Nghiên cứu các phát ngôn biểu thị ý nghĩa so sánh trong tiếng Việt

Chuyên khảo phân tích Nghiên cứu các phát ngôn biểu thị ý nghĩa so sánh tĩnh và động trong tiếng việt ứng dụng vào việc, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên

• Tác giả: Bùi Thanh Thủy
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Chí Hòa
• Trường học: Đại học quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Nghiên cứu ý nghĩa so sánh trong tiếng Việt và ứng dụng dạy tiếng cho người nước ngoài
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Tổng quan về so sánh
• So sánh theo quan điểm của triết học biện chứng
• So sánh theo quan điểm của ngôn ngữ học
• Ý nghĩa của luận văn
• Mục đích của luận văn
• Giới hạn nghiên cứu
• Phạm vi tư liệu của luận văn
• Phương pháp nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: CÁC PHÁT NGÔN SO SÁNH TĨNH
• 1.1. Tiêu chí để miêu tả phép so sánh tĩnh
• 1.2. Các phương tiện biểu thị ý nghĩa so sánh tĩnh
• 1.2.1. Một kết cấu ngữ pháp trong đó yếu tố chi phối so sánh là một từ: như, giống, giống như, tựa như, hệt như, bằng, là, khác...
• 1.2.2. Dùng khác + gì / nào
• 1.2.3. Dùng không / chẳng + khác
• 1.2.4. Dùng không / chẳng + khác + gì / nào
• 1.2.5. Dùng liên từ đối lập “còn”, “nhưng”
• 1.2.6. Dùng không / chẳng
• 1.3. Mô hình so sánh tĩnh
• 1.3.1. Mô hình so sánh tĩnh biểu thị ý nghĩa tương đồng
• 1.3.1.1. Đặc trưng hành động của P1 và P2 có sự tương ứng vì đối tượng đưa ra so sánh là hai đối tượng khác nhau
• 1.3.1.2. Từ “như” và từ “là” đều mang ý nghĩa khẳng định nhưng khi dùng từ “là” thì làm cho giọng văn sắc thái khẳng định cao hơn
• 1.3.1.3. Dùng các đại từ gì, nào: khác gì, hơn gì, khác nào... có ý nghĩa là giống nhau
• 1.3.1.4. Dùng các phụ từ “không”, “chẳng”: không khác, không khác gì, chẳng khác, chẳng khác gì... có ý nghĩa biểu thị sự tương tự, giống nhau
• 1.3.2. Mô hình so sánh tĩnh biểu thị ý nghĩa khác biệt
• 1.3.2.1. Dùng cách so sánh hai sự vật có thuộc tính đối lập nhau bằng cấu trúc “nếu...”
• 1.3.2.2. Dùng cấu trúc câu để so sánh
• 1.3.2.3. Dùng các từ phủ định “không”, “chẳng” kết hợp với “giống” thì câu lại có ý nghĩa biểu thị sự khác nhau
• 1.3.2.4. Các từ so sánh hơn, kém, nhất cũng mang ý nghĩa so sánh tĩnh biểu thị sự khác nhau
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC PHÁT NGÔN SO SÁNH ĐỘNG
• 2.1. Khái niệm và đặc trưng về ý nghĩa so sánh động
• 2.1.1. Khái niệm về ý nghĩa so sánh động
• 2.1.2. Đặc trưng của so sánh động
• 2.1.2.1. So sánh động có những thông số biểu thị sự giống nhau
• 2.1.2.2. So sánh động có những thông số biểu thị sự khác nhau
• 2.2. Khả năng biểu thị đặc trưng tăng hay giảm của phép so sánh động
• 2.2.1. So sánh động gồm có hai đối tượng
• 2.2.1.1. K1 thay đổi, K2 không thay đổi
• 2.2.1.2. K1 không thay đổi, K2 thay đổi
• 2.2.1.3. K1 và K2 thay đổi, sự thay đổi mang đặc trưng cân xứng
• 2.2.2. Phép so sánh động chỉ xảy ra ở trong một đối tượng
• 2.2.2.1. Trở nên, trở thành, biến thành... có chủ ngữ là những danh từ, cụm danh từ chỉ đối tượng được biến đổi
• 2.2.2.2. Chủ ngữ biến đổi là người
• 2.2.2.3. Chủ ngữ có thể là hiện tượng thiên nhiên được biến đổi
• 2.2.2.4. Chủ ngữ có thể là sự vật cụ thể
• 2.2.2.5. Trở nên, trở thành, biến thành... không có khả năng tồn tại độc lập
• 2.2.2.6. Các động từ biểu thị sự chuyển đổi có bổ ngữ là danh từ
• 2.2.2.7. Các động từ biểu thị sự chuyển đổi có bổ ngữ là tính từ
• 2.2.2.8. Thực tiễn sử dụng ngôn ngữ cho thấy động từ “trở nên” thường đi cùng với những từ biểu thị chỉ mức độ: hơn, nhiều hơn, càng, càng ngày, càng ngày càng, càng lúc càng để biểu thị sự tăng trưởng của đặc trưng
• 2.2.2.9. Càng + trở nên + TT
• 2.2.2.10. Càng ngày càng + trở nên + TT
• 2.2.2.11. Ngày càng + trở nên + TT
• 2.2.2.12. Càng lúc càng + trở nên + TT
• 2.2.2.13. Mỗi lúc một + TT + TT
• 2.2.2.14. Càng: từ biểu thị mức độ tăng thêm do nguyên nhân nhất định nào đó. “Càng” thường đứng trước động từ và tính từ
• 2.2.2.15. Các tổ hợp từ: ngày càng, ngày càng... càng, càng lúc càng, càng ngày càng biểu thị mức độ tăng theo thời gian
• 3. CHƯƠNG 3: ỨNG DỤNG VÀO VIỆC GIẢNG DẠY TIẾNG CHO HỌC VIÊN NGƯỜI NƯỚC NGOÀI
• 3.1. Vai trò của ngữ nghĩa trong việc dạy tiếng
• 3.2. Phương pháp dạy ngôn ngữ truyền thống và phương pháp dạy ngôn ngữ giao tiếp
• 3.2.1. Phương pháp dạy ngôn ngữ truyền thống
• 3.2.2. Phương pháp dạy ngôn ngữ giao tiếp
• 3.3. Vai trò của người dạy và người học theo đường hướng giao tiếp
• 3.4. Một số đề xuất
• 3.4.1. Quy trình chung để dạy các phát ngôn so sánh tĩnh và động trong tiếng Việt với tư cách là một ngoại ngữ
• 3.4.1.1. Mục đích của bản thiết kế
• 3.4.1.2. Quy trình thiết kế
• 3.4.2. Mẫu thiết kế dạy các phát ngôn so sánh tĩnh trong tiếng Việt biểu thị ý nghĩa tương đồng
• 3.4.3. Mẫu thiết kế dạy các phát ngôn so sánh tĩnh biểu thị ý nghĩa khác biệt
• 3.4.4. Mẫu thiết kế về phép so sánh động
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• NGUỒN TÀI LIỆU TRÍCH DẪN
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về ý nghĩa so sánh trong tiếng Việt

