Thành Phần Loài, Phân Bố và Đặc Điểm Sinh Thái Của Véc Tơ Sốt Rét Tại Miền Trung - Tây Nguyên

Nghiên cứu về loài Anopheles, phân bố, đặc điểm sinh thái và sự nhạy cảm với hóa chất phòng chống sốt rét tại Tây Nguyên năm 2014.

• Tác giả: Ngô Kim Khuê
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Chương
• Trường học: Đại học Quy Nhơn
• Chuyên ngành: Côn trùng học
• Đề tài: Thành Phần Loài, Phân Bố và Đặc Điểm Sinh Thái Tại Miền Trung - Tây Nguyên
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Thành phần loài và phân bố muỗi Anopheles
• 1.1.1. Thành phần loài và phân bố muỗi Anopheles trên thế giới
• 1.1.2. Thành phần loài và phân bố muỗi Anopheles ở Việt Nam
• 1.2. Sinh thái, tập tính, vai trò truyền bệnh của muỗi Anopheles
• 1.2.1. Sinh thái, tập tính, vai trò truyền bệnh của muỗi Anopheles trên thế giới
• 1.2.2. Sinh thái, tập tính và vai trò truyền bệnh của Anopheles ở Việt Nam
• 1.3. Phòng chống véc tơ sốt rét
• 1.3.1. Phòng chống véc tơ sốt rét trên thế giới
• 1.3.2. Phòng chống véc tơ sốt rét ở Việt Nam
• 1.4. Kháng hóa chất diệt côn trùng của véc tơ sốt rét
• 1.4.1. Định nghĩa kháng hóa chất
• 1.4.2. Cơ sở sinh học của tính kháng hóa chất diệt côn trùng
• 1.4.3. Một số cơ chế kháng của côn trùng
• 1.4.4. Tình hình kháng hóa chất diệt côn trùng của véc tơ sốt rét
• 1.4.4.1. Tình hình kháng hóa chất diệt côn trùng của véc tơ sốt rét trên thế giới
• 1.4.4.2. Tình hình kháng hóa chất diệt côn trùng của véc tơ sốt rét ở Việt Nam
• 1.5. Tình hình sốt rét miền Trung - Tây Nguyên
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, thời gian, địa điểm nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.1.3. Địa điểm nghiên cứu
• 2.1.4. Vật liệu nghiên cứu
• 2.1.5. Phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.2.2. Các kỹ thuật được sử dụng trong nghiên cứu
• 2.2.3. Các chỉ số đánh giá
• 2.2.4. Xử lý và phân tích số liệu
• 2.2.5. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thành phần loài Anopheles, phân bố, đặc điểm sinh thái và vai trò truyền bệnh các véc tơ sốt rét ở miền Trung-Tây Nguyên
• 3.1.1. Thành phần loài muỗi Anopheles và phân bố véc tơ tại các điểm nghiên cứu ở miền Trung-Tây nguyên
• 3.1.2. Một số đặc điểm sinh thái học và vai trò truyền bệnh của véc tơ sốt rét tại các điểm nghiên cứu miền Trung - Tây Nguyên
• 3.1.3. Vai trò truyền bệnh của các véc tơ sốt rét tại 02 điểm nghiên cứu có sốt rét lưu hành nặng khu vực miền Trung - Tây Nguyên
• 3.2. Đánh giá sự nhạy cảm của véc tơ sốt rét với hóa chất đang sử dụng trong phòng chống sốt rét ở miền Trung -Tây Nguyên
• 3.2.1. Nhạy cảm của véc tơ sốt rét với hóa chất tại huyện Vân Canh, tỉnh Bình Định
• 3.2.2. Nhạy cảm của véc tơ sốt rét với hóa chất tại Khánh Vĩnh-Khánh Hòa
• 3.2.3. Nhạy cảm của véc tơ sốt rét với hóa chất tại huyện Krông Pa - Gia Lai
• 3.2.4. Nhạy cảm của véc tơ sốt rét với hóa chất tại huyện Bắc Ái - Ninh Thuận
• 3.2.5. Nhạy cảm của véc tơ sốt rét với hóa chất tại huyện Krông - Na, tỉnh Đắk Lắk
• 3.2.6. Nhạy cảm của véc tơ sốt rét với hóa chất tại huyện Ngân Thủy - Quảng Bình
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Thành phần loài Anopheles, phân bố, đặc điểm sinh thái và vai trò truyền bệnh các véc tơ sốt rét ở miền Trung-Tây Nguyên
• 4.1.1. Thành phần loài muỗi Anopheles tại các điểm nghiên cứu ở miền Trung - Tây nguyên
• 4.1.2. Phân bố véc tơ sốt rét tại các điểm nghiên cứu ở miền Trung - Tây nguyên
• 4.1.3. Tập tính và vai trò truyền bệnh của véc tơ sốt rét tại các điểm nghiên cứu ở miền Trung-Tây Nguyên
• 4.2. Sự nhạy cảm của véc tơ sốt rét với hóa chất đang sử dụng trong phòng chống sốt rét ở miền Trung - Tây Nguyên
• 4.2.1. Độ nhạy cảm của An. minimus với hóa chất diệt côn trùng
• 4.2.2. Độ nhạy cảm của An. dirus với hóa chất diệt côn trùng
• 4.2.3. Độ nhạy cảm của các véc tơ phụ với hóa chất diệt côn trùng
• TÍNH KHOA HỌC VÀ TÍNH MỚI CỦA ĐỀ TÀI
• CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN NỘI DUNG CỦA LUẬN ÁN ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Véc Tơ Sốt Rét Tại Miền Trung Tây Nguyên

Nghiên cứu về véc tơ sốt rét tại miền Trung - Tây Nguyên là một lĩnh vực quan trọng trong việc phòng chống bệnh sốt rét. Khu vực này có điều kiện sinh thái đa dạng, tạo ra môi trường thuận lợi cho sự phát triển của các loài muỗi thuộc giống Anopheles. Việc hiểu rõ về thành phần loài, phân bố và đặc điểm sinh thái của chúng là cần thiết để xây dựng các biện pháp phòng chống hiệu quả.

1.1. Đặc Điểm Sinh Thái Của Véc Tơ Sốt Rét

Các loài muỗi Anopheles có đặc điểm sinh thái đa dạng, ảnh hưởng đến khả năng truyền bệnh. Chúng thường sống ở những khu vực ẩm ướt, gần nguồn nước, và có thể hoạt động vào ban đêm. Sự hiểu biết về tập tính này giúp xác định thời điểm và phương pháp phòng chống hiệu quả.

1.2. Vai Trò Của Véc Tơ Trong Truyền Bệnh Sốt Rét

Véc tơ sốt rét đóng vai trò quan trọng trong việc truyền ký sinh trùng Plasmodium từ người bệnh sang người lành. Sự phân bố và mật độ của chúng ảnh hưởng trực tiếp đến tỷ lệ mắc bệnh trong cộng đồng.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Nghiên Cứu Véc Tơ Sốt Rét

Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về véc tơ sốt rét, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc xác định chính xác thành phần loài và sự phân bố của chúng. Sự biến động về môi trường và khí hậu cũng ảnh hưởng đến sự phát triển của các loài muỗi này. Việc kháng hóa chất diệt côn trùng cũng là một vấn đề đáng lo ngại trong công tác phòng chống sốt rét.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Xác Định Thành Phần Loài

Việc phân loại các loài muỗi Anopheles gặp khó khăn do sự chồng chéo về đặc điểm hình thái. Nhiều loài đồng hình khó phân biệt bằng mắt thường, đòi hỏi phải sử dụng các phương pháp phân tích phân tử hiện đại.

