Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG MÔI TRƯỜNG GIÁO DỤC TRƯỜNG MẦM NON THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Về môi trường giáo dục 1. Trên thế giới Trên thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu về môi trường giáo dục và xây dựng môi trường giáo dục.
Điển hình có thể kể đến một số thành tựu của các nhà khoa học tiêu biểu sau: Đại diện đầu tiên là A.Makarenko (1888-1939) với tác phẩm nổi tiếng “Bài ca sư phạm” và “Những ngọn cờ trên tháp”. Trong các tác phẩm của mình ông đề cập đến khái niệm tập thể giáo dục với những đặc trưng bao gồm sự thống nhất về mục tiêu cũng như sự cùng tham gia hoạt động trong tổ chức của các thành viên. Dù không nói đến môi trường giáo dục song những đặc trưng của tập thể giáo dục, theo ông lại là nơi nuôi dưỡng và phát triển nhân cách cho trẻ. Ông viết: “…Nguyên lí của công tác giáo dục chính trị nằm ở chính điểm này… Nguồn gốc của những khái niệm danh dự và nghĩa vụ cũng nằm trong chính cảm giác này về giá trị của tập thể” [12, tr.
Về lý luận ông khẳng định sự cần thiết phải biến tập thể thành tập thể sư phạm để giáo dục các thành viên. Và trên thực tế ông chứng minh sự lãnh đạo sư phạm tích cực không hề tạo nên bất cứ một mâu thuẫn nào mà ngược lại đó còn là điều kiện cần thiết để phát huy vai trò chủ động, sáng tạo của trẻ em. Trong sự lãnh đạo của tập thể sư phạm, ông coi trọng tính độc lập, chủ động, sáng tạo của tổ chức, dung hòa quyền hành của giáo viên với tập thể. Xây dựng một tập thể có sự kết hợp hài hòa giữa quyền lợi và nhiệm vụ của mỗi thành viên đối với tập thể.
Đáng tiếc ông chỉ coi tập thể là “nhóm tiếp xúc” nên mới dẫn đến gia đình chủ nghĩa chứ hoàn toàn chưa xây dựng được một tập thể lớn hơn theo đúng nghĩa nhà trường. Nhà khoa học thứ hai là Stanislaw Kowalski (Ba Lan) với tác phẩm “Xã hội học giáo dục và giáo dục học”. Ông đã để lại dấu ấn khá sâu đậm khi đưa ra kết cấu của môi trường, môi trường xã hội và môi trường giáo dục. Trong tác phẩm của mình, ông đã chỉ ra hệ thống các yếu tố của môi trường bao gồm hai thành tố.
Thành tố thứ nhất là môi trường địa lý tự nhiên hay còn được gọi là môi trường cảnh quan tự nhiên. Thành tố thứ hai là môi trường văn hóa và xã hội. Thành tố thứ hai là thành tố đã gây ra những kích thích phản ứng và cảm xúc về mặt tâm lý. Cuối cùng, ông đi đến kết luận: “có thể rút ra hệ quả là môi trường đảm nhiệm chức năng giáo dục” [37, tr.
Và theo ông, chúng ta có thể đạt được mục tiêu giáo dục nhất định nếu xây dựng được một hệ thống những nhân tố kích thích có ý đồ, có phương hướng đúng đắn. 6 Tác giả thứ ba là Edward Rây Krisnan (Mission College -Thailand) với bài viết “Hãy để sinh viên học trong bầu không khí ồn ào”. Bài viết đã đề cập tới nhiều vấn đề như: “.Đứa trẻ học rất nhanh trong những năm thơ ấu của cuộc đời, bởi vì thực tế không có ai thực sự dạy em mà chính bản thân em đóng vai trò tích cực trong việc học tập của bản thân.”[dẫn theo 31, tr. Trong đó điều cần chúng ta cần quan tâm là các môi trường xung quanh đứa trẻ.trong hầu hết các trường hợp, trẻ em học cách tư duy trong những môi trường không theo khuôn phép, không nghiêm ngặt và rất linh hoạt ở nhà, ở sân chơi, ở cửa hiệu, trong gia đình.” [dẫn theo 31, tr.