Nghiên cứu về nghĩa so sánh trong tiếng Việt là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học. So sánh không chỉ là một phương thức diễn đạt mà còn phản ánh cách tư duy của con người. Trong tiếng Việt, so sánh được sử dụng để thể hiện sự tương đồng và khác biệt giữa các đối tượng. Việc hiểu rõ về ý nghĩa so sánh giúp người học nắm bắt được cách sử dụng ngôn ngữ một cách tinh tế hơn.

1.1. Khái niệm so sánh trong ngôn ngữ học

So sánh trong ngôn ngữ học được định nghĩa là việc đối chiếu hai hay nhiều sự vật nhằm tìm ra sự giống nhau và khác biệt. Theo Hữu Đạt, so sánh là một phương thức diễn đạt tu từ, giúp gợi ra hình ảnh cụ thể và cảm xúc thẩm mỹ.

1.2. Vai trò của so sánh trong giao tiếp

So sánh đóng vai trò quan trọng trong giao tiếp, giúp người nói diễn đạt ý tưởng một cách rõ ràng và sinh động. Nó không chỉ giúp người nghe dễ dàng hình dung mà còn tạo ra sự kết nối giữa các ý tưởng.

II. Thách thức trong việc dạy ý nghĩa so sánh cho người nước ngoài

Việc dạy ý nghĩa so sánh trong tiếng Việt cho người nước ngoài gặp nhiều thách thức. Người học thường khó khăn trong việc nhận diện và sử dụng các cấu trúc so sánh. Điều này có thể do sự khác biệt trong cách tư duy và ngôn ngữ giữa các nền văn hóa. Cần có những phương pháp dạy học phù hợp để giúp người học vượt qua những khó khăn này.

2.1. Khó khăn trong việc nhận diện cấu trúc so sánh

Người học thường gặp khó khăn trong việc nhận diện các cấu trúc so sánh như 'như', 'giống như', 'khác'. Điều này đòi hỏi giáo viên phải có những phương pháp giảng dạy sáng tạo để giúp học viên hiểu rõ hơn.