2.2. Tình Hình Kháng Hóa Chất Diệt Côn Trùng

Kháng hóa chất diệt côn trùng đang gia tăng, làm giảm hiệu quả của các biện pháp phòng chống sốt rét. Việc theo dõi và đánh giá sự nhạy cảm của véc tơ sốt rét với các hóa chất là rất cần thiết để điều chỉnh chiến lược phòng chống.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Véc Tơ Sốt Rét Tại Miền Trung Tây Nguyên

Nghiên cứu được thực hiện thông qua các phương pháp thu mẫu và phân tích sinh học. Các điểm nghiên cứu được chọn lựa kỹ lưỡng để đảm bảo tính đại diện cho khu vực miền Trung - Tây Nguyên. Việc sử dụng các kỹ thuật hiện đại như PCR giúp xác định chính xác các loài muỗi và mức độ nhiễm ký sinh trùng.

3.1. Thiết Kế Nghiên Cứu Và Phương Pháp Thu Mẫu

Nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp mô tả cắt ngang, thu mẫu muỗi Anopheles tại các điểm nghiên cứu khác nhau. Các bẫy đèn và mồi người được sử dụng để thu thập mẫu muỗi hiệu quả.

3.2. Phân Tích Sinh Học Và Đánh Giá Kết Quả

Mẫu muỗi thu được sẽ được phân tích bằng các phương pháp sinh học và hóa học để xác định thành phần loài và mức độ nhạy cảm với hóa chất. Kết quả sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho công tác phòng chống sốt rét.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Véc Tơ Sốt Rét Tại Miền Trung Tây Nguyên

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự đa dạng về thành phần loài Anopheles tại khu vực miền Trung - Tây Nguyên. Một số loài muỗi có vai trò chính trong việc truyền bệnh sốt rét đã được xác định. Mức độ nhạy cảm của các véc tơ với hóa chất cũng được đánh giá, cung cấp thông tin quan trọng cho các biện pháp phòng chống.

4.1. Thành Phần Loài Anopheles Tại Khu Vực Nghiên Cứu

Nghiên cứu xác định được nhiều loài Anopheles, trong đó có các loài chính như An. minimus và An. dirus. Sự phân bố của chúng cho thấy mối liên hệ với các yếu tố sinh thái và môi trường.

4.2. Đánh Giá Sự Nhạy Cảm Của Véc Tơ Với Hóa Chất

Kết quả cho thấy một số loài muỗi có mức độ nhạy cảm cao với các hóa chất diệt côn trùng như lambda-cyhalothrin và alpha-cypermethrin. Điều này cho thấy cần có sự điều chỉnh trong chiến lược phòng chống sốt rét.

V. Kết Luận Và Hướng Tương Lai Trong Nghiên Cứu Véc Tơ Sốt Rét

Nghiên cứu về véc tơ sốt rét tại miền Trung - Tây Nguyên đã cung cấp nhiều thông tin quý giá về thành phần loài, phân bố và đặc điểm sinh thái. Những kết quả này sẽ là cơ sở để xây dựng các biện pháp phòng chống hiệu quả hơn trong tương lai. Cần tiếp tục nghiên cứu để theo dõi sự biến động của các loài muỗi và tình hình kháng hóa chất.

5.1. Đề Xuất Các Biện Pháp Phòng Chống Hiệu Quả

Cần xây dựng các chương trình phòng chống sốt rét dựa trên kết quả nghiên cứu, bao gồm việc sử dụng hóa chất hiệu quả và các biện pháp sinh học. Việc giáo dục cộng đồng cũng rất quan trọng trong công tác phòng chống.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các loài muỗi Anopheles và sự phát triển của chúng trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Việc áp dụng công nghệ mới trong nghiên cứu sẽ giúp nâng cao hiệu quả phòng chống sốt rét.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu của tác giả Ngô Kim Khuê (2019) với đề tài "Thành phần loài, phân bố, đặc điểm sinh thái và sự nhạy cảm của véc tơ sốt rét với các hóa chất sử dụng trong phòng chống sốt rét ở miền Trung - Tây Nguyên (2014 - 2017)" thuộc chuyên ngành Côn trùng học (Mã số: 942.06), do Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương đào tạo, đặt nền móng tiên phong trong việc giải mã dịch tễ học côn trùng tại các ổ sốt rét dai dẳng bậc nhất Việt Nam. Khu vực miền Trung - Tây Nguyên (MT-TN) chiếm hơn 70% dân số sống trong vùng nguy cơ sốt rét; riêng năm 2015, 15 tỉnh trong khu vực ghi nhận 7.644 bệnh nhân sốt rét (chiếm 39,7% cả nước) và 6.500 ca mang ký sinh trùng sốt rét (KSTSR, chiếm 69,7% cả nước), trong đó sốt rét ác tính và tử vong chiếm trên 80% toàn quốc.

Khoảng trống nghiên cứu (Research gap) cốt lõi xuất phát từ sự biến đổi sâu sắc của cảnh quan sinh thái rừng, tập quán canh tác ngủ rẫy (21,3% dân số vùng trọng điểm ngủ rẫy, 15% thường xuyên đi rừng sâu) và áp lực chọn lọc hóa chất nhóm Pyrethroid kéo dài từ năm 1991 đến nay. Các nghiên cứu trước đây (Hồ Đình Trung, 2005; Lê Khánh Thuận, 2001) chưa phản ánh toàn diện biến động tập tính đốt mồi ngoài nhà và sự suy giảm độ nhạy cảm hóa chất tại sinh cảnh nhà rẫy chuyên biệt. Luận án giải quyết hai câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết tương ứng:

• RQ1: Cấu trúc thành phần loài Anopheles, đặc tính sinh thái học cá thể và vai trò truyền bệnh thay đổi như thế nào giữa hai sinh cảnh bìa rừng và trong rừng rẫy tại MT-TN?
  Hypothesis 1 (H1): Có sự phân hóa rõ rệt về ưu thế loài và chuyển dịch tập tính đốt máu ngoại gia (exophagy), trú đậu ngoài nhà (exophily) ở các véc tơ chính (Anopheles dirus, Anopheles minimus) tại sinh cảnh nhà rẫy.
• RQ2: Mức độ nhạy cảm sinh học của các quần thể véc tơ chính và phụ với hai hoạt chất Pyrethroid chủ lực (Alpha-cypermethrin và Lambda-cyhalothrin) hiện ở ngưỡng an toàn hay đã xuất hiện tính kháng?
  Hypothesis 2 (H2): Áp lực hóa chất lâu năm đã tạo nên sự suy giảm nhạy cảm di truyền biểu hình (phenotypic resistance tolerance) ở các véc tơ phụ (An. aconitus, An. maculatus) và đe dọa hiệu lực diệt tồn lưu của An. dirus.

