phí lớn để đạt được nó: khi các nhu cầu cá nhân gan như đạt được thi ho không can phải cỗ gắng nhiều trong việc thỏa mãn chúng.
Áp dụng lý thuyết vào lĩnh vực hôn nhân và gia đình, người ta thấy cả kết hôn va ly hôn đều dua trên trạng thái cân băng hay không cua các giá trị trao đổi. Ly hôn xảy ra khi mat đi sự cân băng về các gia trỊ trao đổi, cái được cho việc duy trì môi quan hệ là thấp hơn so với cái mat, hoặc việc duy trì mỗi quan hệ đó đem lại cái được thập hơn so với việc tạo lập mối quan hệ khác hoặc với cuộc sống một mình [26, tr. Giống như trong quan hệ qua lại giữa các cá nhân, trong hôn nhân diễn ra việc trao đôi giữa các giá trị. Người ta trao đổi các yếu tố vật chất (như tài sản, thu nhập), các yếu tố tinh thần (như địa vị xã hội, tri thức, uy tín) và điều kiện xã hội.
Tuy nhiên, các yếu tô đó chi mang tính tương đối vì đối với người này nó là quý giá nhưng đối với người khác lại là bình thường và các giá trị mang tính bù trừ cho nhau. Ví dụ, một người có hình thức xấu nhưng bù lại anh ta có thu nhập cao. Nguyên nhân ly hôn của phụ nữ qua nghiên cứu hô sơ TAND Mỗi cá nhân lại coi trọng giá trị của một yếu tố nhất định và tìm người có giá trị đó. Và sự chấp thuận đạt được khi cả hai người cảm thấy mình không thua thiệt hơn so với người kia.
Khi kết hôn, các giá trị đưa ra trao đổi thường là cân băng nhau (người ta tạm hài lòng với những giá trị mà người bạn đời họ chọn lựa có được). Nhưng điều đó có thể thay đổi và dẫn đến thé mat cân bang trong hôn nhân, những thứ như tiền bac, địa vị, sac đẹp, sức khỏe. thay đổi do bị phung phí hoặc mất giá trị. Khi đó người ta lại chú ý đến những điểm xâu ở người bạn đời.
Mỗi quan hệ trở lên phức tạp cũng xảy ra khi thang giá trị ở mỗi người thay đôi. Khi một bên cảm thấy trước đây mình đánh giá quá cao người bạn đời và mình đã không nhận được hoặc nhận không nhiều như mình mong đợi. Có trường hợp dù nhận được những gì mong đợi nhưng lại cho răng bản thân phải “trả giá quá cao”. Cũng có thể xảy ra một khả năng khác như sau: một người tạo lập được một quan hệ khác có nhiều lợi thế hơn so với những cái mà mình đang có, vì thế ý nghĩ ngoại tình nảy sinh.
Mat cân băng giá trị trao đổi cũng xảy ra khi qua thời gian, những nét tính cách trước đây từng gắn bó vợ chồng có thể phát triển theo những hướng khác nhau và ở mức độ khác nhau. Khi kết hôn, những điều kiện dành cho phụ nữ thăng tiến về mặt trí lực và địa vị xã hội 26 Chương I. Một số vấn dé cơ bản về ly hôn thường thấp hơn người chồng. Vi vậy, họ thường tụt hậu so với người chông trong cuộc sông cũng như trong sự nghiệp.
Người chồng thường có điều kiện tiếp xúc rộng hon, gặp nhiêu phụ nữ khác mà họ thay hấp dẫn hơn. Có nhiều yếu tố dê phá vỡ thê cân băng về thang giá trị khiến cho mối quan hệ vO chéng thành quan hệ “được - mất”. Theo Diane Vaughan (1986), trước khi quyết định, người khởi xướng cuộc ly hôn phải suy tính, so sánh và cân nhắc cái được cái mat khi ly hôn.