CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 GIỚI THIỆU CHUNG 1.1 Tình hình nghiên cứu và ứng dụng đập Xà lan ở Việt Nam Đập xà lan lần đầu tiên được đề xuất và nghiên cứu trong đề tài cấp nhà nước “Nghiên cứu công nghệ tiên tiến để tạo nguồn nước ngọt vùng ven biển”, mã số KC12-10A từ năm 1992-1995 do GS. Trương Đình Dụ làm chủ nhiệm. Kết quả nghiên cứu trong đề tài này mới chỉ dừng lại ở sơ đồ nguyên lý kết cấu của ĐXL.
Đến năm 2003, Bộ Nông Nghiệp và PTNT đã cho phép tiếp tục nghiên cứu trong đề tài “Nghiên cứu thiết kế chế tạo đập Xà lan di động, phục vụ chuyển đổi cơ cấu kinh tế vùng đồng bằng Sông Cửu Long” [2]. Năm 2004, ĐXL được phép sản xuất thử nghiệm cấp nhà nước DAĐL- 2004/06 “Hoàn thiện công nghệ thiết kế, chế tạo thi công và quản lý vận hành ĐXL di động áp dụng cho vùng triều phục vụ các công trình ngăn sông vùng ven biển” [3, 14]. Công nghệ được áp dụng thử nghiệm thành công cho đập Phước Long – Bạc Liêu (2004), đập Thông Lưu - Bạc Liêu (2005) [12]. Năm 2006, Bộ Nông Nghiệp và PTNT cho áp dụng công nghệ này vào thiết kế và thi công 7 cống thuộc dự án Omon xano tỉnh Cần Thơ, Hậu Giang, Kiên Giang.
Năm 2007, được tỉnh Cà Mau áp dụng vào xây dựng hai cống Minh Hà và Rạch Lùm, huyện Trần Văn Thời, tỉnh Cà Mau. Năm 2008, Bộ Nông Nghiệp và PTNT tiếp tục cho áp dụng ĐXL vào 63 công trình thuộc dự án phân ranh mặn ngọt Sóc Trăng - Bạc Liêu. Đến nay các địa phương như Cà Mau, Bạc Liêu, Kiên Giang đã ứng dụng rộng rãi công nghệ ĐXL, lên đến hàng trăm công trình [18]. Trần Đình Hòa và các cộng sự [7] đã nghiên cứu, phát triển ĐXL thêm dạng đập xà lan liên hợp (ĐXLLH).
Công nghệ ĐXLLH có kết cấu bao gồm nhiều đơn nguyên kết hợp với nhau, nền móng của ĐXLLH được gia cố thêm hệ thống cọc ngàm vào nền (Hình 1. Giải pháp công nghệ này được kiến nghị áp dụng cho các công trình ngăn sông lớn, cột nước cao.1 - Bố trí kết cấu ĐXLLH Năm 2018, trong đề tài cấp Quốc gia [8], GS. Trần Đình Hòa và các cộng sự đã tiếp tục nghiên cứu, đề xuất một số giải pháp công nghệ dạng ĐXL kiểu phao nổi tháo lắp hàng năm, đặt trên nền đã được xử lý bằng bê tông cốt thép (Hình 1. Giải pháp công nghệ này được kiến nghị áp dụng cho các công trình dâng nước điều tiết trên sông Hồng.
Do ưu điểm nổi trội của ĐXL có giá thành rẻ, chi phí cho ĐXL [7], bằng 30- 70% so với cống truyền thống. Khả năng di chuyển của công trình trong trường hợp thay đổi vị trí tuyến phục vụ yêu cầu chuyển đổi cơ cấu sản xuất không chỉ có ý nghĩa về mặt khoa học mà còn đem lại lợi ích kinh tế cao do sử dụng lại kết cấu công trình và không mất chi phí phá dỡ. Tính năng di động của ĐXL đáp ứng được yêu cầu quy hoạch mở, phát triển kinh tế trong tương lai, góp phần vào công cuộc hiện đại hoá nông nghiệp nông thôn. ĐXL sử dụng khả năng chịu lực của nền tự nhiên để xây dựng công trình mà không phải xử lý nền đất yếu một cách tốn kém.