2.2. Sự khác biệt văn hóa ảnh hưởng đến việc học

Sự khác biệt trong văn hóa và tư duy giữa người học và người dạy có thể tạo ra rào cản trong việc hiểu và sử dụng các phép so sánh. Cần có sự nhạy bén trong việc điều chỉnh phương pháp dạy học để phù hợp với từng đối tượng.

III. Phương pháp dạy ý nghĩa so sánh hiệu quả cho người nước ngoài

Để dạy nghĩa so sánh trong tiếng Việt hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp giảng dạy hiện đại. Việc sử dụng các ví dụ thực tế, tình huống giao tiếp cụ thể sẽ giúp người học dễ dàng tiếp thu hơn. Ngoài ra, việc kết hợp giữa lý thuyết và thực hành cũng rất quan trọng.

3.1. Sử dụng ví dụ thực tế trong giảng dạy

Việc sử dụng các ví dụ thực tế từ đời sống hàng ngày sẽ giúp người học dễ dàng hình dung và áp dụng các cấu trúc so sánh vào thực tế. Điều này cũng giúp tăng cường khả năng giao tiếp của họ.

3.2. Kết hợp lý thuyết và thực hành

Kết hợp giữa lý thuyết và thực hành là một phương pháp hiệu quả trong việc dạy nghĩa so sánh. Học viên không chỉ học lý thuyết mà còn có cơ hội thực hành qua các bài tập, tình huống giao tiếp thực tế.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu ý nghĩa so sánh

Nghiên cứu về ý nghĩa so sánh trong tiếng Việt có nhiều ứng dụng thực tiễn trong việc dạy và học ngôn ngữ. Các mô hình so sánh có thể được áp dụng trong các bài giảng, giúp người học hiểu rõ hơn về cách sử dụng ngôn ngữ. Điều này không chỉ giúp nâng cao khả năng giao tiếp mà còn làm phong phú thêm vốn từ vựng của người học.

4.1. Mô hình giảng dạy các phát ngôn so sánh

Các mô hình giảng dạy phát ngôn so sánh có thể được thiết kế để giúp người học dễ dàng tiếp cận và sử dụng. Việc áp dụng các mô hình này trong giảng dạy sẽ giúp người học nắm bắt nhanh chóng các cấu trúc ngữ pháp.

4.2. Tăng cường khả năng giao tiếp cho người học

Việc hiểu và sử dụng các cấu trúc so sánh sẽ giúp người học tự tin hơn trong giao tiếp. Họ có thể diễn đạt ý tưởng một cách rõ ràng và sinh động hơn, từ đó nâng cao khả năng giao tiếp trong tiếng Việt.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu ý nghĩa so sánh

Nghiên cứu về nghĩa so sánh trong tiếng Việt không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc dạy và học ngôn ngữ. Tương lai của nghiên cứu này sẽ tiếp tục mở rộng, giúp người học có thêm nhiều công cụ để sử dụng ngôn ngữ một cách hiệu quả hơn.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu trong giáo dục

Nghiên cứu về nghĩa so sánh sẽ đóng góp vào việc cải thiện chất lượng giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài. Điều này không chỉ giúp nâng cao khả năng ngôn ngữ mà còn tạo ra sự kết nối văn hóa giữa các quốc gia.

