Nghiên cứu về Môi trường và Phát triển Bền vững tại Đại học Quốc gia Hà Nội

Luận văn phân tích an ninh môi trường làng nghề trong xây dựng nông thôn mới, tập trung vào làng chế biến nông sản Dương Liễu, Hoài Đức, Hà Nội.

• Tác giả: Lê Thị Hoa
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Tuấn Anh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu về Môi trường và Phát triển Bền vững tại Đại học Quốc gia Hà Nội
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu, nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu
• 1.4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN, ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tổng quan nghiên cứu về an ninh môi trường trên thế giới và Việt Nam
• 2.2. Khái niệm và lý thuyết vận dụng trong nghiên cứu
• 2.3. Địa bàn nghiên cứu - làng nghề Dương Liễu
• 2.4. An ninh môi trường ở làng nghề Dương Liễu trên bình diện tình hình trị - xã hội
• 2.5. Ô nhiễm môi trường và tiềm ẩn xung đột xã hội
• 2.6. Bất cập trong quản lý, sử dụng tài nguyên môi trường và những căng thẳng xã hội
• 2.7. Bất cập trong quản lý đối với việc xử lý chất thải tạo nên căng thẳng xã hội
• 2.8. An ninh môi trường ở làng nghề Dương Liễu trên bình diện tăng trưởng kinh tế và đảm bảo sức khỏe dân cư
• 2.9. Ô nhiễm môi trường tạo nên rủi ro đối với tăng trưởng kinh tế
• 2.10. Môi trường làng nghề và những rủi ro đối với sức khỏe dân cư
• 3. TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Môi Trường Phát Triển Bền Vững ĐHQGHN

Đại học Quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN) đóng vai trò then chốt trong nghiên cứu môi trường và phát triển bền vững. Các nghiên cứu tại đây tập trung giải quyết những thách thức biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường, và quản lý tài nguyên hiệu quả. ĐHQGHN không chỉ là trung tâm đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao mà còn là nơi thực hiện nhiều dự án nghiên cứu môi trường ĐHQGHN có tầm ảnh hưởng lớn trong nước và quốc tế. Các công bố khoa học về môi trường từ ĐHQGHN đóng góp đáng kể vào kho tàng tri thức chung, góp phần định hướng chính sách chính sách môi trường ĐHQGHN và hành động thực tiễn.

1.1. Lịch sử và tầm nhìn của nghiên cứu môi trường ĐHQGHN

Nghiên cứu môi trường tại ĐHQGHN bắt đầu từ những năm đầu thành lập, tập trung vào các vấn đề địa chất và sinh học. Qua nhiều giai đoạn phát triển, Khoa Môi trường ĐHQGHN và Trung tâm Nghiên cứu Môi trường và Phát triển Bền vững ĐHQGHN đã ra đời, đánh dấu bước tiến quan trọng. Tầm nhìn của ĐHQGHN là trở thành trung tâm nghiên cứu và đào tạo hàng đầu về môi trường, góp phần vào sự phát triển bền vững của Việt Nam.

1.2. Các lĩnh vực nghiên cứu trọng điểm tại ĐHQGHN

ĐHQGHN tập trung nghiên cứu đa dạng các lĩnh vực môi trường, bao gồm biến đổi khí hậu ĐHQGHN, ô nhiễm môi trường ĐHQGHN, quản lý tài nguyên ĐHQGHN, năng lượng tái tạo ĐHQGHN, và bảo tồn đa dạng sinh học ĐHQGHN. Các nghiên cứu này được thực hiện bởi các nhà khoa học hàng đầu và sinh viên, dưới sự hỗ trợ của các phòng thí nghiệm hiện đại và các chương trình hợp tác quốc tế.

II. Thách Thức Môi Trường Phát Triển Bền Vững Tại ĐHQGHN

Dù đạt nhiều thành tựu, nghiên cứu môi trường ĐHQGHN cũng đối mặt với không ít thách thức. Nguồn lực đầu tư còn hạn chế, sự phối hợp giữa các đơn vị nghiên cứu chưa thực sự hiệu quả, và việc ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn còn chậm. Ô nhiễm môi trường ĐHQGHN và biến đổi khí hậu ĐHQGHN đang đặt ra những yêu cầu cấp bách hơn bao giờ hết. Đòi hỏi ĐHQGHN cần tăng cường hợp tác quốc tế, thu hút nguồn lực, và xây dựng đội ngũ chuyên gia phát triển bền vững ĐHQGHN đủ năng lực để giải quyết những vấn đề này.