Đập được chế tạo, lắp đặt theo tính chất công nghiệp, giảm diện tích chiếm đất nên thời gian thi công nhanh.2 - Bố trí kết cấu ĐXL tháo lắp hàng năm Công nghệ ĐXL đặc biệt phù hợp với những vùng giao thông kém phát triển, vận chuyển nguyên vật liệu khó khăn, điều kiện tự nhiên phức tạp như vùng sâu, vùng xa bán đảo Cà Mau hay những nơi khó giải phóng mặt bằng. Công nghệ ĐXL gần như không làm thay đổi cảnh quan môi trường tự nhiên do không phải làm mặt bằng và dẫn dòng thi công. Khẩu độ của ĐXL cũng được mở rộng nên tăng khả năng tiêu thoát lũ và bảo vệ môi trường cho khu vực tốt hơn so với cống truyền thống. Do đó, tiềm năng và triển vọng ứng dụng ĐXL trong vùng ĐBSCL là rất lớn.2 Nguyên lý, cấu tạo và những kỹ thuật căn bản của đập Xà lan 1.1 Nguyên lý đập Xà lan Theo [2, 3, 14], ĐXL có các nguyên lý công nghệ cụ thể: Ổn định lún dựa trên việc tối ưu kết cấu đập nhẹ để ứng suất lên nền nhỏ hơn ứng suất cho phép của đất nền mềm yếu, không phải xử lý nền.
Ổn định trượt, lật: Dùng ma sát đất nền với đáy công trình và đất đắp mang cống với tường bên. Ổn định thấm: Theo nguyên lý đường viền ngang dưới đáy công trình. -9- Ổn định xói: Mở rộng khẩu độ cống để lưu tốc sau cống nhỏ hơn lưu tốc xói cho phép của lớp gia cố đơn giản.2 Kết cấu đập Xà lan Đập Xà lan có hai dạng, dạng 1- ĐXL hộp phao kín (Hình 1. ĐXL loại này có đáy và trụ pin dạng hộp với kết cấu bản sườn và khung chịu lực.
Vật liệu chế tạo ĐXL là vật liệu xây dựng thông dụng như bê tông cốt thép. Hộp đáy ĐXL được chia làm nhiều khoang hầm. Mỗi công trình có thể bao gồm 1 ĐXL với khẩu độ cửa van từ 4 30m hay nhiều ĐXL liên kết với nhau bằng kết cấu kín nước tuỳ theo chiều rộng của sông. Dạng 2 - ĐXL bản dầm (Hình 1.6) - bản đáy và trụ pin có kết cấu bản dầm đổ liền khối, hai đầu thượng hạ lưu cống là vị trí lắp đặt cửa van hoặc khe phai, thân cống và phai hai đầu tạo thành một hộp kín nước xung quanh nhưng hở mặt trên, vì vậy cống có thể nổi trên mặt nước và di chuyển đến vị trí xây dựng công trình.
Cửa van sử dụng trong công trình có thể là cửa Clape, cửa van cung, cửa van cao su, cửa tự động, cửa phẳng…Theo [14], khoảng 70% số ĐXL được xây dựng từ trước đến nay là ĐXL bản dầm. Đập Xà lan được chế tạo trong nhà máy, hố đúc sẵn, hay trên ụ nổi tại một vị trí thuận lợi để không cần giải phóng mặt bằng. Cửa van được lắp đặt sẵn trên ĐXL ở hố móng khô. Giai đoạn tiếp theo là cho nước vào hố đúc và làm nổi đập để di chuyển đến vị trí lắp đặt công trình và hạ chìm ĐXL.