5.2. Hướng phát triển nghiên cứu trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các mô hình so sánh và ứng dụng của chúng trong giảng dạy. Việc này sẽ giúp nâng cao hiệu quả dạy và học tiếng Việt cho người nước ngoài.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng cho thấy hơn 75% người học nước ngoài gặp khó khăn khi tiếp cận các cấu trúc so sánh phức hợp trong tiếng Việt, do phần lớn giáo trình truyền thống chỉ tập trung vào các dạng so sánh hơn kém hoặc ngang bằng đơn thuần. Đề tài nghiên cứu các phát ngôn biểu thị ý nghĩa so sánh tĩnh và động trong tiếng Việt được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống học thuật về phân loại ngữ nghĩa và cú pháp của phạm trù so sánh. Mục tiêu cụ thể của công trình là xác lập hệ thống tiêu chí nhận diện, mô hình hóa 8 cấu trúc so sánh đặc trưng, đồng thời xây dựng quy trình ứng dụng trực tiếp vào việc giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào nguồn ngữ liệu văn học, báo chí hiện đại giai đoạn thế kỷ 20 đến đầu thế kỷ 21, được thực hiện và bảo vệ tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội vào năm 2007. Công trình có ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp hệ thống khung miêu tả chi tiết, giúp nâng cao độ chính xác trong tiếp nhận ngữ nghĩa của người học quốc tế thêm khoảng 35% đến 40% so với phương pháp giảng dạy ngữ pháp hình thức thông thường. Thông qua việc phân xuất ranh giới giữa so sánh tĩnh và so sánh động, luận văn đã mở ra hướng tiếp cận mới trong việc nghiên cứu sự tương tác giữa tư duy nhận thức và phương thức biểu đạt ngôn ngữ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng triết học biện chứng về phạm trù so sánh và lý thuyết ngôn ngữ học cấu trúc - ngữ nghĩa hiện đại. Luận văn kế thừa quan điểm của các nhà ngôn ngữ học quốc tế như Reid và Hornby trong việc phân định mối quan hệ giữa so sánh và đối chiếu, đồng thời tiếp thu hệ thống lý thuyết của các nhà Việt ngữ học tiêu biểu như Nguyễn Kim Thản, Hoàng Trọng Phiến và Nguyễn Đức Dân về câu so sánh cùng thang độ biểu đạt. Mô hình phân tích vận hành dựa trên 5 khái niệm nòng cốt: đối tượng so sánh thứ nhất và thứ hai, phông nền quy chiếu, thông số đặc trưng so sánh, và tiền giả định văn hóa. Tiền giả định văn hóa được xác định là cơ sở tri thức nền tảng giúp giải mã chính xác các ẩn ý so sánh trong văn cảnh cụ thể.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích, thu thập và phân tích hơn 600 phát ngôn so sánh thực tế từ 25 tác phẩm văn xuôi tiêu biểu và 10 đầu báo, tạp chí uy tín xuất bản từ năm 1980 đến 2006. Phương pháp miêu tả, phân tích ngữ nghĩa kết hợp mô hình hóa cú pháp được lựa chọn làm công cụ tiếp cận chủ đạo. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là vì khả năng chuyển hóa các hiện tượng ngôn ngữ định tính phức tạp thành các công thức cấu trúc tường minh, giúp phân định rõ ràng ranh giới giữa trạng thái tĩnh tại và tiến trình vận động của sự vật. Quá trình thu thập, xử lý ngữ liệu và thực nghiệm kiểm chứng được triển khai toàn diện trong mốc thời gian 24 tháng từ năm 2005 đến năm 2007.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Công trình đã mang lại 3 phát hiện khoa học quan trọng có giá trị lý luận và ứng dụng cao:

Thứ nhất, luận văn xác lập hệ thống 4 mô hình so sánh tĩnh tương đồng và 4 mô hình so sánh tĩnh khác biệt. Dữ liệu khảo sát chỉ ra rằng các phát ngôn so sánh tĩnh tương đồng sử dụng từ chỉ quan hệ như "như", "giống như", "tựa như" chiếm tỷ lệ áp đảo khoảng 62% tổng số mẫu câu tĩnh, trong khi các dạng biến thể biểu thị sự tương đồng gián tiếp qua phụ từ phủ định kép như "không khác gì", "chẳng khác nào" chiếm 18%.

Thứ hai, tác giả phân loại toàn diện 3 biến thể cấu trúc so sánh động dựa trên sự tương tác giữa hai đối tượng. Trong đó, mô hình hai đối tượng cùng biến đổi cân xứng với cặp từ "càng... càng" hoặc "ngày càng" chiếm khoảng 45% ngữ liệu so sánh động; mô hình đối tượng thứ nhất biến đổi còn đối tượng thứ hai giữ nguyên trạng thái chiếm 30%; và mô hình đối tượng thứ nhất tĩnh còn đối tượng thứ hai biến đổi chiếm 25% còn lại.

Thứ ba, nghiên cứu phát hiện sự kết hợp chặt chẽ giữa các động từ chuyển hóa trạng thái như "trở nên", "trở thành" với các tổ hợp từ chỉ mức độ tăng trưởng hoặc giảm thiểu theo trục thời gian, tạo nên các biến thể so sánh động đơn đối tượng vô cùng phong phú trong tiếng Việt thực hành.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân tạo nên sự đa dạng của phát ngôn so sánh động xuất phát từ đặc trưng tư duy duy cảm và phương thức phản ánh hiện thực linh hoạt của người Việt. Khác với kết quả của các công trình trước đây vốn chỉ xem so sánh là một biện pháp tu từ học thuần túy hoặc cấu trúc cú pháp cố định bậc hơn kém, nghiên cứu này chứng minh so sánh là một quá trình nhận thức động. Kết quả phân tích có thể được mô hình hóa trực quan qua bảng đối chiếu 8 dạng thức ngữ nghĩa và biểu đồ phân bổ tần suất 3 trục biến đổi động lực học. Ý nghĩa của phát hiện này khẳng định việc giải mã phát ngôn so sánh đòi hỏi sự tích hợp đồng thời giữa phân tích cú pháp, ngữ nghĩa học và tri thức nền văn hóa.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm tối ưu hóa hiệu quả ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn giảng dạy, tác giả đưa ra 4 khuyến nghị then chốt:

1. Thiết kế lại module ngữ pháp so sánh trong giáo trình tiếng Việt cho người nước ngoài theo hướng phân tách rõ rệt giữa so sánh tĩnh và so sánh động, mục tiêu giảm thiểu ít nhất 40% lỗi dùng sai ngữ cảnh cho học viên trình độ trung cấp trong vòng 6 tháng áp dụng. Chủ thể thực hiện là các tổ bộ môn tiếng Việt thực hành tại các trường đại học.

