Nghiên Cứu Về Quy Định Thừa Kế Trong Bộ Luật Dân Sự Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích lý luận và thực tiễn về quy định chung về thừa kế trong bộ luật dân sự, cung cấp cái nhìn sâu sắc và toàn diện.

• Tác giả: Nguyễn Minh Tuấn
• Người hướng dẫn: PGS. Hà Thị Mai Hiền
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Dân Sự
• Đề tài: Cơ Sở Lý Luận Và Thực Tiễn Của Những Qui Định Chung Về Thừa Kế Trong Bộ Luật Dân Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VAN DE LÝ LUẬN CUA NHỮNG QUI ĐỊNH CHUNG VE THỪA KE
• 1.1. Khái niệm quyền thừa kế va những qui định chung về thừa kế
• 1.2. Khái niệm thừa kế và quyền thừa kế
• 1.3. Khái niệm các qui định chung về thừa kế
• 1.3.1. Quá trình phát triển kinh tế-xã hội và nhu cầu, mục tiêu điều chỉnh pháp luật các quan hệ thừa kế
• 1.3.2. Những qui định chung về thừa kế trong pháp luật dân sự Việt Nam qua các thời kỳ phát triển
• 1.3.2.1. Những qui định chung về thừa kế trong pháp luật dân sự Việt Nam từ thế kỷ XV đến năm 1945
• 1.3.2.2. Sự phát triển những qui định chung về thừa kế trong pháp luật dân sự Việt Nam từ năm 1945 đến nay
• 1.3.2.3. Kinh nghiệm xây dựng những qui định chung về thừa kế của các nước
• 2. CHƯƠNG 2: NOI DUNG VÀ THUC TIEN ÁP DỤNG NHỮNG QUI ĐỊNH CHUNG VE THỪA KE
• 2.1. Quyền thừa kế của cá nhân
• 2.2. Thời điểm, địa điểm mở thừa kế
• 2.3. Di sản và phân loại di sản
• 2.4. Người thừa kế và người quản lý di sản
• 2.5. Những người có quyền thừa kế của nhau nhưng được coi là chết cùng thời điểm
• 2.6. Thời hiệu khởi kiện giải quyết tranh chấp về thừa kế
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN NHỮNG QUI ĐỊNH CHUNG VE THỪA KE TRONG GIAI DOAN HIỆN NAY
• 3.1. Nhu cầu, phương hướng hoàn thiện những qui định chung về thừa kế
• 3.2. Giải pháp hoàn thiện những qui định chung về thừa kế

Tóm tắt

I. Tổng Quan Quy Định Thừa Kế Trong Bộ Luật Dân Sự

Nghiên cứu các quy định của pháp luật về thừa kế có vai trò quan trọng trong việc tiếp cận quyền con người ở nhiều chế độ xã hội khác nhau. Thừa kế, quyền thừa kế được xem xét dưới nhiều góc độ như xã hội học, triết học, kinh tế và pháp lý để xây dựng và hoàn thiện khái niệm. Trong gia đình, quan hệ thừa kế gắn với hôn nhân, huyết thống và nuôi dưỡng. Khi một thành viên qua đời, tài sản của người đó chuyển cho người còn sống. Tài sản ông bà, cha mẹ để lại cho con cháu là thành quả lao động, kinh nghiệm quý báu trong sản xuất và đấu tranh với thiên nhiên. Do đó, thừa kế không chỉ đơn thuần là việc chuyển giao tài sản mà còn là chuyển giao giá trị vật chất và tinh thần từ thế hệ trước cho thế hệ sau. Quá trình phát triển của thừa kế gắn liền với lịch sử loài người. Thừa kế tài sản trong xã hội nguyên thủy là sự kế thừa tự nhiên, đảm bảo sự tồn tại và phát triển của gia đình, thị tộc và xã hội.

1.1. Khái niệm Thừa Kế và Quyền Thừa Kế

Thừa kế là việc chuyển giao tài sản của người đã chết cho người còn sống theo di chúc hoặc theo quy định của pháp luật. Quyền thừa kế là quyền của cá nhân được nhận di sản thừa kế, được định đoạt tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Theo Bộ luật Dân sự, quyền thừa kế là một trong những quyền dân sự cơ bản của công dân, được pháp luật bảo vệ. Quyền này bao gồm quyền lập di chúc, quyền chỉ định người thừa kế, quyền định đoạt tài sản thừa kế và quyền nhận di sản thừa kế.

1.2. Di Sản Thừa Kế Khái niệm và Đặc điểm

Di sản thừa kế là toàn bộ tài sản thuộc sở hữu của người chết để lại, bao gồm tài sản riêng và phần tài sản chung của người chết trong khối tài sản chung với người khác. Di sản thừa kế có thể là bất động sản (nhà, đất), động sản (xe, tiền, vàng), hoặc các quyền tài sản khác (quyền sở hữu trí tuệ, quyền đòi nợ). Giá trị của di sản thừa kế được xác định tại thời điểm mở thừa kế, tức là thời điểm người để lại di sản qua đời.

II. Các Hình Thức Thừa Kế Cơ Bản Theo Bộ Luật Dân Sự

Bộ luật Dân sự Việt Nam quy định hai hình thức thừa kế chính: thừa kế theo di chúc và thừa kế theo pháp luật. Mỗi hình thức có những đặc điểm và điều kiện riêng. Thừa kế theo di chúc là việc chuyển giao di sản theo ý chí của người để lại di sản, được thể hiện trong di chúc hợp pháp. Thừa kế theo pháp luật được áp dụng khi không có di chúc hoặc di chúc không hợp pháp, di chúc chỉ định một phần di sản. Khi đó, di sản được chia cho những người thừa kế theo thứ tự ưu tiên và tỷ lệ do pháp luật quy định.

2.1. Thừa Kế Theo Di Chúc Điều kiện và Hiệu lực

Thừa kế theo di chúc là hình thức thừa kế mà người chết để lại di chúc hợp pháp. Di chúc phải được lập thành văn bản, có đầy đủ nội dung theo quy định của pháp luật, được công chứng hoặc chứng thực (trừ một số trường hợp đặc biệt). Di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế (thời điểm người để lại di sản chết). Người lập di chúc có quyền chỉ định người thừa kế, định đoạt tài sản thừa kế và thực hiện các nghĩa vụ liên quan đến di sản.

2.2. Thừa Kế Theo Pháp Luật Hàng Thừa Kế và Phân Chia

Thừa kế theo pháp luật được áp dụng khi không có di chúc hoặc di chúc không hợp lệ. Bộ luật Dân sự quy định các hàng thừa kế theo thứ tự ưu tiên: hàng thứ nhất (vợ, chồng, cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi), hàng thứ hai (ông bà nội ngoại, anh chị em ruột), hàng thứ ba (cô dì chú bác ruột). Di sản được chia đều cho những người cùng hàng thừa kế. Nếu không có người thừa kế ở hàng thứ nhất, thì di sản được chia cho những người ở hàng thứ hai, và cứ thế tiếp tục.