Dựa trên khung lý thuyết Lan truyền bệnh qua Véc tơ của George Macdonald (1957) kết hợp Thuyết Tiến hóa và Kháng Hóa chất Côn trùng của Hemingway & Ranson (2000), nghiên cứu thực hiện trên quy mô không gian gồm 6 tỉnh trọng điểm (Quảng Bình, Bình Định, Ninh Thuận, Đắk Lắk, Khánh Hòa, Gia Lai) xuyên suốt giai đoạn 2014 - 2017, mang lại cơ sở định lượng chính xác để tái cấu trúc chiến lược phòng chống véc tơ (PCVT) quốc gia.

flowchart LR
    A["Sinh cảnh Rừng & Nhà rẫy<br>(Tập quán đi rừng, 21.3% ngủ rẫy)"] --> B["Biến động Sinh thái & Tập tính<br>(Ưa đốt ngoài nhà, đỉnh đốt đêm)"]
    B --> C["Áp lực Hóa chất Pyrethroid<br>(Fendona 10SC, Icon 10WP)"]
    C --> D["Đánh giá Nhạy cảm & Đề kháng<br>(Thử nghiệm WHO Bioassay & ELISA)"]
    D --> E["Tối ưu hóa Chiến lược PCSR<br>(Võng tẩm, Phun tồn lưu chọn lọc)"]

Literature Review và Positioning

Các công trình nghiên cứu côn trùng học truyền bệnh sốt rét trên thế giới và Việt Nam chia thành ba dòng nghiên cứu chính:

Trong y văn tồn tại hai luồng quan điểm đối lập về biến đổi tập tính côn trùng: Luồng quan điểm thứ nhất (Ismail et al., 1975; Trung et al., 2005) cho rằng việc sử dụng hóa chất phun tồn lưu trong nhà (IRS) và màn tẩm hóa chất (ITNs) đã tạo áp lực xua đẩy trực tiếp khiến muỗi An. minimus chuyển dịch hoàn toàn từ đốt trong nhà (endophagy) sang đốt ngoài nhà (exophagy). Ngược lại, luồng quan điểm thứ hai (Garros et al., 2006; Obsomer et al., 2007) lập luận rằng đây không phải là sự biến đổi tập tính thích nghi thuần túy của một loài, mà là sự thay đổi cấu trúc quần thể giữa các loài đồng hình (sibling species): loài An. minimus s.s (loài A ưa trong nhà) bị tiêu diệt mạnh, nhường chỗ cho loài đồng hình An. harrisoni (loài C ưa đốt gia súc và đốt ngoài nhà) chiếm ưu thế sinh thái.

Luận án định vị chính xác khoảng trống này bằng cách khảo sát vi mô sinh cảnh "nhà rẫy" và "làng bìa rừng". Khi so sánh với các nghiên cứu quốc tế:

• Nghiên cứu của Emmanuel et al. tại Rwanda và Tây Kenya (2010, 2015) ghi nhận tỷ lệ đột biến gen kdr L1014S lên tới 73 - 88% ở An. gambiae, gây sụp đổ hiệu lực của Lambda-cyhalothrin với tỷ lệ chết chỉ đạt 52 - 75,3%.
• Khảo sát của Taye et al. tại Ethiopia cho thấy An. arabiensis kháng diện rộng với Pyrethroid nhưng vẫn mẫn cảm với Propoxur (Carbamate).

Nghiên cứu của Ngô Kim Khuê cung cấp minh chứng thực nghiệm độc đáo: Tại MT-TN, An. dirus và An. minimus vẫn duy trì độ nhạy cảm cao với Alpha-cypermethrin và Lambda-cyhalothrin (tỷ lệ chết 24 giờ đạt 98 - 100%), song các loài véc tơ phụ (An. aconitus, An. maculatus) đã biểu hiện hiện tượng suy giảm sức chịu đựng (tỷ lệ gục ngã KT50/KT90 kéo dài), tạo nên bức tranh dịch tễ học phân tầng độc nhất cho vùng Đông Nam Á.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Thuyết Lan truyền Dịch tễ học Côn trùng của Macdonald (1957) và Thuyết Ổ sinh thái Đa chiều của Hutchinson (1957) trong bối cảnh nhân sinh học vùng rừng nhiệt đới:

1. Bổ khuyết chỉ số Năng lực Véc tơ (Vectorial Capacity - C): Chứng minh rằng tại các điểm sốt rét rừng rẫy, thông số mật độ đốt người ($ma$) và tỷ lệ sống sót qua một ngày ($p$) của An. dirus không còn phân bố đồng nhất mà tập trung cao độ cục bộ trong khung giờ 20h00 - 24h00 tại các chòi rẫy thô sơ không vách ngăn.
2. Khung tiến hóa Kháng hóa chất Quần thể (Evolutionary Resistance Framework): Luận án chứng minh định đề rằng áp lực chọn lọc hóa chất nông nghiệp kết hợp hóa chất y tế tạo ra sự suy giảm nhạy cảm xuất hiện trước tiên ở nhóm véc tơ phụ (có ổ bọ gậy tiếp xúc với thuốc bảo vệ thực vật tại ruộng lúa, nương ngô) trước khi lan sang nhóm véc tơ chính sống sâu trong rừng nguyên sinh.
3. Mô hình Chuyển đổi Ổ sinh thái Nhân tạo (Anthropogenic Niche Shift Model): Thiết lập mối quan hệ hàm số giữa hoạt động di biến động dân cư, khai thác lâm thổ sản với sự gia tăng chỉ số tiếp xúc người - muỗi ngoài nhà rẫy.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích ma trận bionomics tích hợp 3 cấp độ:

• Cấp độ sinh cảnh (Macro-habitat): Phân định ranh giới sinh thái giữa bìa rừng (làng định canh định cư) và trong rừng (nhà rẫy nương tác).
• Cấp độ vi khí hậu và tập tính (Meso-behavioral): Định lượng tương quan giữa nhiệt độ ($18^\circ\text{C} - 33^\circ\text{C}$), độ ẩm ($81% - 90%$) với mật độ bọ gậy tại các thủy vực (khe suối, vũng nước đọng, dấu chân trâu bò).
• Cấp độ độc học sinh học (Micro-toxicological): Sử dụng hàm hồi quy Probit để tính toán thời gian hạ gục trung bình ($KT_{50}$, $KT_{90}$) và tỷ lệ tử vong sau 24 giờ theo quy chuẩn WHO.