Từ đó ông đúc rút cần phải tạo ra những môi trường học tập tự do hơn cho sinh viên để phát triển tư duy cảm giác và hình thành kĩ năng tư duy phân tích. Các nghiên cứu trên đều đã chứng minh sự tác động của môi trường học tập, môi trường giáo dục đến chất lượng quá trình giáo dục và đào tạo. Bước đầu hé mở về nội dung, kết cấu của môi trường giáo dục. Từ những đóng góp này đã gợi mở nhiều hoạt động về xây dựng và phát triển môi trường giáo dục trong hệ thống các cơ sở giáo dục và đào tạo ở Việt Nam.
Ở Việt Nam Ở Việt Nam đã có những nghiên cứu về môi trường giáo dục với những đặc điểm phù hợp địa lý tự nhiên và truyền thống riêng. Những nghiên cứu này góp phần hình thành nên hệ thống lý luận về xây dựng môi trường giáo dục trong nước. Có thể kể đến một số các công trình và tác giả tiêu biểu như sau: PGS.Trần Đức Minh với công trình “Xây dựng môi trường sư phạm trong trường cao đẳng sư phạm - nhận thức và hành động thực tiễn”. Theo ông khái niệm môi trường sư phạm là môi trường “…mà ở đó từ nhận thức đến hành động, mọi thành viên trong trường đều nêu gương về kỉ cương, tình thương trách nhiệm và có khát vọng học tập không ngừng” [36].
Môi trường này bao gồm hàng loạt các yếu tố cụ thể như: mối giao tiếp sư phạm đẹp như: lối sống, lối ứng xử sư phạm, có thói quen làm việc thiện chí, thân thiện.; đội ngũ quản lý và phương thức quản lí có hiệu quả; các hoạt động văn hoá, văn nghệ thể dục thể thao sôi nổi, có ý nghĩa giáo dục thiết thực; hay kiến trúc hài hoà, hợp lí, tiện ích, cảnh quan xanh, sạch, đẹp… Đặc biệt là tác giả Phạm Hồng Quang với tác phẩm “Môi trường giáo dục”. Trong tác phẩm suất sắc của mình ông đã đưa ra nhiều quan điểm khác nhau về môi trường, môi trường tự nhiên và môi trường xã hội, môi trường giáo dục và môi trường văn hóa giáo dục. Vai trò quan trọng và sự tác động của môi trường, môi trường giáo dục đối với đời sống và sự hình thành phát triển nhân cách con người đã được phân tích một cách sâu sắc. Ông cho rằng: “Môi trường giáo dục là toàn bộ cơ sở vật chất, tinh thần mà trong đó con người được giáo dục đang sống, lao động và học tập, được sử dụng nhằm tác động đến sự hình thành nhân cách của họ phù hợp với mục đích giáo dục đã định”.
Hay “…các điều kiện vật chất và tinh thần chứa đựng hệ thống giá trị của hoạt động giáo dục, tạo niềm tin, giá trị về thái độ của các thành viên tham gia 7 hoạt động trong trường học và ảnh hưởng đến quá trình giáo dục. Quan tâm đến những điều kiện vật chất của môi trường văn hóa giáo dục là quan tâm đến các điều kiện tự nhiên, cơ sở vật chất của nhà trường. Bên cạnh đó những yếu tố tinh thần cũng rất cần được xây dựng bởi những yếu tố vật chất và tinh thần có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, tạo nên một chỉnh thể thống nhất trong môi trường văn hóa giáo dục đối với người học. Môi trường tinh thần bao gồm bầu không khí tâm lí trong trường, những nét truyền thống, các giá trị cùng với các quan điểm chỉ đạo.