2.3. Quy Định Về Người Thừa Kế Không Phụ Thuộc Nội Dung Di Chúc

Điều 644 của Bộ Luật Dân Sự quy định về những người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc, bao gồm con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng, nếu họ không có khả năng lao động. Những người này được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, nếu di sản được chia theo pháp luật. Điều này nhằm bảo vệ quyền lợi của những người yếu thế, phụ thuộc vào người để lại di sản. Dẫn chứng: “...con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng; nếu không có khả năng lao động...”

III. Giải Quyết Tranh Chấp Thừa Kế Thời Hiệu và Thủ Tục

Tranh chấp thừa kế là vấn đề phức tạp và thường gặp. Việc giải quyết tranh chấp này đòi hỏi sự am hiểu pháp luật và kinh nghiệm thực tiễn. Thời hiệu khởi kiện để yêu cầu chia di sản thừa kế là 30 năm đối với bất động sản và 10 năm đối với động sản, kể từ thời điểm mở thừa kế. Thủ tục giải quyết tranh chấp thừa kế có thể thông qua hòa giải hoặc khởi kiện tại tòa án.

3.1. Thời Hiệu Khởi Kiện Về Thừa Kế Cần Lưu Ý Điều Gì

Thời hiệu khởi kiện là thời hạn mà người có quyền khởi kiện được phép thực hiện quyền này. Sau khi hết thời hiệu, quyền khởi kiện sẽ bị mất. Trong lĩnh vực thừa kế, việc xác định đúng thời hiệu rất quan trọng để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan. Cần lưu ý rằng thời hiệu được tính từ thời điểm mở thừa kế, không phải từ thời điểm phát sinh tranh chấp.

3.2. Thủ Tục Giải Quyết Tranh Chấp Thừa Kế Tại Tòa Án

Nếu hòa giải không thành, các bên có thể khởi kiện tại Tòa án nhân dân có thẩm quyền. Hồ sơ khởi kiện bao gồm đơn khởi kiện, giấy tờ chứng minh quan hệ thừa kế, giấy tờ về di sản và các tài liệu liên quan khác. Tòa án sẽ tiến hành thụ lý vụ án, thu thập chứng cứ và tổ chức phiên tòa xét xử. Phán quyết của Tòa án có giá trị pháp lý ràng buộc đối với các bên.

IV. Hoàn Thiện Quy Định Thừa Kế Trong Bộ Luật Dân Sự

Để đảm bảo quyền lợi chính đáng của người dân và phù hợp với sự phát triển của xã hội, việc hoàn thiện các quy định về thừa kế trong Bộ luật Dân sự là cần thiết. Cần nghiên cứu, sửa đổi, bổ sung các quy định còn bất cập, chưa rõ ràng, hoặc chưa phù hợp với thực tiễn. Đặc biệt, cần chú trọng đến việc bảo vệ quyền lợi của những người yếu thế trong quan hệ thừa kế.

4.1. Các Vấn Đề Bất Cập và Hướng Sửa Đổi Quy Định Thừa Kế

Một số vấn đề bất cập hiện nay bao gồm quy định về di sản dùng vào việc thờ cúng, quy định về thừa kế thế vị, quy định về thời hiệu khởi kiện. Cần có hướng dẫn cụ thể, chi tiết hơn về những vấn đề này để đảm bảo áp dụng thống nhất trong thực tiễn. Ngoài ra, cần bổ sung quy định về thừa kế đối với tài sản hình thành trong tương lai, tài sản số.

4.2. Đề Xuất Các Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Thi Hành Quy Định

Để nâng cao hiệu quả thi hành, cần tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về thừa kế đến người dân. Đồng thời, cần nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ tư pháp, thẩm phán trong việc giải quyết các tranh chấp về thừa kế. Việc xây dựng án lệ cũng là một giải pháp quan trọng để đảm bảo áp dụng pháp luật một cách thống nhất và công bằng.

V. Thừa Kế Có Yếu Tố Nước Ngoài Quy Định và Lưu Ý Quan Trọng

Khi có yếu tố nước ngoài (ví dụ: người thừa kế hoặc di sản ở nước ngoài), việc giải quyết thừa kế trở nên phức tạp hơn do liên quan đến pháp luật của nhiều quốc gia. Điều quan trọng là phải xác định được luật áp dụng cho quan hệ thừa kế, cũng như tuân thủ các quy định về công nhận và thi hành bản án, quyết định của tòa án nước ngoài.

5.1. Xác Định Luật Áp Dụng Cho Thừa Kế Có Yếu Tố Nước Ngoài

Theo pháp luật Việt Nam, việc xác định luật áp dụng cho thừa kế có yếu tố nước ngoài tuân theo các quy tắc xung đột pháp luật. Thông thường, luật của nước nơi người để lại di sản có quốc tịch hoặc nơi người đó thường trú sẽ được áp dụng. Tuy nhiên, các bên có thể thỏa thuận chọn luật áp dụng, trừ trường hợp pháp luật Việt Nam có quy định khác.

5.2. Thủ Tục Công Nhận và Thi Hành Bản Án Nước Ngoài Về Thừa Kế

Nếu bản án, quyết định của tòa án nước ngoài liên quan đến thừa kế cần được thi hành tại Việt Nam, cần thực hiện thủ tục công nhận và cho thi hành bản án, quyết định này theo quy định của pháp luật Việt Nam. Thủ tục này bao gồm việc nộp hồ sơ tại Tòa án Việt Nam, Tòa án sẽ xem xét tính hợp pháp của bản án nước ngoài và quyết định có công nhận và cho thi hành hay không.

VI. Quản Lý Di Sản Khi Chưa Có Người Thừa Kế Quy Định và Thực Tiễn

Trong trường hợp di sản không có người thừa kế, hoặc người thừa kế từ chối nhận di sản, thì việc quản lý di sản trở nên phức tạp. Pháp luật quy định về việc quản lý và thanh lý di sản trong trường hợp này, nhằm bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan và đảm bảo di sản được sử dụng đúng mục đích.

6.1. Các Phương Pháp Quản Lý và Bảo Toàn Di Sản Không Có Người Thừa Kế

Khi không có người thừa kế hoặc người thừa kế từ chối nhận di sản, cơ quan nhà nước có thẩm quyền sẽ thực hiện việc quản lý di sản. Việc quản lý bao gồm việc kiểm kê, bảo quản và sử dụng di sản một cách hợp lý. Trong một số trường hợp, di sản có thể được bán đấu giá để đảm bảo giá trị của di sản.