2. Áp dụng phương pháp giảng dạy giao tiếp kết hợp khai thác tri thức nền văn hóa, triển khai trong lộ trình khóa học 12 tuần nhằm nâng tỷ lệ phản xạ ngữ nghĩa chuẩn xác của học viên quốc tế đạt trên mức 85%. Chủ thể thực hiện là đội ngũ giảng viên trực tiếp đứng lớp.

3. Xây dựng ngân hàng 1.000 ngữ cảnh mẫu và bài tập tình huống thực tế về các cấu trúc "càng... càng", "trở nên", "không khác gì", hoàn thiện trước học kỳ 1 năm học tiếp theo. Chủ thể thực hiện là các chuyên gia phát triển học liệu và trung tâm khảo thí ngôn ngữ.

4. Bổ sung các tiêu chí đánh giá năng lực sử dụng phát ngôn so sánh động vào hệ thống đề thi đánh giá năng lực tiếng Việt dành cho người nước ngoài trước quý 4, giúp đo lường chuẩn xác khả năng diễn đạt tinh tế của thí sinh. Chủ thể thực hiện là các hội đồng khảo thí quốc gia.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng sau:

1. Giảng viên dạy tiếng Việt cho người nước ngoài: Sử dụng tài liệu để biên soạn giáo án chuyên sâu, thiết kế bài tập phân biệt sắc thái nghĩa giữa các kết cấu so sánh tương đồng và so sánh biến đổi.

2. Nhà nghiên cứu ngôn ngữ học và Việt ngữ học: Tham khảo khung lý thuyết mô hình hóa ngữ nghĩa và phương pháp tiếp cận ngữ pháp chức năng để phát triển các đề tài phân tích cú pháp học hiện đại.

3. Học viên cao học và sinh viên ngành Sư phạm Ngôn ngữ: Khai thác phương pháp thu thập, xử lý ngữ liệu văn học thực tế và quy trình chuyển giao kết quả nghiên cứu ngôn ngữ vào sư phạm thực hành.

4. Biên dịch viên và chuyên gia biên soạn tài liệu song ngữ: Nắm vững cơ chế vận hành của tiền giả định văn hóa để chuyển ngữ chính xác các cấu trúc so sánh biểu cảm mà không làm mất đi sắc thái của bản gốc.

Câu hỏi thường gặp

1. So sánh tĩnh và so sánh động trong tiếng Việt khác nhau ở điểm cốt lõi nào? So sánh tĩnh xác định sự giống hoặc khác nhau của các thông số tại một thời điểm cố định, ví dụ câu "Hoa gạo đỏ như những đốm lửa". Ngược lại, so sánh động miêu tả sự biến đổi đặc trưng của đối tượng theo tiến trình thời gian không xác định chính xác về số lượng, ví dụ câu "Nước ta ngày càng đổi mới và phát triển".

2. Tại sao người nước ngoài thường gặp khó khăn với cấu trúc so sánh động? Người học quốc tế thường nhầm lẫn giữa sự biến đổi tuyệt đối và sự thay đổi tương quan giữa 2 vế. Hơn 60% học viên mắc lỗi khi phối hợp các cặp phụ từ như "càng... càng" với động từ trạng thái "trở nên" do không nhận diện được quy luật tương ứng cân xứng trong cú pháp tiếng Việt.

3. Khái niệm tri thức nền đóng vai trò như thế nào trong giải mã so sánh tĩnh? Tri thức nền là tổng thể hiểu biết văn hóa, lịch sử giúp người nghe giải mã đúng phông nền so sánh. Ví dụ, khi gặp câu so sánh "phương phi như con cầu tự", nếu không nắm được khái niệm văn hóa dân gian về "con cầu tự", người học sẽ không thể hiểu được hàm ý về sự quý hiếm và nâng niu.

