Chương 1 Các phát ngôn So sánh tĩnh 1. Khái niệm Xét ví dụ: (1) Hoa gạo đỏ như những đốm lửa. (HĐXHN - tr101) “Hoa gạo” và “đốm lửa” là hai sự vật đưa ra để so sánh. Chúng đều có đặc trưng là “đỏ”.
Vậy kết quả của phép so sánh trên là giống nhau. (2) Những tàu non vàng bóng như phát sáng, còn những tàu già thì xanh đặc mà vẫn bóng bẩy. (BCTS - tr181) Yếu tố so sánh ở (2) là “những tàu non” được so sánh với “những tàu già có đặc trưng phẩm chất khác nhau. Tàu non thì vàng bóng còn tàu già thì xanh.
Vì vậy, kết quả so sánh là khác nhau. (3) Bố mẹ Hoàng Oanh sống ở một căn hộ tập thể giống như những bao diêm xếp, còn gia đình Hải Điệp thì sống trong một khu phố cổ. (ĐC-tr110) Ở (3) yếu tố so sánh là “bố mẹ Hoàng Oanh” và “gia đình Hải Điệp” một gia đình cư trú ở nhà tập thể còn một gia đình thì sống ở khu phố cổ. Do đó kết quả của phép so sánh này là khác nhau.
Từ những ví dụ trên, ta có khái niệm về so sánh tĩnh như sau: So sánh tĩnh là kết quả của việc so sánh xác định được sự giống hoặc khác nhau của các thông số tại thời điểm nêu ra sự so sánh.Tiêu chí để miêu tả phép so sánh tĩnh 1.Đối tượng được so sánh: K1, K2 (K2f) 2.Thông số so sánh: Đặc trưng, mức độ (P1, P2) 3. Kết quả của so sánh: Giống nhau-khác nhau Việc phân tích quan hệ ngữ nghĩa cho thấy có trường hợp một nhân vật là đối tượng được miêu tả và một nhân vật khác như cái đã biết – cái mang thông tin cũ, và nó được đem ra để so sánh. Điều đó cũng có nghĩa là K1 và K2(f) luôn luôn có đặc trưng chung và đặc trưng này của nhân vật chỉ được 14 nêu ra một lần. Các đối tượng đưa ra so sánh được tổ hợp với một phông nào đó hoặc có sự hiện diện hoặc không có sự hiện diện của những đặc trưng đối tượng thì đặc trưng của K1 vẫn cứ đồng nhất với đặc trưng của phông K2(f).
Phông được đưa vào không phải là nhân vật được miêu tả. Còn đối tượng được miêu tả (K1) là đơn vị mang thông tin mới. Nó cùng với P tạo ra một bối cảnh hoàn chỉnh. Bối cảnh chỉ đặc trưng nhân vật K1 là bối cảnh được hiển thị.
Trong trường hợp này, người ta thường không nêu lại đặc trưng của phông để tránh sự lặp lại. các phương tiện biểu thị ý nghĩa so sánh tĩnh 3.Một kết cấu ngữ pháp trong đó yếu tố chi phối so sánh là một từ: như, giống, giống như, tựa như, hệt như, bằng, là, khác,. Ví dụ: - ánh trăng thanh khiết, bao dung như mẹ che chở. (CĐ - tr39) - Mỗi khi giơ tay kéo hoặc vén mớ tóc xoà trước trán, những mảnh đá phản chiếu ánh đèn sáng óng ánh khiến cô giống một nàng công chúa trong màn cải lương.
(CDNHX – tr14) - Thời gian học hành và trưởng thành dài bằng thời gian của cuộc chiến tranh hai miền Bắc Nam xa cách. (TNCL – tr14) - Từ dưới chân núi, ngước nhìn lên vùng giữa lưng chừng những triền núi cao, những hoa rừng giống như những vầng mây ủ sườn núi sau cơn mưa. (GR - tr1) - Lên bờ đê, mưa phùn lất phất, gió thổi mạnh, đoàn người cứ chúi về phía trước hệt như những toán linh hồn lang thang trong tích chèo cổ. (NNNG – tr149) - Dưới nền trời chiều màu xanh vàng, chòm xóm nổi rõ những thân dừa không lá y như hàng cột buồm xa ở một vùng bến sông.