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích áp dụng tối ưu cho vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa có rừng tự nhiên tái sinh và hoạt động nông lâm nghiệp phân tán, giới hạn trong phạm vi các quần thể Anopheles thuộc vùng dịch tễ MT-TN.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng hệ hình thực chứng (Positivism) với thiết kế cắt ngang mô tả kết hợp nghiên cứu thực nghiệm độc học côn trùng và xét nghiệm miễn dịch sinh học. Thiết kế đa tầng (Multi-level design) được triển khai trên 6 điểm nghiên cứu thuộc 6 tỉnh đại diện:

• Tầng sinh cảnh bìa rừng: Xã Ngân Thủy (Lệ Thủy, Quảng Bình), Xã Canh Hòa (Vân Canh, Bình Định), Xã Phước Thành (Bác Ái, Ninh Thuận), Thôn Ea Puk - Khu bảo tồn Ea Sô (Ea Kar, Đắk Lắk).
• Tầng sinh cảnh trong rừng (Trọng điểm nghiên cứu sâu): Xã Khánh Phú và Xã Sơn Thái (Khánh Vĩnh, Khánh Hòa); Xã Ia Mlah và Xã Chư R Căm (Krông Pa, Gia Lai).

graph TD
    subgraph ThucDia ["Thu Thập Côn Trùng Thực Địa (2014 - 2017)"]
        HLC["Mồi người trong/ngoài nhà<br>(MNTN / MNNN: 18h - 06h)"]
        LT["Bẫy đèn trong/ngoài nhà<br>(BĐTN / BĐNN)"]
        Wall["Soi bắt vách trong/ngoài<br>(SVT / SVN: Ban đêm)"]
        Shed["Soi bắt chuồng gia súc<br>(SCGS: Ban đêm)"]
        Larva["Bắt bọ gậy thủy vực<br>(Vợt, bát chuyên dụng)"]
    end
    
    subgraph PTN ["Phân Tích Phòng Thí Nghiệm (Quy Nhơn & Hà Nội)"]
        Morph["Định loại hình thái<br>(Khóa định loại Viện SR-KST-CT TW 2008)"]
        Dissect["Mổ phẫu tích tuyến nước bọt<br>& xác định chu kỳ sinh thực"]
        ELISA["Xét nghiệm Miễn dịch ELISA<br>(Phát hiện kháng nguyên CSP P.f & P.v)"]
        Bioassay["Thử nghiệm Nhạy cảm WHO Bioassay<br>(Ống chuẩn, Fendona 30mg/m2, Icon 0.05%)"]
    end

    HLC --> Morph
    LT --> Morph
    Wall --> Morph
    Shed --> Morph
    Larva --> Morph
    
    Morph --> Dissect
    Morph --> ELISA
    Morph --> Bioassay

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Giao thức điều tra thực địa: Mỗi đợt khảo sát thực hiện liên tục 4 đêm/điểm vào cả 2 mùa (mùa mưa và mùa khô). Các kỹ thuật thu thập chuẩn hóa bao gồm:
   • Mồi người trong nhà (MNTN) và ngoài nhà (MNNN) từ 18h00 đến 06h00 sáng hôm sau (thu mẫu 45 phút/giờ, nghỉ 15 phút).
   • Bẫy đèn CDC thu muỗi sống qua đêm trong nhà (BĐTN) và ngoài nhà (BĐNN).
   • Soi bắt muỗi đậu nghỉ trên vách trong (SVT), vách ngoài (SVN) và chuồng gia súc (SCGS) ban đêm bằng ống hút muỗi chuyên dụng.
   • Điều tra bọ gậy (BG) tại mọi thủy vực trong bán kính 1 km quanh điểm nghiên cứu (khe suối chảy chậm, vũng nước dưới tán rừng, ruộng sình lầy).
2. Kỹ thuật xét nghiệm ELISA: Sử dụng kháng thể đơn dòng đặc hiệu kháng nguyên bề mặt thể thoa trùng (Circumsporozoite Protein - CSP) của Plasmodium falciparum và Plasmodium vivax trên hệ thống máy đọc ELISA Reader chuyên dụng tại PTN Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Quy Nhơn.
3. Thử nghiệm sinh học độ nhạy cảm hóa chất (WHO Bioassay):
   • Sử dụng bộ dụng cụ tiêu chuẩn WHO gồm 12 ống nhựa acrylic (5 ống thử nghiệm, 2 ống đối chứng, 5 ống nghỉ).
   • Giấy tẩm hóa chất chuẩn quốc tế: Alpha-cypermethrin liều lượng $30\text{ mg/m}^2$ và Lambda-cyhalothrin nồng độ $0,05%$.
   • Mỗi mẻ thử sử dụng 20 - 25 cá thể muỗi cái khỏe mạnh, chưa hút máu hoặc đã tiêu máu hoàn toàn; thời gian phơi nhiễm chính xác 60 phút. Ghi nhận số muỗi ngã gục tại các thời điểm 10, 15, 20, 30, 40, 50, 60 phút. Sau đó chuyển sang ống nghỉ, nuôi giữ bằng dung dịch đường glucose 10% ở nhiệt độ $25^\circ\text{C} \pm 2^\circ\text{C}$, độ ẩm $75% - 85%$, đọc tỷ lệ tử vong sau 24 giờ.

Data và phân tích

Số liệu được nhập liệu kép và xử lý trên phần mềm SPSS 20.0 và BioStat:

• Hiệu chỉnh tỷ lệ chết qua công thức Abbott khi tỷ lệ chết ở lô đối chứng dao động từ $5% - 20%$: $$P_c = \frac{P_o - P_t}{100 - P_t} \times 100$$ (Trong đó: $P_c$ là tỷ lệ chết hiệu chỉnh, $P_o$ là tỷ lệ chết ở lô thử nghiệm, $P_t$ là tỷ lệ chết ở lô đối chứng).
• Xác định thời gian hạ gục $KT_{50}$ và $KT_{90}$ bằng mô hình hồi quy Log-Probit với độ tin cậy 95% (95% CI).
• Đánh giá phân loại độ nhạy cảm theo tiêu chuẩn chuẩn hóa của WHO (2016):
  • Tỷ lệ chết $\ge 98%$: Quần thể nhạy cảm (Susceptible).
  • Tỷ lệ chết từ $90% - 97%$: Nghi ngờ kháng/Cần kiểm tra lại (Suspected resistance).
  • Tỷ lệ chết $< 90%$: Quần thể đã kháng hóa chất (Confirmed resistance).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Đa dạng thành phần loài và cấu trúc quần thể: Luận án đã xác định được 48 loài muỗi Anopheles thuộc 2 phân giống Anopheles và Cellia tại khu vực MT-TN (chiếm tới 75% trong tổng số 64 loài Anopheles được ghi nhận tại Việt Nam). Hai véc tơ truyền bệnh chính được tái khẳng định vững chắc là Anopheles dirus và Anopheles minimus, cùng hệ thống véc tơ phụ gồm An. maculatus, An. aconitus, An. jeyporiensis.
2. Sự chuyển dịch sinh thái và ưu thế loài tại sinh cảnh nhà rẫy: Tại hai trọng điểm sốt rét lưu hành nặng Khánh Vĩnh (Khánh Hòa) và Krông Pa (Gia Lai), An. dirus chiếm ưu thế tuyệt đối tại sinh cảnh nhà rẫy trong rừng sâu, hoạt động quanh năm với mật độ đạt đỉnh vào mùa mưa (tháng 9 - 11). Mật độ đốt người ngoài nhà rẫy (MNNN) cao vượt trội so với trong nhà (MNTN) với $p < 0,01$.
3. Nhịp độ hoạt động đốt máu đêm nguy cơ cao: An. dirus duy trì tập tính đốt mồi xuyên đêm nhưng thể hiện đỉnh đốt sớm và dữ dội trong khoảng 20h00 - 24h00 (chiếm $>65%$ tổng số muỗi thu được trong đêm), trùng khớp với khung giờ người dân đi rừng sinh hoạt bên ngoài chòi rẫy trước khi đi ngủ. Đối với An. minimus, đỉnh đốt máu tập trung từ 22h00 đến 03h00 sáng.
4. Bằng chứng phân tử/miễn dịch về tỷ lệ nhiễm thoa trùng: Kết quả xét nghiệm kháng nguyên CSP bằng kỹ thuật ELISA ghi nhận tỷ lệ nhiễm tự nhiên KSTSR ở An. dirus đạt từ $2,78%$ đến $6,97%$ và ở An. minimus đạt từ $1,59%$ đến $6,00%$. Cả hai loài đều truyền đồng thời cả P. falciparum và P. vivax, chứng minh trực tiếp vai trò duy trì ổ bệnh sốt rét nội địa dai dẳng.
5. Đặc tính nhạy cảm phân tầng với hóa chất Pyrethroid:
   • Véc tơ chính An. dirus và An. minimus vẫn duy trì độ nhạy cảm cao (tỷ lệ chết 24 giờ đạt $98,5% - 100%$) với cả Alpha-cypermethrin ($30\text{ mg/m}^2$) và Lambda-cyhalothrin ($0,05%$).
   • Tuy nhiên, hiện tượng giảm nhạy cảm (tăng sức chịu đựng) đã xuất hiện rõ nét ở các loài véc tơ phụ: An. aconitus và An. maculatus tại một số điểm thuộc Khánh Hòa và Gia Lai có tỷ lệ chết dao động từ $90,5% - 96,2%$, thời gian $KT_{50}$ kéo dài trên 35 phút (so với mức chuẩn $<20$ phút).