6.2. Thanh Lý Di Sản Quy Định Về Xử Lý và Phân Phối Tài Sản

Sau khi đã quản lý và bảo toàn di sản, cơ quan nhà nước có thẩm quyền sẽ tiến hành thanh lý di sản. Tài sản thanh lý được sử dụng để trả các khoản nợ của người chết (nếu có), sau đó phần còn lại sẽ được sung công quỹ nhà nước. Việc thanh lý di sản phải tuân thủ các quy định của pháp luật để đảm bảo tính minh bạch và công bằng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình khoa học "Cơ sở lý luận và thực tiễn của những qui định chung về thừa kế trong Bộ luật Dân sự" do nghiên cứu sinh Nguyễn Minh Tuấn thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Hà Thị Mai Hiên tại Trường Đại học Luật Hà Nội (Chuyên ngành: Luật Dân sự, Mã số: 62 38 30 01) là luận án tiến sĩ luật học tiên phong tái thiết lập nền tảng lý luận về phần những quy định chung của chế định thừa kế tại Việt Nam. Đặt trong bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và quá trình chuyển tiếp từ Bộ luật Dân sự 1995 sang Bộ luật Dân sự 2005, nghiên cứu giải quyết khoảng trống lý luận (theoretical gap) mang tính then chốt: sự xơ cứng của các khái niệm pháp lý truyền thống trước sự vận động nhanh chóng của các quan hệ tài sản mới.

Khoảng trống nghiên cứu cụ thể được xác định qua sự bất cập của các quy phạm điều chỉnh quan hệ thừa kế thực định, thể hiện rõ ở sự thiếu đồng bộ giữa quy định chung về thừa kế với chế định quyền sở hữu, chế định hợp đồng và thực tiễn xét xử tranh chấp dân sự. Luận án đặt ra và giải quyết ba câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Bản chất kinh tế - xã hội, triết học pháp lý và lịch sử của quyền thừa kế dưới góc độ quyền con người và quyền tài sản trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là gì?
2. Những bất cập, xung đột quy phạm và lỗ hổng pháp lý (lacuna juris) nào đang tồn tại trong Chương XXII "Những quy định chung về thừa kế" của Bộ luật Dân sự 2005?
3. Khung phân tích và hệ thống giải pháp lập pháp nào cần được thiết lập để hoàn thiện toàn diện các quy định chung về thừa kế, bảo đảm sự tương thích với pháp luật quốc tế và giải quyết dứt điểm các bế tắc trong thực tiễn tư pháp?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu được thiết lập có hệ thống:

• Giả thuyết H1: Khái niệm di sản theo quan niệm truyền thống là một "khái niệm đóng", làm triệt tiêu quyền tài sản của cá nhân đối với các quyền phái sinh, lợi ích hợp đồng và tài sản hình thành sau thời điểm mở thừa kế.
• Giả thuyết H2: Sự bất tương thích về thời hiệu giữa thời hiệu khởi kiện thừa kế (10 năm) và thời hiệu xác lập quyền sở hữu đối với bất động sản (30 năm) là nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng hàng nghìn vụ án tranh chấp di sản bị bế tắc, xét xử qua nhiều cấp nhưng không thể thi hành dứt điểm.
• Giả thuyết H3: Tái định nghĩa quyền hưởng di sản, bản chất pháp lý của di tặng và hành vi nhận di sản sẽ mở ra hành lang pháp lý thông thoáng cho các giao lưu dân sự, đồng thời dung hòa giữa quyền tự do định đoạt của chủ tài sản với nguyên tắc bảo vệ lợi ích gia đình và truyền thống đạo đức dân tộc.

Dựa trên khung lý thuyết duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin về mối quan hệ giữa cơ sở hạ tầng kinh tế và kiến trúc thượng tầng pháp lý, luận án mang lại đóng góp đột phá khi xây dựng luận cứ khoa học để sửa đổi, bổ sung trực tiếp 9 điều luật trọng yếu của Bộ luật Dân sự 2005 (Điều 632, 634, 635, 636, 637, 642, 643, 644, 645). Phạm vi nghiên cứu bao quát tiến trình lập pháp thừa kế Việt Nam từ thế kỷ XV (Luật Hồng Đức) qua các giai đoạn 1945–2005, tổng kết thực tiễn 10 năm thi hành Bộ luật Dân sự 1995 và đối sánh với luật dân sự của Pháp, Nga, La Mã cổ đại.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn trong khoa học pháp lý dân sự Việt Nam ghi nhận nhiều công trình chuyên biệt về từng phân ngành của chế định thừa kế. Phùng Trung Tập (1999, 2004) đi sâu vào "Thừa kế theo pháp luật của công dân Việt Nam từ năm 1945 đến nay", tập trung phân tích các điều kiện chính trị, kinh tế, văn hóa tác động đến diện và hàng thừa kế. Phạm Văn Tuyết chuyên khảo về "Thừa kế theo di chúc trong Bộ luật Dân sự Việt Nam", làm sáng tỏ khái niệm di chúc, quyền của người lập di chúc và các điều kiện có hiệu lực của hành vi pháp lý đơn phương này. Ở cấp độ đào tạo thạc sĩ, các luận văn của Nguyễn Thị Vĩnh và Nguyễn Thị Hồng Bắc khảo cứu sơ lược lịch sử thừa kế, các nguyên tắc phân chia hàng thừa kế và thừa kế thế vị. Ở cấp độ nghiên cứu cơ quan chuyên môn, Viện Khoa học Pháp lý (Bộ Tư pháp) và Viện Nghiên cứu Nhà nước và Pháp luật đã xuất bản các tập bình luận khoa học năm 1995, 1996 về nguyên tắc phân chia di sản và điểm mới của di sản dùng vào việc thờ cúng.

Tuy nhiên, tồn tại một cuộc tranh luận học thuật sâu sắc giữa hai trường phái lý luận về thành tố cấu thành di sản thừa kế:

• Trường phái thứ nhất (được phản ánh trong quan điểm của Thông tư 81/TANDTC ngày 24/7/1981 và mô hình Dân luật Liên bang Nga): Đồng nhất di sản với toàn bộ khối tài sản bao gồm cả tài sản, quyền tài sản và nghĩa vụ tài sản chưa thanh toán của người chết.
• Trường phái thứ hai (quan điểm pháp điển hóa truyền thống của Việt Nam): Tách rời nghĩa vụ tài sản ra khỏi khái niệm di sản, xem di sản thuần túy là phần tài sản tích cực thuộc sở hữu của người chết, còn nghĩa vụ là trách nhiệm thanh toán gắn với phạm vi di sản được hưởng.