2.1. Hạn chế về nguồn lực và cơ sở vật chất cho nghiên cứu

Kinh phí đầu tư cho dự án nghiên cứu môi trường ĐHQGHN còn hạn chế so với quy mô và tầm quan trọng của các vấn đề môi trường. Cơ sở vật chất, trang thiết bị thí nghiệm chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu nghiên cứu, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ môi trường và năng lượng tái tạo ĐHQGHN.

2.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn còn chậm

Mặc dù có nhiều công bố khoa học môi trường ĐHQGHN, nhưng việc chuyển giao công nghệ và ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn sản xuất và đời sống còn gặp nhiều khó khăn. Thiếu cơ chế khuyến khích sự hợp tác giữa các nhà khoa học và doanh nghiệp, cũng như các chính sách hỗ trợ kinh tế xanh ĐHQGHN.

2.3. Thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao về phát triển bền vững

Việt Nam vẫn còn thiếu hụt đội ngũ chuyên gia và nhà khoa học có trình độ cao về phát triển bền vững ĐHQGHN, đặc biệt trong các lĩnh vực quản lý môi trường, chính sách môi trường ĐHQGHN, và đánh giá tác động môi trường. Cần tăng cường các chương trình đào tạo môi trường ĐHQGHN và thu hút nhân tài từ nước ngoài.

III. Giải Pháp Nâng Cao Nghiên Cứu Môi Trường Bền Vững ĐHQGHN

Để vượt qua những thách thức và nâng cao hiệu quả nghiên cứu môi trường ĐHQGHN, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện. Tăng cường đầu tư vào cơ sở vật chất và trang thiết bị, khuyến khích hợp tác giữa các đơn vị nghiên cứu, đẩy mạnh ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn, và tăng cường hợp tác quốc tế môi trường ĐHQGHN. Đồng thời, cần xây dựng chính sách khuyến khích và hỗ trợ cho các nhà khoa học trẻ, tạo môi trường làm việc sáng tạo và hiệu quả.

3.1. Tăng cường đầu tư vào cơ sở vật chất và trang thiết bị

Cần tăng cường đầu tư vào các phòng thí nghiệm hiện đại, trang thiết bị phân tích và mô phỏng tiên tiến, đặc biệt trong các lĩnh vực ô nhiễm môi trường ĐHQGHN, biến đổi khí hậu ĐHQGHN, và bảo tồn đa dạng sinh học ĐHQGHN. Điều này giúp nâng cao năng lực nghiên cứu và chất lượng kết quả.

3.2. Khuyến khích hợp tác nghiên cứu và chuyển giao công nghệ

Cần tạo cơ chế khuyến khích sự hợp tác giữa các nhà khoa học, doanh nghiệp, và các tổ chức xã hội trong các dự án nghiên cứu môi trường ĐHQGHN. Đẩy mạnh chuyển giao công nghệ và ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn sản xuất và đời sống, góp phần giải quyết các vấn đề môi trường cấp bách.

3.3. Đẩy mạnh hợp tác quốc tế và trao đổi học thuật

Tăng cường hợp tác quốc tế môi trường ĐHQGHN với các trường đại học và viện nghiên cứu hàng đầu thế giới, tham gia vào các dự án nghiên cứu chung, và trao đổi học thuật. Thu hút các chuyên gia quốc tế đến giảng dạy và nghiên cứu tại ĐHQGHN, nâng cao trình độ của đội ngũ cán bộ và sinh viên.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Từ Nghiên Cứu Môi Trường Bền Vững ĐHQGHN

Các nghiên cứu tại ĐHQGHN đã mang lại nhiều ứng dụng thực tiễn quan trọng. Các giải pháp quản lý tài nguyên ĐHQGHN hiệu quả, công nghệ xử lý ô nhiễm môi trường ĐHQGHN, và mô hình phát triển kinh tế xanh ĐHQGHN đã được triển khai thành công tại nhiều địa phương. Sinh viên và giảng viên ĐHQGHN tích cực tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường, nâng cao nhận thức cộng đồng về phát triển bền vững ĐHQGHN. ĐHQGHN đóng vai trò quan trọng trong việc tư vấn và phản biện chính sách môi trường cho chính phủ.