(TNCL – tr117) - Chỗ vết gỗ bị xé rách, một dòng nhựa màu trắng sữa rỉ ra, trông đau đớn y hệt những giọt máu đang rỉ ra từ một vết thương vậy. Dùng khác + gì / nào Ví dụ: Lúa non phủ lên các cánh đồng khác nào những tấm thảm xanh rộng mênh mông hứa hẹn năm nay sẽ no ấm được mùa (TT – tr 395) 3.Dùng không / chẳng + khác - Những cọng rơm của tổ chim chẳng khác những sợi vàng ròng. Dùng không / chẳng + khác + gì / nào Những kỷ niệm thời kháng chiến chẳng khác gì viên ngọc trai nằm sâu trong đáy lòng từng người, họ vẫn giữ gìn nó mà không biết, bỗng một lúc trí nhớ chiếu ánh sáng chói lọi vào, những kỷ niệm vụt hiện ra đẹp đẽ lạ thường và cuộc sống xung quanh họ cũng đẹp đẽ lạ thường. Dùng liên từ đối lập “còn”, “nhưng” - Ông lão chăm chú theo dõi thấy đứa con dâu trở nên trẻ và đẹp ra, còn ông lão trở nên già đi trông thấy.
Dùng không / chẳng. Ví dụ: Nhã nghĩ lan man đến sự giàu nghèo, mỗi nơi lộ ra một cách thức và những nỗi khổ của con người lại chẳng ai giống ai (KTGB – tr102) 4. Mô hình so sánh tĩnh Với tư cách là thông số so sánh của K1 và K2 các phẩm chất được lựa chọn mang đặc trưng (P). Kết quả phân tích có thể đưa đến sự giống nhau hoặc là sự khác biệt giữa K1 và K2 theo thông số P.
Trong những trường hợp khác việc lựa chọn mô hình còn phụ thuộc vào mối quan hệ lẫn nhau của các nhân vật được đưa ra so sánh. Sau đây là một số câu mẫu và khảo sát chúng trong hoạt động thực tiễn nhằm làm sáng tỏ hơn những mô hình so sánh đưa ra ở trên.Mô hình so sánh tĩnh biểu thị ý nghĩa tương đồng với những tiêu chí trên kết hợp với các phương tiện so sánh sau: như, cũng như, giống như, hệt như, tựa như. có bốn mô hình cơ bản sau: 16 1. Đối tượng để so sánh : K1, K2 Thông số so sánh : Đặc trưng P1, P2 Kết quả so sánh : Giống nhau 2.
Đối tượng để so sánh : K1, K2(f) Thông số so sánh : Đặc trưng P1 Kết quả so sánh : Giống nhau 3. Đối tượng để so sánh : K1, K2 Thông số so sánh : Mức độ đặc trưng P1, P2 Kết quả so sánh : Gièng nhau 4. Đối tượng để so sánh : K1, K2(f) Thông số so sánh : Mức độ đặc trưng P1 Kết quả so sánh : Giống nhau 4.Mô hình 1 Ví dụ: Nếu ở đâu có một làng quê giống thế, tôi tin rằng người dân của K1 làng đó cũng sẽ có đủ yêu thương, trừu mến và tự hào về quê mình giống như P1 tôi đã yêu thương, trừu mến và tự hào đối với quê hương tôi. (ĐSBC- tr 113) K2 P2 P1 và P2 đồng nhất hoàn toàn Cấu trúc của các câu trên là một cấu trúc đồng nhất hoàn toàn.