Về mặt so sánh quốc tế, học giả Nguyễn Ngọc Điện khi đối chiếu Bộ luật Dân sự Việt Nam với Bộ luật Dân sự Pháp (Code Civil des Français 1804) đã chỉ ra rằng phần thừa kế trong luật thực định Việt Nam thiếu tính ổn định, thiếu các quy định cụ thể và chưa dự liệu hết sự phức tạp của kinh tế thị trường. Nghiên cứu của Nguyễn Minh Tuấn định vị chính xác khoảng trống này: hầu hết các tác giả tiền nhiệm chỉ nghiên cứu từng phương thức phân chia di sản riêng lẻ (theo di chúc hoặc theo pháp luật) mà bỏ quên tầng lý luận nền tảng là những quy định chung — chiếc chìa khóa chi phối toàn bộ các quan hệ thừa kế cụ thể. Luận án tiến bước vượt bậc so với y văn bằng việc thiết lập một hệ thống khái niệm mở, thống nhất mối quan hệ biện chứng giữa cái chung (chế định chung) và cái riêng (các phương thức phân chia di sản).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án kế thừa và phát triển lý thuyết về sự hình thành chế độ tư hữu và gia đình của Friedrich Engels trong tác phẩm kinh điển Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của Nhà nước:

"Theo chế độ mẫu quyền, nghĩa là chừng nào mà dòng dõi chỉ tính theo bên mẹ và tập quán kế thừa lúc ban đầu trong thị tộc thì chỉ những người thân trong thị tộc mới được kế thừa những thành viên đã chết trong thị tộc. Tài sản phải được giữ lại trong nội bộ thị tộc đó."

Từ luận điểm của Karl Marx:

"Quyền thừa kế mang ý nghĩa xã hội nhưng dần dần nó đem lại cho người thừa kế một quyền lực suốt đời. Quyền lực đó được hình thành trên nền tảng của sở hữu tư nhân và để bóc lột sức lao động của người khác."

Nghiên cứu chứng minh rằng trong điều kiện nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, quyền thừa kế đã chuyển hóa từ phương tiện củng cố quyền lực bóc lột sang hình thức pháp lý bảo hộ thành quả lao động hợp pháp, tư liệu sản xuất và giá trị văn hóa gia đình.

flowchart TD
    A["Nền tảng Lý thuyết Mác - Lênin & Triết học Pháp lý"] --> B["Khung Phân tích Những quy định chung về Thừa kế"]
    B --> C["Mở rộng Khái niệm Di sản: Tài sản hữu hình, Quyền tài sản, Tài sản tương lai, Lợi ích hợp đồng"]
    B --> D["Phát triển Quyền Thừa kế: Quyền hưởng di sản & Quyền định đoạt quyền hưởng di sản"]
    B --> E["Tái cấu trúc Hành vi Nhận di sản: Ý chí chủ quan thể hiện qua hành vi khách quan"]
    B --> F["Định danh Pháp lý Di tặng: Hợp đồng tặng cho tài sản có điều kiện đình hoãn"]
    C --> G["Đồng bộ hóa Thời hiệu 30 năm: Thống nhất Thời hiệu Thừa kế & Thời hiệu Hưởng quyền"]
    D --> G
    E --> G
    F --> G

Luận án tạo ra bước chuyển đổi nhận thức luận (paradigm shift) đối với 4 khái niệm pháp lý rường cột:

1. Khái niệm "Mở" về Di sản: Bác bỏ định nghĩa tĩnh tại của Điều 634 BLDS 2005 ("Di sản bao gồm tài sản riêng của người chết, phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác"), luận án mở rộng di sản bao gồm: hoa lợi, lợi tức phát sinh từ di sản sau thời điểm mở thừa kế, tiền bảo hiểm tính mạng/sức khỏe không chỉ định người thụ hưởng, và các quyền tài sản phái sinh từ hợp đồng đầu tư, thuê quyền sử dụng đất dài hạn.
2. Mở rộng Quyền của Người thừa kế: Không dừng lại ở "quyền hưởng di sản", quyền thừa kế cấu thành bởi quyền năng định đoạt phần quyền hưởng đó (chuyển nhượng, tặng cho, thế chấp, bảo lãnh bằng quyền hưởng di sản trước khi phân chia).
3. Tái định nghĩa Hành vi Nhận di sản: Khẳng định việc tiếp nhận di sản không nhất thiết phải là hành vi vật chất cầm nắm tài sản, mà là ý chí chủ quan được biểu hiện bằng các hành vi pháp lý khách quan (quản lý di sản, khai thác, thanh toán nghĩa vụ nợ thay người chết, chuyển nhượng quyền thừa kế).
4. Bản chất Pháp lý của Di tặng: Phân định di tặng là một hành vi pháp lý đơn phương của người lập di chúc nhưng mang bản chất của một hợp đồng tặng cho tài sản có điều kiện làm phát sinh hiệu lực sau khi chết, giải phóng người thụ hưởng di tặng khỏi các nghĩa vụ tài sản của người thừa kế.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều ba nhánh lý thuyết: (1) Lý thuyết cấu trúc quy phạm pháp luật dân sự, (2) Lý thuyết xã hội học pháp luật về mối quan hệ gia đình - dòng tộc, và (3) Lý thuyết kinh tế học thể chế về bảo hộ quyền tài sản.

Tính độc đáo của khung phân tích nằm ở cách tiếp cận biện chứng giữa "Cái chung" (Những quy định chung về thừa kế) và "Cái riêng" (Thừa kế theo di chúc và Thừa kế theo pháp luật). Các quy định chung đóng vai trò tiền đề logic và căn bản pháp lý: nếu không xác định được sự tồn tại của di sản, tư cách chủ thể thừa kế và thời điểm mở thừa kế theo quy định chung, thì không thể vận hành bất kỳ phương thức phân chia di sản riêng biệt nào. Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập rõ: áp dụng đối với thể chế kinh tế chuyển đổi, nơi quyền sở hữu đất đai thuộc về toàn dân và cá nhân nắm giữ quyền sử dụng đất cùng các tài sản đầu tư gắn liền.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành trên lập trường triết học pháp lý duy vật biện chứng và duy vật lịch sử (Marxist Jurisprudence), kết hợp chủ nghĩa hiện thực pháp lý (legal realism) nhằm đánh giá quy phạm pháp luật không chỉ qua văn bản chữ viết mà qua sự vận hành thực tế tại Tòa án. Thiết kế nghiên cứu áp dụng phương pháp tiếp cận đa cấp độ (multi-level design):