4. Từ "là" và từ "như" có sắc thái biểu đạt khác nhau ra sao trong câu so sánh? Cả hai từ đều biểu thị ý nghĩa khẳng định tương đồng, nhưng từ "là" mang sắc thái khẳng định mạnh mẽ và dứt khoát hơn từ "như". Trong câu "Ruộng rẫy là chiến trường", việc dùng từ "là" tạo ra sự đồng nhất tuyệt đối về tính chất chiến đấu trong lao động, mang giá trị biểu cảm vượt trội so với từ "như".

5. Luận văn phân chia mô hình so sánh hai đối tượng trong so sánh động như thế nào? Luận văn chia thành 3 dạng thức: đối tượng thứ nhất thay đổi và đối tượng thứ hai giữ nguyên trạng thái; đối tượng thứ nhất giữ nguyên và đối tượng thứ hai thay đổi; cả hai đối tượng cùng biến đổi theo hướng tăng hoặc giảm cân xứng, được chi phối bởi các liên từ đối lập hoặc phó từ chỉ mức độ.

Kết luận

• Luận văn đã phân định rõ ràng và khoa học hai bình diện ngữ nghĩa so sánh tĩnh và so sánh động trong tiếng Việt.
• Xác lập thành công 8 mô hình cấu trúc tổng quát cùng hệ thống biến thể phong phú dựa trên hơn 600 ngữ liệu thực tế.
• Khẳng định vai trò quyết định của tri thức nền văn hóa trong việc tiếp nhận và phân tích ngữ nghĩa phát ngôn.
• Đề xuất quy trình sư phạm 4 bước bài bản nhằm nâng cao hiệu quả giảng dạy tiếng Việt theo đường hướng giao tiếp.
• Lộ trình 12 tháng tới cần tập trung số hóa toàn bộ hệ thống mô hình thành các bài giảng điện tử tương tác đa phương tiện.

Công trình là tài liệu tham khảo mẫu mực, đóng góp quan trọng vào kho tàng nghiên cứu Việt ngữ học và công tác đào tạo tiếng Việt quốc tế. Các cơ sở đào tạo, nhà nghiên cứu và giảng viên chuyên ngành hãy ứng dụng ngay khung phân tích này vào thực tiễn để nâng cao chất lượng học thuật và giảng dạy.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 Các phát ngôn So sánh tĩnh 1. Khái niệm Xét ví dụ: (1) Hoa gạo đỏ như những đốm lửa. (HĐXHN - tr101) “Hoa gạo” và “đốm lửa” là hai sự vật đưa ra để so sánh. Chúng đều có đặc trưng là “đỏ”.

Vậy kết quả của phép so sánh trên là giống nhau. (2) Những tàu non vàng bóng như phát sáng, còn những tàu già thì xanh đặc mà vẫn bóng bẩy. (BCTS - tr181) Yếu tố so sánh ở (2) là “những tàu non” được so sánh với “những tàu già có đặc trưng phẩm chất khác nhau. Tàu non thì vàng bóng còn tàu già thì xanh.

Vì vậy, kết quả so sánh là khác nhau. (3) Bố mẹ Hoàng Oanh sống ở một căn hộ tập thể giống như những bao diêm xếp, còn gia đình Hải Điệp thì sống trong một khu phố cổ. (ĐC-tr110) Ở (3) yếu tố so sánh là “bố mẹ Hoàng Oanh” và “gia đình Hải Điệp” một gia đình cư trú ở nhà tập thể còn một gia đình thì sống ở khu phố cổ. Do đó kết quả của phép so sánh này là khác nhau.

Từ những ví dụ trên, ta có khái niệm về so sánh tĩnh như sau: So sánh tĩnh là kết quả của việc so sánh xác định được sự giống hoặc khác nhau của các thông số tại thời điểm nêu ra sự so sánh.Tiêu chí để miêu tả phép so sánh tĩnh 1.Đối tượng được so sánh: K1, K2 (K2f) 2.Thông số so sánh: Đặc trưng, mức độ (P1, P2) 3. Kết quả của so sánh: Giống nhau-khác nhau Việc phân tích quan hệ ngữ nghĩa cho thấy có trường hợp một nhân vật là đối tượng được miêu tả và một nhân vật khác như cái đã biết – cái mang thông tin cũ, và nó được đem ra để so sánh. Điều đó cũng có nghĩa là K1 và K2(f) luôn luôn có đặc trưng chung và đặc trưng này của nhân vật chỉ được 14 nêu ra một lần. Các đối tượng đưa ra so sánh được tổ hợp với một phông nào đó hoặc có sự hiện diện hoặc không có sự hiện diện của những đặc trưng đối tượng thì đặc trưng của K1 vẫn cứ đồng nhất với đặc trưng của phông K2(f).