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Cung cấp bộ dẫn liệu gốc về sinh thái phân tử và hành vi của phức hợp loài Anopheles tại Đông Dương, làm sáng tỏ cơ chế duy trì ổ bệnh sốt rét rừng (Forest Malaria) trong điều kiện biến đổi sinh cảnh do con người.
• Về mặt phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình kết hợp điều tra sinh cảnh vi mô nhà rẫy với các thử nghiệm sinh học WHO Bioassay và xét nghiệm miễn dịch ELISA, tạo tiền đề cho các nghiên cứu giám sát dịch tễ côn trùng học tại các vùng sốt rét lưu hành nặng.
• Về mặt ứng dụng thực tiễn: Khẳng định Alpha-cypermethrin (Fendona 10SC) và Lambda-cyhalothrin (Icon 10WP/2.5CS) vẫn là hai vũ khí hóa học chủ lực, hiệu quả trong giai đoạn hiện tại nhưng bắt buộc phải chuyển đổi phương thức can thiệp: chuyển trọng tâm từ phun tường nhà cố định trong làng sang bảo vệ cá nhân tại nhà rẫy (võng tẩm hóa chất, kem xua muỗi xua DEET, màn đôi lưu động).
• Về mặt chính sách: Cung cấp bằng chứng thực địa cho Bộ Y tế và Ban quản lý Chương trình Quốc gia Phòng chống Sốt rét nhằm ban hành phác đồ PCVT chuyên biệt cho nhóm đối tượng dân di biến động, đi rừng, ngủ rẫy.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn ghi nhận 4 hạn chế nghiên cứu mang tính khách quan:

1. Rào cản sinh học phân tử sâu: Nghiên cứu chủ yếu dựa trên định loại hình thái học chuẩn và phân tích sinh hóa/ELISA; chưa triển khai giải trình tự gen quy mô lớn để xác định tần số đột biến kháng kdr (knockdown resistance) và các gen enzym chuyển hóa (Cytochrome P450, GST) trên toàn bộ các quần thể thu thập.
2. Khó khăn trong việc bắt muỗi chu kỳ đầy đủ: Do địa hình rừng núi hiểm trở và điều kiện thời tiết lũ quét vào mùa mưa tại Krông Pa và Khánh Vĩnh, việc thu thập muỗi tại một số điểm rẫy xa bị gián đoạn, làm hạn chế việc theo dõi liên tục 12 tháng trong năm.
3. Giới hạn số lượng mẫu ở một số loài hiếm: Một số loài véc tơ phụ có mật độ thấp trong tự nhiên tại một số thời điểm mùa khô dẫn đến cỡ mẫu thử nghiệm Bioassay chưa đạt mức tối ưu tuyệt đối ($>100$ cá thể/loài/hóa chất).
4. Chưa đánh giá tác động của thuốc trừ sâu nông nghiệp: Chưa định lượng được dư lượng và thành phần các loại thuốc bảo vệ thực vật tại các nương rẫy xung quanh nguồn nước sinh sản của bọ gậy Anopheles.

Hướng nghiên cứu tiếp theo (Future research agenda):

• Ứng dụng kỹ thuật PCR đa mồi (Multiplex PCR) và giải trình tự Next-Generation Sequencing (NGS) để phân định chính xác các loài thành viên trong phức hợp An. dirus complex và An. minimus complex tại MT-TN.
• Giám sát cơ chế kháng chuyển hóa (Metabolic resistance mechanisms) thông qua định lượng enzym Esterase, Glutathione S-transferase (GST) và Monooxygenase P450.
• Nghiên cứu thử nghiệm thực địa các hoạt chất diệt côn trùng thế hệ mới (như Chlorfenapyr, Clothianidin) và các biện pháp bẫy dẫn dụ sinh học (Attractive Toxic Sugar Baits - ATSB) tại sinh cảnh chòi rẫy.
• Thiết lập mô hình dự báo không gian - thời gian (GIS and Remote Sensing spatial modeling) về nguy cơ sốt rét bùng phát dựa trên dữ liệu viễn thám độ che phủ rừng và độ ẩm mặt đất.

Tác động và ảnh hưởng

Nghiên cứu tạo ra những giá trị đột phá trên nhiều bình diện:

• Tác động học thuật: Luận án đóng góp bộ dữ liệu toàn diện nhất giai đoạn 2014 - 2017 về côn trùng sốt rét MT-TN, ước tính mang lại nguồn trích dẫn nền tảng vững chắc cho các công trình nghiên cứu dịch tễ học nhiệt đới tại Đông Nam Á và các tạp chí quốc tế chuyên ngành (Malaria Journal, Acta Tropica, Parasites & Vectors).
• Chuyển đổi y tế dự phòng và kiểm soát dịch bệnh: Thay đổi căn bản tư duy can thiệp véc tơ truyền thống: Từ can thiệp thụ động tại làng bản sang can thiệp chủ động tại không gian nhà rẫy và đường di chuyển trong rừng.
• Tác động chính sách công: Trực tiếp hỗ trợ Cục Y tế Dự phòng (Bộ Y tế) và Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương xây dựng kế hoạch phân bổ hóa chất diệt và vật tư phòng chống véc tơ giai đoạn 2020 - 2030, hướng tới mục tiêu Quốc gia loại trừ bệnh sốt rét tại Việt Nam vào năm 2030.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Giảm thiểu tỷ lệ mắc và tử vong do sốt rét ở đồng bào các dân tộc thiểu số (Vân Kiều, T'rin, JaRai, Ê Đê, Mông), bảo tồn sức lao động, giảm gánh nặng chi phí y tế cho các hộ nghèo tại các vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới.
• Giá trị quốc tế: Bổ sung dữ liệu thực địa quan trọng cho mạng lưới giám sát tính kháng thuốc diệt côn trùng của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khu vực Tây Thái Bình Dương (WPRO) và Sáng kiến Loại trừ Sốt rét Tiểu vùng sông Mê Kông (RAI - Regional Artemisinin-resistance Initiative).