4.1. Giải pháp quản lý tài nguyên nước và đất bền vững

Nghiên cứu về quản lý tài nguyên ĐHQGHN nước và đất đã đề xuất các giải pháp sử dụng hiệu quả nguồn nước, ngăn ngừa ô nhiễm và suy thoái đất, đặc biệt trong các khu vực nông nghiệp và công nghiệp. Các mô hình canh tác bền vững và phục hồi đất đã được triển khai thành công tại nhiều địa phương.

4.2. Công nghệ xử lý ô nhiễm môi trường hiệu quả

ĐHQGHN đã phát triển nhiều công nghệ xử lý ô nhiễm môi trường ĐHQGHN hiệu quả, như công nghệ xử lý nước thải bằng phương pháp sinh học, công nghệ xử lý khí thải bằng vật liệu hấp phụ, và công nghệ xử lý chất thải rắn bằng phương pháp nhiệt phân. Các công nghệ này đã được ứng dụng rộng rãi trong các khu công nghiệp và đô thị.

4.3. Mô hình phát triển kinh tế xanh và năng lượng tái tạo

Nghiên cứu về kinh tế xanh ĐHQGHN và năng lượng tái tạo ĐHQGHN đã đề xuất các mô hình phát triển kinh tế thân thiện với môi trường, sử dụng năng lượng mặt trời, gió, và sinh khối. Các mô hình này đã được triển khai thí điểm tại nhiều địa phương, góp phần giảm thiểu phát thải khí nhà kính và tạo việc làm xanh.

V. Hợp Tác Quốc Tế Chìa Khóa Phát Triển Môi Trường ĐHQGHN

Hợp tác quốc tế môi trường ĐHQGHN đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao năng lực nghiên cứu và đào tạo. Các chương trình hợp tác với các trường đại học và viện nghiên cứu hàng đầu thế giới giúp sinh viên nghiên cứu môi trường ĐHQGHN và giảng viên tiếp cận với kiến thức và công nghệ mới nhất. ĐHQGHN tích cực tham gia vào các diễn đàn và dự án quốc tế về biến đổi khí hậu ĐHQGHN, bảo tồn đa dạng sinh học ĐHQGHN, và phát triển bền vững ĐHQGHN, khẳng định vai trò là đối tác tin cậy trong khu vực và trên thế giới.

5.1. Tham gia các dự án nghiên cứu và đào tạo quốc tế

ĐHQGHN tích cực tham gia vào các dự án nghiên cứu quốc tế về môi trường, như dự án nghiên cứu về biến đổi khí hậu ĐHQGHN ở khu vực Đông Nam Á, dự án nghiên cứu về bảo tồn đa dạng sinh học ĐHQGHN ở vùng núi phía Bắc, và dự án nghiên cứu về năng lượng tái tạo ĐHQGHN ở vùng ven biển. Đồng thời, ĐHQGHN cũng triển khai các chương trình đào tạo liên kết với các trường đại học nước ngoài, tạo cơ hội cho sinh viên và giảng viên được học tập và nghiên cứu ở môi trường quốc tế.

5.2. Tổ chức hội thảo và diễn đàn khoa học quốc tế

ĐHQGHN thường xuyên tổ chức các hội thảo môi trường ĐHQGHN và diễn đàn khoa học quốc tế về các vấn đề môi trường cấp bách, như biến đổi khí hậu ĐHQGHN, ô nhiễm môi trường ĐHQGHN, và quản lý tài nguyên ĐHQGHN. Các sự kiện này thu hút sự tham gia của các nhà khoa học, nhà hoạch định chính sách, và đại diện doanh nghiệp từ khắp nơi trên thế giới, tạo cơ hội trao đổi kiến thức và kinh nghiệm, tìm kiếm giải pháp cho các thách thức môi trường toàn cầu.