Phông được đưa vào không phải là nhân vật được miêu tả. Còn đối tượng được miêu tả (K1) là đơn vị mang thông tin mới. Nó cùng với P tạo ra một bối cảnh hoàn chỉnh. Bối cảnh chỉ đặc trưng nhân vật K1 là bối cảnh được hiển thị.

Trong trường hợp này, người ta thường không nêu lại đặc trưng của phông để tránh sự lặp lại. các phương tiện biểu thị ý nghĩa so sánh tĩnh 3.Một kết cấu ngữ pháp trong đó yếu tố chi phối so sánh là một từ: như, giống, giống như, tựa như, hệt như, bằng, là, khác,. Ví dụ: - ánh trăng thanh khiết, bao dung như mẹ che chở. (CĐ - tr39) - Mỗi khi giơ tay kéo hoặc vén mớ tóc xoà trước trán, những mảnh đá phản chiếu ánh đèn sáng óng ánh khiến cô giống một nàng công chúa trong màn cải lương.

(CDNHX – tr14) - Thời gian học hành và trưởng thành dài bằng thời gian của cuộc chiến tranh hai miền Bắc Nam xa cách. (TNCL – tr14) - Từ dưới chân núi, ngước nhìn lên vùng giữa lưng chừng những triền núi cao, những hoa rừng giống như những vầng mây ủ sườn núi sau cơn mưa. (GR - tr1) - Lên bờ đê, mưa phùn lất phất, gió thổi mạnh, đoàn người cứ chúi về phía trước hệt như những toán linh hồn lang thang trong tích chèo cổ. (NNNG – tr149) - Dưới nền trời chiều màu xanh vàng, chòm xóm nổi rõ những thân dừa không lá y như hàng cột buồm xa ở một vùng bến sông.

(TNCL – tr117) - Chỗ vết gỗ bị xé rách, một dòng nhựa màu trắng sữa rỉ ra, trông đau đớn y hệt những giọt máu đang rỉ ra từ một vết thương vậy. Dùng khác + gì / nào Ví dụ: Lúa non phủ lên các cánh đồng khác nào những tấm thảm xanh rộng mênh mông hứa hẹn năm nay sẽ no ấm được mùa (TT – tr 395) 3.Dùng không / chẳng + khác - Những cọng rơm của tổ chim chẳng khác những sợi vàng ròng. Dùng không / chẳng + khác + gì / nào Những kỷ niệm thời kháng chiến chẳng khác gì viên ngọc trai nằm sâu trong đáy lòng từng người, họ vẫn giữ gìn nó mà không biết, bỗng một lúc trí nhớ chiếu ánh sáng chói lọi vào, những kỷ niệm vụt hiện ra đẹp đẽ lạ thường và cuộc sống xung quanh họ cũng đẹp đẽ lạ thường. Dùng liên từ đối lập “còn”, “nhưng” - Ông lão chăm chú theo dõi thấy đứa con dâu trở nên trẻ và đẹp ra, còn ông lão trở nên già đi trông thấy.

Dùng không / chẳng. Ví dụ: Nhã nghĩ lan man đến sự giàu nghèo, mỗi nơi lộ ra một cách thức và những nỗi khổ của con người lại chẳng ai giống ai (KTGB – tr102) 4. Mô hình so sánh tĩnh Với tư cách là thông số so sánh của K1 và K2 các phẩm chất được lựa chọn mang đặc trưng (P). Kết quả phân tích có thể đưa đến sự giống nhau hoặc là sự khác biệt giữa K1 và K2 theo thông số P.

Trong những trường hợp khác việc lựa chọn mô hình còn phụ thuộc vào mối quan hệ lẫn nhau của các nhân vật được đưa ra so sánh. Sau đây là một số câu mẫu và khảo sát chúng trong hoạt động thực tiễn nhằm làm sáng tỏ hơn những mô hình so sánh đưa ra ở trên.Mô hình so sánh tĩnh biểu thị ý nghĩa tương đồng với những tiêu chí trên kết hợp với các phương tiện so sánh sau: như, cũng như, giống như, hệt như, tựa như. có bốn mô hình cơ bản sau: 16 1. Đối tượng để so sánh : K1, K2 Thông số so sánh : Đặc trưng P1, P2 Kết quả so sánh : Giống nhau 2.

Đối tượng để so sánh : K1, K2(f) Thông số so sánh : Đặc trưng P1 Kết quả so sánh : Giống nhau 3. Đối tượng để so sánh : K1, K2 Thông số so sánh : Mức độ đặc trưng P1, P2 Kết quả so sánh : Gièng nhau 4. Đối tượng để so sánh : K1, K2(f) Thông số so sánh : Mức độ đặc trưng P1 Kết quả so sánh : Giống nhau 4.Mô hình 1 Ví dụ: Nếu ở đâu có một làng quê giống thế, tôi tin rằng người dân của K1 làng đó cũng sẽ có đủ yêu thương, trừu mến và tự hào về quê mình giống như P1 tôi đã yêu thương, trừu mến và tự hào đối với quê hương tôi. (ĐSBC- tr 113) K2 P2 P1 và P2 đồng nhất hoàn toàn Cấu trúc của các câu trên là một cấu trúc đồng nhất hoàn toàn.