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Tiếp cận hệ thống phương pháp luận chuẩn mực về côn trùng học thực địa, thiết kế điều tra bionomics và quy trình đánh giá độc học sinh học chuẩn WHO.
• Các nhà khoa học và viện nghiên cứu chuyên ngành: Kế thừa bộ dữ liệu gốc về thành phần loài, bản đồ phân bố 48 loài Anopheles, chỉ số lan truyền thoa trùng và động thái nhạy cảm hóa chất Pyrethroid tại MT-TN.
• Hệ thống Y tế dự phòng tuyến tỉnh, huyện và trạm y tế xã: Nắm vững đặc tính tập tính đốt mồi và nhịp sinh học của véc tơ địa phương để bố trí thời gian, địa điểm phun tồn lưu, cấp phát võng/màn tẩm hóa chất đạt hiệu quả bảo vệ tối đa.
• Các nhà hoạch định chính sách y tế công cộng: Sở hữu luận cứ khoa học thực chứng để phân bổ nguồn kinh phí hợp lý, lựa chọn đúng chủng loại hóa chất diệt côn trùng, tránh lãng phí ngân sách và hạn chế sự phát triển của tính kháng.
• Cộng đồng dân cư vùng sốt rét lưu hành: Được hưởng lợi trực tiếp từ các biện pháp bảo vệ sức khỏe phù hợp với tập quán canh tác đi rừng ngủ rẫy, nâng cao chất lượng cuộc sống.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Luận án mở rộng trực tiếp Lý thuyết Năng lực Véc tơ (Vectorial Capacity) của George Macdonald (1957) bằng việc phát hiện và lượng hóa hiện tượng "phân tầng ổ sinh thái tập tính nhân tạo" (anthropogenic behavioral micro-niche). Luận án chứng minh rằng thông số tiếp xúc người - muỗi ($ma$) tại vùng sốt rét lưu hành dai dẳng MT-TN không phụ thuộc vào cấu trúc nhà ở truyền thống tại làng mà bị chi phối bởi mật độ muỗi tại mạng lưới chòi rẫy trong rừng sâu, nơi An. dirus duy trì tập tính đốt mồi ngoài nhà với đỉnh hoạt động sớm từ 20h00 - 24h00.

2. Điểm cải tiến phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam và quốc tế?
So với các nghiên cứu giai đoạn 1996 - 2005 (chủ yếu bắt muỗi tại bản làng cố định và đánh giá cảm thụ bằng phương pháp mổ muỗi tìm thoa trùng thủ công), luận án đã thiết lập quy trình tích hợp đa tầng:

• Khảo sát song song sinh cảnh vi mô: Đối chứng trực tiếp giữa làng bìa rừng và chòi rẫy trong rừng sâu.
• Kết hợp đồng thời 5 phương pháp thu thập chuẩn hóa (HLC, Bẫy đèn CDC, Soi bắt chuồng gia súc, Soi vách trong/ngoài, Vớt bọ gậy đa thủy vực).
• Ứng dụng kỹ thuật ELISA kháng thể đơn dòng định lượng kháng nguyên CSP phân biệt chính xác P. falciparum và P. vivax trên hàng nghìn cá thể muỗi bắt được, kết hợp thử nghiệm Bioassay theo chuẩn WHO 2016.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ bộ dữ liệu thực địa là gì?
Phát hiện bất ngờ nhất là sự mâu thuẫn sinh học độc đáo: Trong khi véc tơ chính An. dirus sống trong rừng sâu vẫn giữ độ nhạy cảm sinh học tuyệt đối ($100%$ tử vong sau 24h) với Alpha-cypermethrin và Lambda-cyhalothrin dù đã trải qua hơn 20 năm can thiệp hóa chất, thì các loài véc tơ phụ (An. aconitus, An. maculatus) sống gần nương rẫy nông nghiệp lại biểu hiện sự suy giảm sức chịu đựng rõ rệt (tỷ lệ ngã gục chậm, tỷ lệ chết giảm xuống $90,5% - 96,2%$). Điều này chứng minh áp lực chọn lọc kháng Pyrethroid tại khu vực xuất phát từ thuốc bảo vệ thực vật dùng trong nông nghiệp mạnh hơn áp lực từ hóa chất y tế.

4. Luận án có cung cấp giao thức nhân bản nghiên cứu (Replication protocol) không?
Có. Toàn bộ thiết kế điều tra thực địa 4 đêm/đợt, kích thước và vị trí đặt bẫy đèn CDC, kỹ thuật bắt mồi người MNTN/MNNN theo khung giờ 18h00 - 06h00, quy trình pha chế kháng nguyên/kháng thể trong xét nghiệm ELISA, và các thông số vận hành 12 ống nghiệm chuẩn WHO Bioassay kèm công thức hiệu chỉnh Abbott đều được chuẩn hóa chi tiết từng bước trong chương Phương pháp nghiên cứu.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới (10-year research agenda) được vạch ra như thế nào?
Nghị sự 10 năm tập trung vào 3 trụ cột:

• Cột mốc 1 (Năm 1 - 3): Giải mã toàn bộ bộ gen và lập bản đồ đột biến kháng kdr cùng các gen chuyển hóa P450 trên các loài Anopheles tại MT-TN.
• Cột mốc 2 (Năm 4 - 6): Nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng diện rộng các biện pháp phòng chống cá nhân cải tiến (quần áo tẩm permethrin bền nhiệt, bẫy bả đường ATSB chuyên biệt cho chòi rẫy).
• Cột mốc 3 (Năm 7 - 10): Phát triển hệ sinh thái số giám sát dịch tễ côn trùng thời gian thực tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) và ảnh vệ tinh viễn thám, phục vụ công nhận loại trừ hoàn toàn sốt rét vào năm 2030.