VI. Tương Lai Nghiên Cứu Môi Trường Phát Triển Bền Vững ĐHQGHN

Trong tương lai, nghiên cứu môi trường ĐHQGHN sẽ tiếp tục tập trung vào các vấn đề cấp bách của đất nước và khu vực, như ứng phó với biến đổi khí hậu ĐHQGHN, kiểm soát ô nhiễm môi trường ĐHQGHN, và thúc đẩy phát triển bền vững ĐHQGHN. ĐHQGHN sẽ tăng cường đầu tư vào các lĩnh vực công nghệ môi trường mới, như công nghệ nano, công nghệ sinh học, và trí tuệ nhân tạo. Đồng thời, ĐHQGHN sẽ chú trọng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao về môi trường, đáp ứng nhu cầu của xã hội trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

6.1. Ưu tiên nghiên cứu về ứng phó với biến đổi khí hậu

Nghiên cứu về biến đổi khí hậu ĐHQGHN sẽ tập trung vào việc đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đối với các lĩnh vực kinh tế, xã hội, và môi trường, đề xuất các giải pháp thích ứng và giảm thiểu tác động, và xây dựng các kịch bản biến đổi khí hậu cho Việt Nam.

6.2. Phát triển công nghệ xử lý ô nhiễm môi trường tiên tiến

Nghiên cứu về ô nhiễm môi trường ĐHQGHN sẽ tập trung vào việc phát triển các công nghệ xử lý ô nhiễm tiên tiến, như công nghệ nano, công nghệ sinh học, và công nghệ vật liệu mới, để xử lý ô nhiễm nước, không khí, và đất một cách hiệu quả và bền vững.

6.3. Xây dựng chương trình đào tạo phát triển bền vững

Chương trình đào tạo môi trường ĐHQGHN sẽ được đổi mới và hoàn thiện, bổ sung các kiến thức và kỹ năng mới về phát triển bền vững ĐHQGHN, kinh tế xanh, và quản lý môi trường. Chú trọng đào tạo thực hành và kỹ năng mềm, giúp sinh viên tốt nghiệp có khả năng giải quyết các vấn đề môi trường thực tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam hiện có hơn 5.400 làng nghề và làng có nghề đang hoạt động, trong đó khu vực Đồng bằng sông Hồng tập trung hơn 60% tổng số cơ sở sản xuất toàn quốc. Riêng thành phố Hà Nội dẫn đầu cả nước với khoảng 1.350 làng nghề đang đóng góp đáng kể vào chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp. Tuy nhiên, theo các báo cáo quan trắc của ngành môi trường, có đến hơn 46% làng nghề đang trong tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng, biến các vùng nông thôn trù phú thành điểm nóng về sinh thái. Luận văn tập trung nghiên cứu vấn đề an ninh môi trường làng nghề – một nội dung cốt lõi của an ninh phi truyền thống – thông qua trường hợp điển hình tại làng nghề chế biến nông sản Dương Liễu, huyện Hoài Đức, thành phố Hà Nội.

Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu là nhận diện toàn diện thực trạng ô nhiễm và các bất cập quản lý tài nguyên; phân tích các tác động tiêu cực của suy thoái môi trường đối với sự ổn định chính trị - xã hội, đà tăng trưởng kinh tế và sức khỏe cộng đồng; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp xã hội học và chính sách quản trị rủi ro môi trường. Phạm vi thời gian nghiên cứu bao quát từ năm 2010 khi xã Dương Liễu bắt đầu triển khai Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới theo Quyết định số 800/QĐ-TTg đến năm 2018. Về mặt ý nghĩa thực tiễn, công trình cung cấp luận cứ khoa học giúp các nhà hoạch định chính sách tối ưu hóa quy trình quản trị, hướng tới mục tiêu giảm thiểu từ 40% đến 50% các nguy cơ xung đột môi trường cục bộ và nâng cao năng lực thích ứng sinh thái cho hơn 13.000 cư dân địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng phối hợp 2 hệ lý thuyết nền tảng trong xã hội học môi trường gồm: Lý thuyết xung đột môi trường (Environmental Conflict Theory) và Lý thuyết xã hội rủi ro (Risk Society Theory). Lý thuyết xung đột môi trường của Libiszewski, Homer-Dixon, Spillmann và Manson cung cấp khung phân tích về các tương tác xung khắc giữa các nhóm xã hội nảy sinh từ sự khan hiếm tài nguyên, suy thoái không gian sống và hành vi xả thải gây hại. Lý thuyết xã hội rủi ro của Ulrich Beck và Anthony Giddens được dùng để lý giải sự chuyển biến của xã hội hiện đại hóa, nơi các rủi ro nhân tạo từ sản xuất công nghiệp hóa quy mô nhỏ phân bổ không đồng đều và đe dọa ngược lại cấu trúc an sinh của cộng đồng.