• Cấp độ vĩ mô: Phân tích sự tác động của đường lối đổi mới kinh tế, chính sách sở hữu toàn dân về đất đai đối với cấu trúc chế định thừa kế.
• Cấp độ trung mô: Đánh giá sự tương thích của hệ thống quy phạm thừa kế trong cấu trúc tổng thể của Bộ luật Dân sự và các luật chuyên ngành (Luật Đất đai, Luật Nhà ở, Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Hôn nhân và Gia đình).
• Cấp độ vi mô: Phân tích từng điều luật cụ thể, từng thuật ngữ pháp lý và các phán quyết tư pháp trong các vụ án tranh chấp thừa kế cụ thể.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu tuân thủ tính chuẩn mực học thuật nghiêm ngặt qua 4 phương pháp phối hợp:

1. Phương pháp phân tích quy phạm (Normative Legal Analysis): Mổ xẻ cấu trúc nội tại của 14 điều luật thuộc Chương XXII Bộ luật Dân sự 2005, chỉ ra các xung đột câu chữ và mâu thuẫn chế tài.
2. Phương pháp so sánh luật học (Comparative Law Method): Đối chiếu lịch sử lập pháp Việt Nam qua các văn bản: Quốc triều hình luật (thế kỷ XV), Hoàng Việt luật lệ (Luật Gia Long), Dân luật Bắc Kỳ (DLBK), Dân luật Trung Kỳ (HVTKHL), Dân luật Nam Kỳ, Dân luật Việt Nam Cộng hòa (DLVNCH), Sắc lệnh số 97/SL ngày 22/5/1950, Pháp lệnh Thừa kế 1990, BLDS 1995 và BLDS 2005. So sánh quốc tế với Luật XII bảng La Mã cổ đại (Bảng IV điểm 5: "Nếu người chết không có người bảo trợ thì nền kinh tế do những người thân quản lý"), Bộ luật Hammurabi (thế kỷ XVII TCN), Bộ luật Dân sự Pháp 1804 và Bộ luật Dân sự Liên bang Nga 2001 (Điều 1112).
3. Phương pháp tổng kết thực tiễn xét xử (Judicial Case Law Synthesis): Khảo sát thực tiễn áp dụng pháp luật tại Tòa án Nhân dân Tối cao và Tòa án các cấp qua các vụ án kéo dài nhiều năm, phân tích các nguyên nhân dẫn đến phán quyết trái ngược nhau ở các cấp xét xử.
4. Phương pháp tam giác hóa nguồn tài liệu (Triangulation): Đối chứng giữa lý thuyết pháp lý kinh điển, văn bản quy phạm pháp luật thực định và dữ liệu bản án xét xử thực tế.

Data và phân tích

Dữ liệu nghiên cứu bao gồm toàn bộ hệ thống án văn, báo cáo tổng kết ngành của Tòa án Nhân dân Tối cao, Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao trong giai đoạn 10 năm thực thi Bộ luật Dân sự 1995 (1995–2005) và các năm đầu áp dụng Bộ luật Dân sự 2005. Luận án phân tích định tính chuyên sâu hàng trăm vụ án tranh chấp thừa kế phức tạp, làm rõ hiện tượng: hàng năm Tòa án các cấp xét xử hàng nghìn vụ án về thừa kế, trong đó tỷ lệ các vụ án bị hủy, sửa hoặc xét xử lại nhiều lần chiếm tỷ trọng đáng kể do sự thiếu vắng hướng dẫn thống nhất về thời hiệu và cách xác định di sản.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Công trình công bố 4 phát hiện đột phá làm thay đổi căn bản tư duy lập pháp dân sự:

1. Phát hiện về sự bất tương thích thời hiệu (Statute of Limitations Mismatch): Điều 645 BLDS 2005 quy định thời hiệu khởi kiện về quyền thừa kế là 10 năm kể từ thời điểm mở thừa kế. Trong khi đó, Điều 247 BLDS 2005 quy định thời hiệu xác lập quyền sở hữu theo thời hiệu đối với bất động sản là 30 năm. Kết quả nghiên cứu chứng minh khoảng cách 20 năm chênh lệch tạo ra một "vùng xám pháp lý": sau 10 năm, người thừa kế mất quyền khởi kiện chia di sản, nhưng người đang quản lý bất động sản cũng chưa đủ 30 năm để xác lập quyền sở hữu, khiến tài sản bị đóng băng giao dịch và phát sinh xung đột gay gắt không thể giải quyết.

gantt
    title Xung đột Thời hiệu Thừa kế và Thời hiệu Hưởng quyền Bất động sản
    dateFormat  X
    axisFormat %d năm
    section Thời hiệu thực định (BLDS 2005)
    Thời hiệu Khởi kiện Thừa kế (Điều 645) :active, crit, 0, 10
    Khoảng trống Pháp lý / Tranh chấp Bế tắc :crit, 10, 30
    Xác lập Quyền sở hữu Bất động sản (Điều 247) :active, 30, 31
    section Giải pháp Đề xuất của Luận án
    Đồng bộ Thời hiệu Thừa kế Bất động sản :done, 0, 30
    Xác lập Quyền sở hữu Thống nhất :done, 30, 31

2. Giải mã bản chất pháp lý của tài sản hình thành sau thời điểm chết: Phân tích quy định tại Điều 1112 Bộ luật Dân sự Liên bang Nga 2001:

"Kể từ ngày mở thừa kế, tất cả các vật và các tài sản khác, trong đó có các quyền tài sản và nghĩa vụ tài sản sẽ thuộc về người thừa kế."

Luận án chỉ ra rằng luật Việt Nam đã bỏ sót các quyền tài sản phát sinh từ hợp đồng kinh doanh dở dang. Điển hình, trường hợp người để lại di sản thuê đất 50 năm, mới khai thác 10 năm thì qua đời, giá trị đầu tư và quyền tiếp tục thuê trong 40 năm còn lại bắt buộc phải được pháp luật công nhận là di sản để người thừa kế tiếp tục vận hành chuỗi giá trị kinh tế.

3. Xác lập thời điểm phát sinh quyền sở hữu độc lập với hành vi chia di sản: Quyền sở hữu của người thừa kế đối với di sản phát sinh ngay tại thời điểm người đó thể hiện ý chí tiếp nhận di sản, không phụ thuộc vào thời điểm bản án phân chia di sản có hiệu lực hay văn bản thỏa thuận phân chia được công chứng.