Kết luận

Công trình nghiên cứu tiến sĩ của tác giả Ngô Kim Khuê đã đạt được 5 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống khu hệ toàn diện: Định danh chính xác 48 loài muỗi Anopheles tại miền Trung - Tây Nguyên, khẳng định vị trí dịch tễ học không thể thay thế của 2 véc tơ chính (An. dirus, An. minimus) và 3 véc tơ phụ quan trọng (An. maculatus, An. aconitus, An. jeyporiensis).
2. Khám phá quy luật sinh thái nhân văn độc thái: Lượng hóa chi tiết tập tính ưa đốt máu ngoài nhà rẫy và nhịp hoạt động đêm nguy hiểm (đỉnh 20h00 - 24h00 của An. dirus), bẻ gãy giả định truyền thống về hiệu quả bảo vệ tuyệt đối của màn ngủ cố định tại nhà.
3. Cung cấp bằng chứng miễn dịch học thực chứng: Xác định tỷ lệ nhiễm thoa trùng KSTSR tự nhiên ($2,78% - 6,97%$ ở An. dirus và $1,59% - 6,00%$ ở An. minimus) bằng kỹ thuật ELISA, minh chứng khả năng lan truyền đồng thời cả P. falciparum và P. vivax.
4. Định lượng chính xác bản đồ nhạy cảm hóa chất: Khẳng định các véc tơ chính vẫn hoàn toàn mẫn cảm với Fendona ($30\text{ mg/m}^2$) và Icon ($0,05%$), đồng thời phát hiện sớm dấu hiệu suy giảm nhạy cảm ở véc tơ phụ, gióng lên hồi chuông cảnh báo về quản lý kháng chéo từ hóa chất nông nghiệp.
5. Tái định hình chiến lược can thiệp y tế công cộng: Đề xuất thành công gói can thiệp đặc hiệu cho nhóm dân đi rừng, ngủ rẫy (võng tẩm hóa chất, kem xua muỗi, bao võng), tạo đòn bẩy quyết định cho lộ trình quốc gia thanh toán bệnh sốt rét.

Công trình mở ra 3 nhánh nghiên cứu chuyên sâu về sinh thái di truyền quần thể côn trùng nhiệt đới, độc học phân tử kháng hóa chất và dịch tễ học dự báo số thái, để lại di sản khoa học chuẩn mực với giá trị ứng dụng bền vững cho nền y học dự phòng Việt Nam và y tế công cộng toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Thành phần loài và phân bố muỗi Anopheles 1. Thành phần loài và phân bố muỗi Anopheles trên thế giới Đầu thế kỷ XX, con người tin rằng có thể tiêu diệt sốt rét bằng cách diệt muỗi, nên muỗi Anopheles được xem là đối tượng nghiên cứu chính và quan trọng trong PCSR trên toàn thế giới. Do vậy, có hàng loạt các công trình nghiên cứu cơ bản như hình thái, phân loại, khu hệ muỗi sốt rét đã được nghiên cứu.

Theo Ralph Harbach (2008), họ muỗi Culicidae Meigen 1818, thuộc phân bộ Nematocera (Râu dài), bộ Diptera (Hai cánh), được chia thành hai phân họ: Anophelinae (gồm 3 giống) và Culicinae (gồm 92 giống) [75]. Riêng phân họ Anophelinae Grassi, 1900 hiện nay đã xác định được 547 loài thuộc 3 giống trên thế giới, bao gồm: 1 – Giống Anopheles Meigen, 1818 có 464 loài và hơn 50 thành viên chưa được định danh của các phức hợp loài, chia ra 7 phân giống là Anopheles (189 loài), Baimaia (1 loài), Cellia (217 loài), Kerteszia (12 loài), Lophopodomyia (6 loài), Nyssorhynchus (31 loài) và Stethomyia (5 loài). 2 – Giống Bironella Theobald, 1905: có 8 loài, chia ra 3 phân giống là Bironella (2 loài), Brugella (3 loài) và Neobironella (3 loài). 3 – Giống Chagasia Cruz, 1906: Có 5 loài [75].

Baimai và Green (1984), ghi nhận có 4 dạng của An. Baimai (1992) cho rằng An. dirus là một phức hợp loài gồm các dạng: A, B, C, D, E và F. Các nghiên cứu di truyền quần thể cũng phát hiện rằng An.

dirus là một phức hợp loài, cho đến nay, 7 loài thuộc phức hợp An.dirus đã được ghi nhận: An. nemophilous và An. Sallum (2005) và 4 Obsomer (2007) đã làm sáng tỏ phức hợp này, tất cả các loài này đã được mô tả về hình thái, đặt tên chính thức và lập bản đồ phân bố của chúng ở vùng Đông Nam Á: An. dirus F) và An.

Harbach, Garros, Manh, Manguin (2007) [74] đã xác định phức hợp Minimus bao gồm 2 loài có tên chính thức An. minimus (loài A) và An. harrisoni (loài C) và một loài có tên gọi chưa chính thức là An. Sukowati, Baimaii và cs (1999) xác định có 3 thành viên trong phức hợp loài An.

Linton và Harbach (2005) đã xác định các thành viên trong phức hợp loài Sundaicus và phân bố của chúng ở khu vực Đông Nam Á [85]. Các vùng địa lý khác nhau có những loài muỗi truyền SR khác nhau. Ở Châu Phi: các véc tơ chính truyền SR là An. arabiensis; Trung Mỹ: An.

albimanus; Nam Mỹ: An. darlingi; Bắc Mỹ: An. quadrimaculatus; Vịnh Ả Rập: An. stephensi; Thổ Nhĩ Kỳ: An.

sacharovi; Ấn Độ: An. minimus; Trung Quốc: An. minimus; Vùng Trung Á: An. superpictus; Đông Âu: An.

messeae; Tây Âu: An. atropavus; Australia: An. farauti; Đông Nam á: An. Dựa trên kết quả nghiên cứu ở nhiều nước khác nhau, Sinka và cs (2012) đã vẽ bản đồ phân bố của VTSR quan trọng trên toàn thế giới [101].

Phân bố các véc tơ sốt rét chính trên thế giới (Sinka, 2012) 6 1. Thành phần loài và phân bố muỗi Anopheles ở Việt Nam Từ đầu thế kỷ XX, đã có nhiều công trình nghiên cứu về muỗi SR tại Việt Nam được công bố. Trong đó, đáng kể nhất là một số công trình của tác giả nước ngoài như Laveran (1901-1904) nghiên cứu về muỗi SR ở Nam Bộ; Bonet (1906) nghiên cứu muỗi SR ở Đông Dương; Staton (1926), Borel (1930), Mesnard (1934) nghiên cứu muỗi ở các đồn điền cao su; Farinaud (1938) nghiên cứu muỗi SR ở đồng bằng Nam Bộ và Côn Đảo. Mathis Legar (1910) đã công bố danh mục 15 loài muỗi tìm thấy ở Việt Nam; Borel (1926) mô tả 13 loài ở Nam Bộ và Trung Bộ.

Ở miền Nam Việt Nam, năm 1966, Stojanovich và Scott công bố 41 loài Anopheles. Sau 1957, việc điều tra cơ bản về muỗi SR được tiến hành đồng bộ trong cả nước (1976 - 1977). Sau giai đoạn này, đã có nhiều công trình nghiên cứu về khu hệ muỗi SR đã được công bố. Nguyễn Đức Mạnh (1988) nghiên cứu về muỗi SR ở Tây Nguyên [26]; Trương Văn Có (1996) nghiên cứu về muỗi SR ở Trung - Trung Bộ và Tây Nguyên [8]; Hồ Đình Trung (2005) đã thống kê ở Việt Nam phát hiện được 59 loài Anopheles, chưa kể một số là phức hợp loài bao gồm nhiều loài thành viên như: An.

maculatus có ít nhất 10 thành viên, An. minimus với 2 loài thành viên [48]. Năm 2008, Viện Sốt rét - KST - CT Trung ương xuất bản bảng định loại muỗi Anophelinae ở Việt Nam bao gồm 64 loài Anopheles [12]. Các loài muỗi Anopheles có tính đa dạng cao về hình thái và đặc biệt, các véc tơ sốt rét chính là thuộc về phức hợp loài hoặc nhóm loài khó hoặc không thể phân biệt được do sự chồng chéo các đặc điểm hình thái.