Mô hình nghiên cứu thiết lập mối quan hệ tương tác giữa 3 nhóm yếu tố môi trường (ô nhiễm nước thải, rác thải, khí thải và bất cập quản lý quy hoạch đất đai) với 3 chiều cạnh an ninh làng nghề: ổn định trật tự xã hội, an toàn tăng trưởng kinh tế và sức khỏe dân cư. Nghiên cứu chuẩn hóa 4 khái niệm then chốt: An ninh môi trường theo Khoản 28 Điều 3 Luật Bảo vệ môi trường số 55/2014/QH13; An ninh phi truyền thống; Xung đột môi trường; và Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới gồm 19 tiêu chí ban hành theo Quyết định số 1980/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Phương pháp nghiên cứu

Dữ liệu của luận văn được tích hợp từ nguồn dữ liệu thứ cấp của Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Đại học Quốc gia Hà Nội do Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tuấn Anh làm chủ nhiệm, kết hợp với các đợt khảo sát bổ sung sơ cấp tại thực địa.

Cỡ mẫu khảo sát định lượng gồm 250 hộ gia đình tại địa bàn xã Dương Liễu. Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng được áp dụng nhằm chia tách rõ rệt 2 nhóm đối tượng: 140 hộ trực tiếp tham gia sản xuất, chế biến nông sản và 110 hộ thuần nông hoặc kinh doanh dịch vụ phi chế biến. Về phương pháp định tính, tác giả thực hiện 25 cuộc phỏng vấn sâu với các bên liên quan, bao gồm cán bộ lãnh đạo Ủy ban nhân dân xã, đại diện hội đồng nhân dân, ban quản lý cụm công nghiệp làng nghề, trưởng các thôn xóm và các hộ dân sinh sống giáp ranh khu vực ô nhiễm nặng.

Lý do lựa chọn phương pháp nghiên cứu hỗn hợp kết hợp định lượng và định tính là nhằm đối chiếu chéo giữa số liệu thống kê mức độ thiệt hại với nhận thức chủ quan, thái độ và hành vi ứng phó của người dân, bảo đảm tính khách quan và chiều sâu phân tích xã hội học. Toàn bộ tiến trình thu thập và xử lý số liệu được triển khai liên tục trong khoảng thời gian 18 tháng, từ tháng 6 năm 2016 đến tháng 12 năm 2017 và hoàn thiện nghiệm thu trong năm 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô ô nhiễm nước thải và chất thải rắn làng nghề vượt xa ngưỡng tự làm sạch của tự nhiên. Trong vụ sản xuất cao điểm kéo dài từ tháng 9 đến tháng 2 năm sau, làng nghề Dương Liễu tiêu thụ hàng trăm tấn củ sắn và dong riềng mỗi ngày, thải ra môi trường ước tính khoảng 5.000 m3 nước thải hữu cơ chưa qua xử lý và hơn 150 tấn bã thải nông sản mỗi ngày. Có 82,4% hộ dân được phỏng vấn khẳng định mùi hôi thối và nguồn nước ô nhiễm ngấm vào đất là vấn đề môi trường nghiêm trọng nhất ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống sinh hoạt.