Với những đóng góp này lý luận về môi trường giáo dục dần được làm sáng tỏ. Ngoài ra còn có các tên tuổi khác nghiên cứu về vấn đề này như: Là Văn Mến với đề tài cấp tỉnh “Nghiên cứu xây dựng môi trường sư phạm nhằm tăng cường giáo dục phẩm chất nghề nghiệp cho sinh viên Cao đẳng Sư phạm Nam Định”, Nam Định năm 2004. Vũ Thị Sơn, với bài “Về môi trường học tập trong lớp” in trong tạp chí Giáo dục, số chuyên đề l02 năm 2004; Đặng Thành Hưng, với bài “Thiết kế bài học nhằm tích cực hoá học tập” in trong tạp chí Giáo dục, số tháng 2 năm 2005, v. Gần đây có thêm nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này.
Cụ thể như: Lê Gia Thanh, với bài “Cần đổi mới hình thức tổ chức hoạt động trong xây dựng môi trường giáo dục hiện nay” in trong tạp chí Giáo dục, Số 321 kì 1 tháng 5/2013. Nguyễn Thị Thủy có bài viết “Nghiên cứu về giáo dục đa văn hóa và xây dựng môi trường giáo dục đa văn hóa trong trường mầm non”, Tạp chí Giáo dục, Số đặc biệt tháng 12/2016, Lê Thị Oanh, “Cơ sở thực tiễn về xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận “văn hóa tổ chức” tại các trường trung học phổ thông chuyên trong bối cảnh hội nhập quốc tế”, Tạp chí Giáo dục, Số 412 kì 2 tháng 8/2017, v. Sự nghiên cứu nghiêm túc của các nhà khoa học ở nhiều thế hệ đã góp phần khẳng định vai trò quan trọng của việc xây dựng môi trường giáo dục. Để ngày càng hoàn thiện một cách toàn diện các quá trình giáo dục cho mỗi nhà trường công tác xây dựng môi trường giáo dục vẫn cần tiếp tục được hoàn thiện cả về lý luận lẫn thực tiễn.
Do vậy định hướng nghiên cứu của đề tài mà tác giả lựa chọn là hoàn toàn đúng đắn và cần thiết. Về văn hóa nhà trường 1. Trên thế giới Văn hóa nhà trường là đề tài đã được nhiều nhà khoa học nổi tiếng trên thế giới nghiên cứu. Có thể khái quát một cách tổng quan các nghiên cứu ở nước ngoài về văn hóa nhà trường với các đại diện tiêu biểu sau: Đầu tiên là hai tác giả Purkey và Smith năm 1982 đã có công xác định văn hóa nhà trường như một kết cấu chặt chẽ.
Văn hóa nhà trường được coi là một quá trình gây dựng và tạo nên một không gian của các giá trị, các chuẩn mực nhằm dẫn dắt các thành viên trong nhà trường (bao gồm cả giáo viên, học sinh, cán bộ, nhân viên) theo hướng dạy và học chất lượng nhất [45]. Tiếp theo, trong công trình nghiên cứu “Culture - the missing concept in 8 organization studies” của Edgar Henry Shein năm 1996, văn hóa nhà trường đã được coi chính là văn hóa của tổ chức. Đồng thời ông cũng đã chỉ ra 03 thành tố cấu thành của văn hóa nhà trường. Cụ thể đó là: quá trình và cấu trúc hữu hình; hệ thống giá trị được tuyên bố và những quan niệm chung [42].
Với các tác giả Philips, G &Wagner trong “School culture assessment” năm 2003 lại nghiên cứu các đặc điểm của văn hóa nhà trường và đưa ra quá trình để đánh giá văn hóa nhà trường [44]. Đặc điểm của một nhà trường có nền văn hóa tích cực, lành mạnh sẽ là yếu tố tích cực giúp giáo dục toàn diện sinh viên. Để có được một nền văn hóa như vậy các nhà trường cần thiết phải xây dựng công cụ để phát triển và đánh giá nền văn hóa của mình.