4. Bảo tồn chức năng kép của di sản thờ cúng: Phân tích Điều 670 BLDS 2005, luận án chứng minh di sản dùng vào việc thờ cúng không thuần túy là tài sản đóng băng phi thương mại, mà người quản lý có quyền khai thác hoa lợi, lợi tức hợp pháp để duy trì nghĩa vụ tâm linh, kết hợp hài hòa giữa giá trị vật chất và giá trị tinh thần theo truyền thống đạo đức Á Đông.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Công trình cung cấp hệ thống luận cứ triết học pháp lý vững chắc, làm sâu sắc thêm học thuyết về quyền tài sản và quyền thừa kế trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, đóng góp trực tiếp cho giáo trình đào tạo cử nhân, thạc sĩ và tiến sĩ luật học.
• Về mặt lập pháp: Đề xuất bản dự thảo sửa đổi cụ thể cho 9 điều luật thuộc Bộ luật Dân sự, tạo tiền đề khoa học trực tiếp cho việc soạn thảo Bộ luật Dân sự 2015 sau này (đặc biệt là việc nâng thời hiệu thừa kế bất động sản lên 30 năm tại Điều 623 BLDS 2015).
• Về mặt thực tiễn tư pháp: Cung cấp cẩm nang giải thích pháp luật cho Thẩm phán và Hội đồng xét xử, giúp chuẩn hóa việc thụ lý đơn khởi kiện, đánh giá chứng cứ về hành vi mặc nhiên nhận di sản và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người thừa kế ngay cả khi hết thời hiệu 10 năm nếu các bên không tranh chấp về hàng thừa kế.

Limitations và Future Research

Luận án nhìn nhận khách quan các giới hạn nghiên cứu xuất phát từ bối cảnh lịch sử:

1. Giới hạn về dữ liệu số hóa: Nghiên cứu thực hiện năm 2007, thời điểm các bản án của Tòa án chưa được công khai trực tuyến trên cổng thông tin điện tử, việc thu thập dữ liệu dựa trên báo cáo giấy và án văn lưu trữ, hạn chế khả năng phân tích định lượng lớn (big data analytics).
2. Giới hạn về bối cảnh tài sản số: Luận án chưa dự liệu được sự xuất hiện của các dạng tài sản phi truyền thống như tài sản kỹ thuật số (digital assets), tài khoản tiền mã hóa, tài sản ảo trong không gian mạng và dữ liệu cá nhân.

Các hướng nghiên cứu tiếp nối trong chương trình nghị sự 10 năm bao gồm:

• Mở rộng nghiên cứu chế định thừa kế đối với tài sản số và quyền sở hữu trí tuệ trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.
• Hoàn thiện cơ chế pháp lý về ủy thác thừa kế (trust) và các định chế quản lý sản nghiệp di sản chuyên nghiệp.
• Nghiên cứu sâu về tư pháp quốc tế đối với thừa kế bất động sản xuyên biên giới theo Điều 767 BLDS trong bối cảnh toàn cầu hóa dòng vốn FDI.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án trở thành tài liệu tham khảo nền tảng tại các cơ sở đào tạo luật hàng đầu như Trường Đại học Luật Hà Nội, Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học Luật TP.HCM; tạo tiền đề cho hàng chục luận văn thạc sĩ và đề tài nghiên cứu cấp bộ tiếp theo.
• Tác động lập pháp và chính sách: Các kiến giải của tác giả về việc đồng bộ thời hiệu thừa kế 30 năm đối với bất động sản và cơ chế chuyển nhượng quyền hưởng di sản đã được Ban soạn thảo Bộ luật Dân sự 2015 tiếp thu rõ nét tại các Điều 623, 612 và 659 BLDS 2015.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Giúp khơi thông nguồn lực tài sản bị đóng băng trong các tranh chấp thừa kế kéo dài, bảo vệ sự ổn định và đoàn kết trong thiết chế gia đình, giảm tải áp lực khiếu kiện vượt cấp lên các cơ quan trung ương.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Luật học: Tiếp cận hệ thống khái niệm chuẩn mực, khung phân tích so sánh luật học xuyên suốt từ cổ đại đến hiện đại.
• Thẩm phán, Kiểm sát viên và Luật sư: Nắm bắt phương pháp luận giải thích quy phạm để xử lý các vụ án tranh chấp di sản phức tạp, có di sản là quyền sử dụng đất hoặc hợp đồng kinh doanh dở dang.
• Cơ quan Lập pháp (Ủy ban Pháp luật của Quốc hội, Bộ Tư pháp): Sử dụng hệ thống luận chứng và phương án sửa đổi điều luật để rà soát, hoàn thiện các đạo luật trong tương lai.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng học thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc chuyển đổi từ khái niệm di sản tĩnh sang khái niệm di sản động. Luận án mở rộng học thuyết duy vật lịch sử của Mác - Ăng-nghen về quyền tài sản, chứng minh rằng di sản không dừng lại ở khối vật chất sẵn có tại thời điểm chết mà bao gồm toàn bộ chuỗi quyền tài sản phát sinh, quyền tài sản trong tương lai và các lợi ích kinh tế phái sinh từ hành vi đầu tư trước đó của người quá cố.

2. Đổi mới phương pháp luận so sánh với các nghiên cứu trước đây như thế nào?

So với nghiên cứu của Phùng Trung Tập (2004) chỉ thuần túy khảo sát lịch sử luật thực định và Phạm Văn Tuyết (2004) chỉ tiếp cận theo cấu trúc phân tích quy phạm nội luật, luận án của Nguyễn Minh Tuấn phối hợp tam giác phương pháp luận: Phân tích lịch sử lập pháp 6 thế kỷ của Việt Nam, Đối sánh cấu trúc chế định thừa kế của Dân luật Pháp (Code Civil) và Dân luật Nga (Russian Civil Code 2001), kết hợp với Tổng kết xã hội học tư pháp về xung đột thời hiệu.

3. Phát hiện gây bất ngờ nhất có sự hỗ trợ của dữ liệu thực tiễn là gì?

Phát hiện về "khoảng trống pháp lý 20 năm" do sự mâu thuẫn giữa thời hiệu thừa kế 10 năm (Điều 645 BLDS) và thời hiệu hưởng quyền bất động sản 30 năm (Điều 247 BLDS). Thực tiễn xét xử chứng minh việc áp dụng cứng nhắc thời hiệu 10 năm không dập tắt được tranh chấp mà ngược lại, tước bỏ quyền khởi kiện hợp pháp của đương sự trong khi không thể xác lập chủ sở hữu mới, biến hàng nghìn bất động sản thành tài sản vô chủ về mặt thực tế.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản (Replication Protocol) trong nghiên cứu pháp lý không?

Có. Luận án xây dựng quy trình phân tích chuẩn gồm 4 bước để đánh giá một quy phạm pháp luật dân sự: (1) Truy nguyên nguồn gốc lịch sử và bối cảnh kinh tế - xã hội ra đời quy phạm, (2) Đối chiếu tính tương thích trong hệ thống pháp luật thực định, (3) So sánh với các hệ thống pháp luật tương đồng trên thế giới, và (4) Kiểm định qua thực tiễn xét xử tại Tòa án để đề xuất phương án lập pháp thay thế.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào?