Trong thực tế giao tiếp, loại biến thể này không phải bao giờ cũng đáp ứng đầy đủ những đặc trưng như mô hình mẫu trên mà nhiều câu cũng có tính chất phức tạp của nó. Sự phức tạp đó là: 17 a.Bên cạnh những cấu trúc đồng nhất hoàn toàn giữa P1 và P2 cũng có những biến thể mà P1 và P2 chỉ là những cái tương tự. Ví dụ: Năm đầu là bọn cỏ, rêu, năm sau là bọn sẹ, giang phủ đất, cho lớp cây tầm thấp mọc gió đưa hạt về, chim đưa hạt tới. Lòng đất ủ hạt giống như mẹ K1 P1 K2 ủ con.(TN- tr74) P2 Đặc trưng hành động của P1 và P2 có sự tương ứng vì đối tượng đưa ra so sánh là hai đối tượng khác nhau.
Trong những trường hợp này tính chất nền của K2 và P2 thể hiện tương đối rõ. Ví dụ: (4) Lão cứ nhắm vài miếng lại gắp cho nó một miếng như người ta gắp K1 P1 K2 thức ăn cho con trẻ (LH) P2 Những đặc trưng trong ví dụ trên không chỉ được phản ánh bằng lời mà còn bằng những gì ẩn sau những câu, những chữ cụ thể. Để hiểu được điều đó thì đòi hỏi người đọc cần phải có những hiểu biết chung về tri thức nền. Tri thức nền là sự hiểu biết và khả năng cảm nhận các hiện tượng văn hoá của cả hai bên người nói và người nghe, là cơ sở đảm bảo thành công cho việc giao tiếp bằng ngôn ngữ.
Tri thức nền là toàn bộ các tri thức được tích luỹ và củng cố không chỉ qua ngôn ngữ, không chỉ trong các văn bản mà là sự thể hiện và vật chất hoá văn hoá. Tóm lại, đó là toàn bộ nền văn hoá nào đó, tri thức nền được coi là một yếu tố không lời của quá trình giao tiếp bằng lời, chúng hoà 18 quyện vào nhau trong văn bản, trong đó có cả điều cú thể giải thích được và cả những điều không thể giải thích được. Hệ thống ngôn ngữ hoạt động được, phát huy được những tác dụng của nó là dựa vào hàng loạt các tri thức hiểu biết có trước về thế giới. Những tri thức đó tham gia vào việc hiểu các sự kiện ngôn ngữ trong hoạt động giao tiếp gọi là các tri thức nền.
Những người tham gia giao tiếp cần phải có những tri thức nền. Tri thức nền là những hiểu biết có trong nhận thức của con người. Tri thức nền là tổng thể của các tri thức có tính chất văn hoá, xã hội, lịch sử, địa lý mà người bản ngữ phải nắm được. Tri thức nền thực sự là vô hạn và thiếu chúng thỡ quá trình giao tiếp không thể thực hiện được.
Chính nhờ tri thức nền mà (4) được hiểu là: Người ta gắp thức ăn cho trẻ con với sự quý mến, tận tình đòi hỏi phải có một sự chăm sóc chu đáo, cẩn thận. “Nó” ở đây chỉ “con chó vàng”. Sự chăm sóc “con chó vàng” của lão được so sánh như là chăm sóc một đứa trẻ. Như vậy “lão” rất quý con chó vàng này.
Vậy bản chất của (4) sẽ là: Lão đối xử với con chó của lão một cách thân thiện cũng như người ta đối xử thân thiện quý mến đối với con người. Có nghĩa là lão coi con chó của lão như một đứa trẻ được cưng chiều. Để miêu tả những cái có tính trừu tượng tác giả thường lấy cái thông thường phổ quát cái có thể hình dung được để so sánh với một cái có tính trừu tượng cái khó có thể hình dung được. Một trong những cách đó là phép nhân cách hoá.
Phép nhân cách hoá là phép chuyển đổi từ những vật vô sinh sang hữu sinh, hoặc là từ thế giới vật chất sang thế giới ý thức của con người. Trong văn xuôi, ký của Nguyễn Tuân ghi lại những con thác sông Đà, những trận bão trên đảo Cô Tô… khi mà thiên nhiên dồn hết cái sức mạnh hoang dại của nó.