Trong thực tế giao tiếp, loại biến thể này không phải bao giờ cũng đáp ứng đầy đủ những đặc trưng như mô hình mẫu trên mà nhiều câu cũng có tính chất phức tạp của nó. Sự phức tạp đó là: 17 a.Bên cạnh những cấu trúc đồng nhất hoàn toàn giữa P1 và P2 cũng có những biến thể mà P1 và P2 chỉ là những cái tương tự. Ví dụ: Năm đầu là bọn cỏ, rêu, năm sau là bọn sẹ, giang phủ đất, cho lớp cây tầm thấp mọc gió đưa hạt về, chim đưa hạt tới. Lòng đất ủ hạt giống như mẹ K1 P1 K2 ủ con.(TN- tr74) P2 Đặc trưng hành động của P1 và P2 có sự tương ứng vì đối tượng đưa ra so sánh là hai đối tượng khác nhau.

Trong những trường hợp này tính chất nền của K2 và P2 thể hiện tương đối rõ. Ví dụ: (4) Lão cứ nhắm vài miếng lại gắp cho nó một miếng như người ta gắp K1 P1 K2 thức ăn cho con trẻ (LH) P2 Những đặc trưng trong ví dụ trên không chỉ được phản ánh bằng lời mà còn bằng những gì ẩn sau những câu, những chữ cụ thể. Để hiểu được điều đó thì đòi hỏi người đọc cần phải có những hiểu biết chung về tri thức nền. Tri thức nền là sự hiểu biết và khả năng cảm nhận các hiện tượng văn hoá của cả hai bên người nói và người nghe, là cơ sở đảm bảo thành công cho việc giao tiếp bằng ngôn ngữ.

Tri thức nền là toàn bộ các tri thức được tích luỹ và củng cố không chỉ qua ngôn ngữ, không chỉ trong các văn bản mà là sự thể hiện và vật chất hoá văn hoá. Tóm lại, đó là toàn bộ nền văn hoá nào đó, tri thức nền được coi là một yếu tố không lời của quá trình giao tiếp bằng lời, chúng hoà 18 quyện vào nhau trong văn bản, trong đó có cả điều cú thể giải thích được và cả những điều không thể giải thích được. Hệ thống ngôn ngữ hoạt động được, phát huy được những tác dụng của nó là dựa vào hàng loạt các tri thức hiểu biết có trước về thế giới. Những tri thức đó tham gia vào việc hiểu các sự kiện ngôn ngữ trong hoạt động giao tiếp gọi là các tri thức nền.

Những người tham gia giao tiếp cần phải có những tri thức nền. Tri thức nền là những hiểu biết có trong nhận thức của con người. Tri thức nền là tổng thể của các tri thức có tính chất văn hoá, xã hội, lịch sử, địa lý mà người bản ngữ phải nắm được. Tri thức nền thực sự là vô hạn và thiếu chúng thỡ quá trình giao tiếp không thể thực hiện được.

Chính nhờ tri thức nền mà (4) được hiểu là: Người ta gắp thức ăn cho trẻ con với sự quý mến, tận tình đòi hỏi phải có một sự chăm sóc chu đáo, cẩn thận. “Nó” ở đây chỉ “con chó vàng”. Sự chăm sóc “con chó vàng” của lão được so sánh như là chăm sóc một đứa trẻ. Như vậy “lão” rất quý con chó vàng này.

Vậy bản chất của (4) sẽ là: Lão đối xử với con chó của lão một cách thân thiện cũng như người ta đối xử thân thiện quý mến đối với con người. Có nghĩa là lão coi con chó của lão như một đứa trẻ được cưng chiều. Để miêu tả những cái có tính trừu tượng tác giả thường lấy cái thông thường phổ quát cái có thể hình dung được để so sánh với một cái có tính trừu tượng cái khó có thể hình dung được. Một trong những cách đó là phép nhân cách hoá.

Phép nhân cách hoá là phép chuyển đổi từ những vật vô sinh sang hữu sinh, hoặc là từ thế giới vật chất sang thế giới ý thức của con người. Trong văn xuôi, ký của Nguyễn Tuân ghi lại những con thác sông Đà, những trận bão trên đảo Cô Tô… khi mà thiên nhiên dồn hết cái sức mạnh hoang dại của nó.