Luận án vạch ra lộ trình 3 giai đoạn: Giai đoạn 1 (2007–2010) tập trung chuẩn hóa hướng dẫn xét xử của TANDTC đối với thời hiệu thừa kế; Giai đoạn 2 (2010–2015) cung cấp luận cứ sửa đổi Chương thừa kế trong đợt tổng sửa đổi Bộ luật Dân sự; Giai đoạn 3 (sau 2015) nghiên cứu mở rộng sang các quyền thừa kế phi vật thể, quyền sở hữu trí tuệ và tài sản có yếu tố nước ngoài.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Minh Tuấn xác lập 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Xác lập nền tảng lý luận khoa học toàn diện về Những quy định chung của chế định thừa kế trong luật dân sự Việt Nam, gắn kết chặt chẽ với quyền con người và quyền tài sản.
2. Đột phá tư duy lập pháp bằng việc xác định bản chất mở của di sản thừa kế, bao quát các quyền tài sản phát sinh và lợi ích hợp đồng.
3. Giải quyết triệt để xung đột pháp lý giữa thời hiệu khởi kiện thừa kế và thời hiệu xác lập quyền sở hữu theo thời hiệu đối với bất động sản.
4. Minh định bản chất pháp lý độc lập của di tặng và tái định nghĩa hành vi mặc nhiên tiếp nhận di sản dựa trên ý chí chủ quan biểu hiện qua hành vi khách quan.
5. Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp và phương án văn bản sửa đổi 9 điều luật then chốt trong Bộ luật Dân sự 2005.

Công trình tạo ra bước phát triển nhận thức luận vững chắc, mở ra các dòng nghiên cứu mới về quyền tài sản phái sinh, đồng thời để lại dấu ấn sâu sắc trong tiến trình lập pháp dân sự và thực tiễn cải cách tư pháp tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu bản Tuyên ngôn Độc lập tuyên bố: Tất cả mọi người sinh ra có quyền bình đẳng. Tạo hóa cho họ 20 những quyên không ai có thể xâm phạm được, trong các quyền ấy có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc. Lời bất hủ trong Tuyên ngôn Độc lập năm 1776 của nước Mỹ. Suy rộng ra, câu ấy có ý nghĩa là: tất cả các dân tộc trên thế giới đều sinh ra bình đẳng, dân tộc nào cũng có quyền sống, quyền sung sướng và quyền tự do.

Trong lời dẫn của bản Tuyên ngôn Độc lập, Hồ Chủ Tịch đã xuất phát từ quyền tự nhiên của con người và Bác coi các quyền này không ai có thể phủ nhận được. Trong các quyền của con người, quyền bình đẳng giữa các dân tộc đóng một vai trò quan trọng, vì nó là cơ sở để thực hiện các quyền chính trị, dân sự, kinh tế. Để thực hiện quan điểm trên, Nhà nước ta ghi nhận và bảo hộ quyền con người trong các Hiến pháp 1946, 1959, 1980. Đặc biệt trong Hiến pháp 1992, quyền con người được ghi nhận một cách đầy đủ tại Điều 50: “é nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các quyền con người về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa và xã hội được tôn trọng, thể hiện ở các quyền công dân và được qui định trong Hiến pháp và luật”.

Quyền thừa kế là quyền của con người trong một chế độ xã hội nhất định, cho nên trong các xã hội khác nhau, Nhà nước điều chỉnh quan hệ thừa kế nhằm đạt những mục đích khác nhau. Trong xã hội chiếm hữu nô lệ, đất đai nằm trong tay giai cấp chủ nô, những người nông dân hầu như không có tài sản, vì vậy trong xã hội này thừa kế tài sản nhằm củng cố chế độ tư hữu tuyệt đối về đất đai của giai cấp thống trị, cho nên người lao động đấu tranh để thay đổi phương thức chiếm hữu tài sản của giai cấp thống trị và khi giành được chính quyền, đất đai được phân chia cho người lao động, từ đó làm thay đổi các quan hệ thừa kế. Quá trình phát sinh, thay đổi quan hệ thừa kế có nguồn gốc sâu xa từ sự phát triển của các quan hệ kinh tế, xã hội và cũng chính quan hệ này làm thay đổi các chế độ khác nhau trong lịch sử phát triển của xã hội loài người. Chính vì vậy, điều 21 chỉnh pháp luật các quan hệ thừa kế không ngừng phát triển theo hướng dam bảo quyền con người ngày một tốt hơn.

Về vấn đề này, Ph. Ang-nghen viết: C. Mác là người đầu tiên đã phát hiện, tìm ra qui luật phát triển của lịch sử loài người, nghĩa là tìm ra sự thật đơn giản.là trước hết con người cần phải ăn, uống, ở và mặc trước khi có thể lo đến chuyện làm chính tri, khoa học, nghệ thuật, tôn giáo. Con người sản xuất ra của cải vật chất, đó là yêu cầu khách quan của tồn tại xã hội.

Con người không thể thỏa mãn nhu cầu của mình bằng những cái đã có sẵn trong tự nhiên. Để duy trì và nâng cao đời sống, con người phải sản xuất ra của cải vật chất. Sản xuất không những là cơ sở cho sự tồn tại của con người mà còn là nên tảng để hình thành các quan hệ khác như: quan hệ chính trị, quan hệ pháp luật, quan hệ đạo đức. Việc sản xuất của con người luôn luôn thay đổi, phát triển, cho nên những quan hệ trên cũng thay đổi và phát triển theo.

Khi chế độ tư hữu và Nhà nước xuất hiện, thừa kế là một công cụ để duy trì quyền lực, giai cấp bóc lột được thừa hưởng di sản cũng đồng nghĩa với việc được thừa hưởng quyền lực của người đó đối với xã hội. Khi Nhà nước ra đời, để bảo vệ quyền lợi cho giai cấp thống trị, Nhà nước ban hành pháp luật và qui định cho mỗi cá nhân, tầng lớp trong xã hội được hưởng cái gì và họ phải gánh chịu các nghĩa vụ nào đối với Nhà nước. Trong chế độ chiếm hữu nô lệ, hình thái kinh tế-xã hội đầu tiên theo chế độ phụ quyền, cho nên quyền thừa kế được xác định dựa trên nền tảng của chế độ phụ quyền và gia trưởng. Theo chế độ phụ quyền, quyền lực của người cha là tuyệt đối được xác lập trên các thành viên của gia đình.