Việc tồn tại các loài đồng hình và sự gối nhau về giới hạn biến dị của các loài trong một nhóm loài hay một phức hợp loài là khá phổ biến. Việc phát hiện và phân loại các loài đồng hình bằng phân tích hình thái là rất khó xác định [1]. 7 Một số phương pháp định loại phân tử hiện nay đang được sử dụng để phân biệt các loài đồng hình có cùng vùng phân bố cũng như các loài có quan hệ gần gũi có cùng vùng phân bố. Ngô Thị Hương và cs (2004, 2007) [24,25], đã xác định phức hợp Minimus gồm An.

minimus và An. harrisoni được tìm thấy cùng phân bố trên diện rộng bao gồm miền Bắc và miền Trung Việt Nam, còn phức hợp Dirus chỉ mới xác định có mặt của An. maculatus, Nguyễn Thị Hương Bình (2008, 2009) đã xác định nhóm đồng hình này gồm 14 thành viên, trong đó có 6 loài đã xác định tên như trong bảng định loại muỗi Anophelinae ở Việt Nam năm 2008, còn 08 thành viên khác chưa xác định chính xác vị trí phân loại [1]. Về phức hợp Sundaicus, Nguyễn Đức Mạnh và ctv (2006) đã xác định An.

sundaicus ở Nam Bộ chính là An. epiroticus trong phức hợp loài Sundaicus. Nguyễn Đức Mạnh và ctv (2008) [28] đã xác định An. sundaicus ở Cần Giờ có thể là một thành viên mới trong phức hợp loài đồng hình Sundaicus ở Việt Nam.

Hiện nay An. minimus được xác định là một phức hợp gồm ít nhất hai loài. Bằng chứng sự tồn tại các loài thành viên trong phức hợp An. minimus là sự khác nhau về các dấu hiệu tập tính, hình thái và di truyền trong nội bộ An.

Tuy nhiên, các dấu hiệu tập tính và hình thái không phải là bằng chứng hiển nhiên về sự tồn tại của các loài đồng hình mà chúng là các chỉ thị đầu tiên gợi ý một loài nào đó có thể là một phức hợp của các loài đồng hình. Ở Việt Nam, bằng kỹ thuật điện di enzym, dựa trên tần số kiểu gen locus Odh, An. minimus được chia thành hai “dạng”: “dạng 1” gồm những cá thể chủ yếu có kiểu gen là đồng hợp tử Odh134/134, “dạng 2” gồm những cá thể có kiểu gen đồng hợp tử Odh100/100. Hai dạng này khác nhau về tập tính: An.

minimus “dạng 1” thích đốt người ngoài nhà, trong khi đó An. minimus “dạng 2” thích đốt người trong nhà (Hồ Đình Trung, 1996) )[47]. Hiện nay, với việc áp dụng kỹ thuật phản ứng chuỗi PCR, có thể phân biệt hai loài 8 An. minimus A và An.

Năm 2008, Nguyễn Thị Hồng Ngọc và cs nghiên cứu đa hình di truyền của các thành viên trong nhóm loài An. minimus và vẽ sơ đồ cây quan hệ họ hàng trên cơ sở phân tích các băng ADN đa hình [30]. Dựa trên những đặc điểm di truyền, Harbach và cs (2007) đã tách An. minimus C trong phức hợp loài An.

minimus thành một loài mới và đặt tên là An. Ngô Thị Hương và cs (2004) cũng đã xác định các các mẫu vật phức hợp Dirus thu thập được ở Việt Nam chỉ mới xác định có mặt của An. Như vậy, cho đến nay ở Việt Nam mới ghi nhận sự có mặt của hai loài thuộc phức hợp loài Dirus, đó là An. dirus và An.

Theo thống kê của Hồ Đình Trung (2005) [48], ở Việt Nam có 15 loài Anopheles là những véc tơ sốt rét chính, phụ và nghi ngờ, phân bố như sau: Véc tơ chính phân bố tại vùng đồi - núi - rừng toàn quốc là An. minimus, tại vùng núi rừng từ 200 vĩ Bắc vào Nam là An. dirus, tại vùng nước lợ ven biển Nam Bộ là An. epiroticus; véc tơ phụ phân bố tại vùng núi rừng toàn quốc là An.

maculatus, tại vùng ven biển miền Bắc là An. indefinitus, tại vùng ven biển miền Nam là An. campestris; véc tơ nghi ngờ phân bố tại vùng núi rừng miền Bắc, MT-TN là An. culicifacies; tại vùng núi rừng Đông Nam Bộ là An.

interruptus, tại vùng ven biển miền Bắc là An. Thành phần loài Anopheles ở các địa phương khác nhau, ở các thời điểm điều tra khác nhau là khác nhau. Vì các nguyên nhân chủ quan như quy mô điều tra, phương pháp điều tra và có nguyên nhân khách quan do sự thay đổi điều kiện ngoại cảnh của khu vực nghiên cứu, hoạt động dân cư xây dựng phát triển kinh tế, do tác động của các biện pháp phòng chống véc tơ đã được triển khai. Vì vậy, việc điều tra xác định thành phần loài thường xuyên theo 9 từng giai đoạn là hết sức cần thiết, để có thể so sánh thành phần loài muỗi ở các điểm nghiên cứu khác nhau, cần phải tiến hành các điều tra cùng quy mô, đồng thời và theo các phương pháp cố định.

Sinh thái, tập tính, vai trò truyền bệnh của muỗi Anopheles 1. Sinh thái, tập tính, vai trò truyền bệnh của muỗi Anopheles trên thế giới 1. Sinh thái, tập tính muỗi Anopheles trên thế giới Đã có nhiều công trình nghiên cứu về tập tính sinh lý muỗi sốt rét, nhất là những nhóm loài có khả năng truyền bệnh sốt rét rất được chú trọng và tiến hành nhiều nơi. Christopher (1911), nghiên cứu sự phát triển của trứng trong cơ thể muỗi.

Beklemishev (1940), nghiên cứu sinh học của muỗi Anopheles, xác định 3 giai đoạn sinh thực của muỗi. Rusell (1946), Gilles (1961), Gilles và Wilkes (1965), nghiên cứu tuổi thọ của muỗi và các yếu tố ảnh hưởng. Carneval, Bryan và Smaley (1978), Chomara (1951), nghiên cứu tập tính lựa chọn vật chủ và các yếu tố hấp dẫn muỗi. Nghiên cứu sự liên quan giữa sốt rét với các yếu tố núi, rừng và sự biến động dân cư đã được nhiều tác giả trên thế giới nghiên cứu trong những năm gần đây.

Kondrashin và cs (1991) nghiên cứu ở khu vực Đông Nam Á xác định ở vùng rừng núi tỷ lệ mắc và tử vong do sốt rét cao hơn nhiều so với vùng đồng bằng, đô thị [10].