Đắp đất mang cống, xây dựng cầu, hoàn thiện công trình và bàn giao.3 - Mô hình ĐXL hộp Hình 1.4 - ĐXL hộp ở công trình cống Phước Long - 10 - Hình 1.5 - Mô hình ĐXL bản dầm Hình 1.6 - Công trình ĐXL bản dầm thực tế 1.3 Tình hình ứng dụng ĐXL ở nước ngoài Trong dự án xây dựng các công trình giảm nhẹ lụt lội do triều cường cho thành phố Venice-Italia (Hình 1.8), các chuyên gia đã đề xuất phương án ngăn 3 cửa nhận nước từ vịnh Vinece vào phá Vinece bao gồm LiDo, Malamocco, Chioggia bằng hệ thống gồm 78 cửa van bằng thép trên hệ thống ĐXL, mỗi cửa cao 18-28m, rộng 20m, dày 5m. Cửa van loại Clape phao trục dưới khi cần tháo lũ thì bơm nước vào bụng cửa van để cửa hạ xuống, khi cần ngăn triều thì bơm nước ra khỏi bụng để cửa tự nổi lên. Nền công trình được xử lý bằng cọc bê tông cốt thép, đầu cọc được liên kết với nhau bằng bê tông vữa dâng, liên kết giữa đầu cọc và xà lan được tiếp tục đổ bê tông vữa dâng.7 - Cắt ngang cống LiDo, Hình 1.8 - Xử lý nền công trình Vinece Malamocco, Chioggia ở Italia - 11 - Tại Mỹ, trong dự án xây dựng các bậc nước trên sông Monongahela để phục vụ cho vận tải thuỷ, có rất nhiều công trình ngăn sông lớn được xây dựng [7]. Trong đó, đập Braddock là một điển hình cho việc xây dựng công trình ngay trên sông với nguyên lý dạng phao.
Đập gồm 5 khoang, mỗi khoang rộng 33,6m. Toàn bộ đập được ghép bởi hai đơn nguyên xà lan bê tông. Mỗi đơn nguyên đều có kích thước từ thượng lưu về hạ lưu là 31,9m và tất cả các khoang cửa rộng 33,6m. Sau khi các đơn nguyên được chế tạo xong trong hố móng, chúng được làm nổi và di chuyển ra vị trí công trình và đánh chìm xuống nền cọc đã chuẩn bị sẵn.
Cống ngăn mặn Montezuma [7] trên cửa sông Montezuma, được thiết kế và xây dựng để ngăn nước mặn xâm nhập vào sông Sacramento từ vịnh San Fransisco. Công trình có 3 khoang cửa van cung rộng 11m để điều tiết nước và 2 khoang cửa khống chế mực nước rộng 20,1m, ngoài ra còn có một âu thuyền rộng 6,1m dài 21,3m.9 - Phương án xử lý nền của đập Brad dock Công trình được hoàn thành vào năm 1988 với chi phí khoảng 12,5 triệu USD so với khoảng 25 triệu USD nếu thi công công trình theo phương án truyền thống. Ở Hà Lan, từ những năm 1950, họ đã triển khai xây dựng nhiều công trình ngăn sông quy mô lớn như dự án Deltaplan với một hệ thống các công trình được xây dựng để - 12 - bảo vệ 150.000 ha đất, đầu tiên là công trình ngăn cửa sông Brieles' Gat và Botlek được xây dựng, sau đó lần lượt các cửa sông Western Schelde, Eastern Schelde, Haringvliet, Brouwershavense Gat [7]. Các công trình tiêu biểu ứng dụng nguyên lý phao nổi như đập Veersegat được xây dựng để bảo vệ cho vùng Walcheren, Bắc - Beveland và Nam - Beveland nước Hà Lan khỏi các thảm hoạ từ thuỷ triều Biển Bắc.
Công trình được hoàn thiện năm 1961. Toàn bộ công trình có 24 xà lan và xà lan cuối cùng được đánh chìm vào ngày 24/9/1961. Đập Grevelingen (Hà Lan) cũng được bắt đầu xây dựng vào năm 1958 và được hoàn thành 10 năm sau đó với chiều dài tuyến đập là 6km. Các công trình dạng ĐXL đã nghiên cứu và xây dựng trên thế giới có nguyên lý chịu lực bằng gia cố nền, cụ thể như đập Braddock (Mỹ) gia cố nền bằng hệ cọc chịu lực, khác với nghiên cứu trong luận án là ĐXL đặt trực tiếp trên nền đất yếu.
Trong luận án, nguyên lý chịu lực đứng của ĐXL là mở rộng bản đáy giảm ứng nền, chịu lực ngang bằng ma sát bản đáy.2 NỀN ĐẤT YẾU VÙNG ĐBSCL Theo tài liệu [4], [15] một số đặc trưng cơ lý thí nghiệm đất bùn sét tại các lỗ khoan đại diện đã được thí nghiệm các chỉ tiêu cơ lý ở trạng thái bão hòa nước. Sức chống cắt của đất nền theo sơ đồ thí nghiệm nén không cố kết, không thoát nước trên máy cắt phẳng (sơ đồ UU) như Bảng 1.