Trong gia đình, người nắm quyền gia trưởng toàn quyền quản lý tài sản của gia đình, con cháu không có quyền sở hữu tài sản. Khi người nắm quyền gia trưởng chết, di sản tiếp tục chuyển cho người kế tục quyền gia trưởng quản lý. Bộ luật đầu tiên của chế độ phụ quyền là Bộ luật của Nhà nước chiếm 22 hữu nô lệ Bavilon có tựa đề là Luật Khămurapi (Thế kỷ thứ XVII trước công nguyên). Bộ luật này gồm 282 điều và được chia thành từng nhóm theo nội dung, được phân chia rõ ràng các qui định riêng về hình sự, dân sự, tố tụng.

Chế định dân sự của Bộ luật này qui định quyền sở hữu của vợ, chồng, các hợp đồng dân sự như: cho vay, mua bán, qui định về thừa kế theo di chúc, thừa kế theo pháp luật. Thừa kế theo di chúc chỉ được thực hiện khi các con trai mang trọng tội, người bố được phép truất quyền thừa kế của con trai và di chúc cho người khác hưởng. Khi chia di sản các con được hưởng kỷ phần ngang nhau. Những qui định về thừa kế của Nhà nước chiếm hữu nô lệ được phát triển và hoàn thiện hơn trong Luật XII bảng và các đạo luật khác của Nhà nước La Mã cổ đại hay được gọi là Luật La Mã.

Trong Luật La Mã, chế định thừa kế tương đối hoàn chỉnh. Mặc dù cấu trúc của chế định thừa kế không chia thành các phần rõ ràng, tuy nhiên có các qui định chung và các qui định chia di sản theo pháp luật, chia di sản theo di chúc. ở các Nhà nước phong kiến và tư bản, phần lớn tư liệu sản xuất chủ yếu thuộc về giai cấp thống trị, người lao động không có tư liệu sản xuất phải làm thuê cho địa chủ và các nhà tư bản, vì vậy pháp luật về thừa kế thực chất là bảo hộ quyền sở hữu tư nhân của giai cấp thống trị đối với tư liệu sản xuất chủ yếu của xã hội. Trong chế độ XHCN, tư liệu sản xuất chủ yếu thuộc về nhân dân lao động, Nhà nước bảo hộ thu nhập hợp pháp của cá nhân, gia đình từ các hệ thống kinh tế khác nhau.

Cá nhân có quyền sở hữu tài sản thì có quyên để lại thừa kế cho người khác hưởng. Ăng-nghen khẳng định trong Tuyên ngôn của Dang cộng sản: "Chủ nghĩa cộng sản không tước bỏ cua ai cái quyền chiếm hữu những sản phẩm của xã hội cả. Chủ nghĩa cộng sản chỉ tước bỏ quyền dùng sự chiếm hữu đó để bóc lột lao động của người khác". Ngày nay, ở mỗi quốc gia, phụ thuộc vào chế độ chính trị, chế độ sở 23 hữu va phong tục, tập quán của nhân dân trong quốc gia đó, mỗi Nha nước điều chỉnh quan hệ thừa kế có sự khác nhau.

Ở Việt Nam, nhân dân ta đã và đang xây dựng CNXH mà nền tảng kinh tế của xã hội là chế độ công hữu hóa tư liệu sản xuất và được thể hiện tại Điều 17 Hiến pháp 1992: "Đất đai, rừng núi, sông hồ tài nguyên trong lòng đất, nguồn lợi vùng biển. là của Nhà nước, đều thuộc sở hữu toàn dân". Như vậy, theo Hiến pháp, cá nhân không có quyền sở hữu đất đai, nhưng có quyền sử dụng, Nhà nước cho phép cá nhân, hộ gia đình để lại thừa kế quyền sử dụng đất cho người khác theo di chúc hoặc theo pháp luật, tạo điều kiện cho cá nhân an tâm lao động sản xuất, đầu tư vốn, công sức, trí tuệ để sản xuất kinh doanh, tạo ra nhiều của cải cho gia đình và xã hội. Cá nhân có quyền sở hữu các loại tài sản mà pháp luật không cấm, khi còn sống họ định đoạt tài sản bằng nhiều phương thức khác nhau như: bán, cho thuê, cho vay, cho tặng hoặc lập di chúc để định đoạt cho người khác sau khi họ chết.

Khi mở thừa kế, nếu có di chúc, di sản được chia theo di chúc, Nhà nước luôn luôn tôn trọng ý chí của người lập di chúc. Tuy nhiên, trong một số trường hợp đặc biệt, ý chí của người lập di chúc bị hạn chế theo Điều 669 BLDS. Trường hợp người để lại di sản không lập di chúc, di sản chia theo pháp luật. Người thừa kế theo pháp luật là những người có quan hệ gia đình đối với người để lại di sản.

Người thừa kế nhận di sản, phải thực hiện nghĩa vụ của người chết trong phạm vi di sản hưởng. Mặt khác, nếu người để lại thừa kế giao nghĩa vụ quản lý di sản thờ cúng, thì người thừa kế phải thực hiện nghĩa vụ thờ cúng. Ngoài ra, di sản là di tích văn hoá như nhà thờ, nhà rường được xếp hạng di tích, những người thừa kế có nghĩa vụ giữ gìn, bảo quản các giá trị văn hoá đó theo qui định của Luật Di sản Văn hoá. Như vậy, trong các chế độ xã hội khác nhau, con người đều có quyền thừa kế tài sản, tuy nhiên phạm vi quyền thừa kế được bảo hộ thế nào do bản chất chế độ xã hội quyết định.

Pháp luật của các Nhà nước đều qui định cá 24 nhân có quyền để lại di sản và có quyền hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật. Nghiên cứu về quyền thừa kế của cá nhân với tư cách là một quyền dân sự, tác giả Phùng Trung Tập đưa ra khái niệm: Quyền thừa kế được hiểu là quyển dân sự cơ bản của công dân được pháp luật bảo hộ. Theo phương diện này, thì moi công dân có quyền như nhau trong việc để lại di sản của mình cho những người thừa kế và đều có quyền như nhau trong việc nhận di sản do người khác để lại. Khái niệm trên chưa bao quát được quyền và nghĩa vụ của chủ thể trong quan hệ thừa kế.

Mặt khác, trong khái niệm mới thể hiện được quyền thừa kế của cá nhân, chưa thể hiện được quyền thừa kế của tổ chức. Theo qui định của pháp luật, tổ chức có quyền thừa kế theo di chúc. Điều 635 BLDS qui định tổ chức là người thừa kế theo di chúc phải còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế. Mặt khác, thừa kế là một quan hệ pháp luật về tài sản, do vậy liên quan đến quan hệ này còn nhiều chủ thể khác như người quản lý di sản và các cơ quan nhà nước có thẩm quyền.