Thứ hai, nguy cơ xung đột xã hội tiềm ẩn và căng thẳng cộng đồng ngày càng hiện rõ. Kết quả điều tra thực địa cho thấy 64,8% hộ dân nhóm phi chế biến bày tỏ sự bức xúc cao độ đối với hành vi xả thải bừa bãi và lấn chiếm lòng đường phơi bã của các hộ chế biến, tăng 21,5% so với giai đoạn trước khi cơ giới hóa sản xuất. Ngoài ra, việc thu hồi đất và giải phóng mặt bằng phục vụ dự án Cụm công nghiệp làng nghề Dương Liễu quy mô 34 ha đã làm phát sinh hơn 12 vụ khiếu kiện tập thể do bất đồng về giá đền bù và cơ chế phân bổ mặt bằng sản xuất.

Thứ ba, suy thoái môi trường tạo nên lực cản nặng nề đối với tăng trưởng kinh tế bền vững. Mặc dù nghề chế biến nông sản đóng góp tới 65% tổng thu nhập của toàn xã, nhưng chi phí khắc phục hạ tầng đường giao thông bị hư hại và chi phí đầu tư giếng khoan tầng sâu để tìm nguồn nước sạch đã làm tiêu tốn ước tính khoảng 8,5% tổng doanh thu hàng năm của các hộ gia đình.

Thứ tư, an sinh sức khỏe của cư dân địa phương bị suy giảm nghiêm trọng. Tỷ lệ cư dân mắc các bệnh lý liên quan đến môi trường ô nhiễm như bệnh đường hô hấp, bệnh ngoài da và tiêu hóa tại xã Dương Liễu chiếm 43,6%, cao hơn khoảng 18,2% so với các xã thuần nông lân cận không có làng nghề chế biến.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng bất an ninh môi trường tại Dương Liễu bắt nguồn từ sự bất tương xứng giữa trình độ cơ giới hóa chế biến tinh bột với năng lực hạ tầng kỹ thuật môi trường nông thôn. Lợi ích kinh tế tư nhân hóa tối đa trong khi chi phí ngoại ứng môi trường lại bị đẩy cho cộng đồng gánh chịu, phản ánh chính xác quy luật bi kịch của tài nguyên công cộng.

Dưới góc nhìn lý thuyết xã hội rủi ro của Ulrich Beck, Dương Liễu là ví dụ điển hình của việc chuyển giao rủi ro sinh thái từ nhóm hưởng lợi kinh tế sang nhóm cư dân yếu thế. Khi đối chiếu với các công trình nghiên cứu của Nguyễn Đình Hòe năm 2012 và Nguyễn Tuấn Anh năm 2016, luận văn đã chứng minh rằng các mâu thuẫn làng nghề không chỉ là tranh chấp dân sự thông thường mà đã phát triển thành các xung đột xã hội mang tính cấu trúc.

Để hỗ trợ theo dõi trực quan, các dữ liệu thực nghiệm trên có thể được hệ thống hóa qua 2 dạng bảng và biểu đồ phân tích chuyên sâu:

• Biểu đồ tương quan tuyến tính thể hiện mối quan hệ nghịch đảo giữa sản lượng củ sắn chế biến theo mùa vụ và chỉ số oxy hòa tan (DO) trong hệ thống kênh mương tưới tiêu nội đồng.
• Bảng ma trận phân loại xung đột xã hội thể hiện tỷ lệ phần trăm các vụ tranh chấp đất đai, nguồn nước và không gian công cộng phân theo 3 nhóm chủ thể: chính quyền địa phương, hộ sản xuất làng nghề và hộ dân thuần nông.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện và vận hành tối đa công suất Nhà máy xử lý nước thải làng nghề Cầu Ngà với công suất thiết kế 20.000 m3/ngày đêm. Ủy ban nhân dân huyện Hoài Đức phối hợp cùng Sở Tài nguyên và Môi trường thành phố Hà Nội chịu trách nhiệm hoàn tất việc đấu nối 100% hệ thống cống gom nước thải từ các cơ sở chế biến trong toàn xã, đặt mục tiêu đưa nồng độ BOD và COD trong nước thải sau xử lý đạt chuẩn QCVN 40:2011/BTNMT trước quý 4 năm 2021.

Thứ hai, thực hiện tái quy hoạch và hỗ trợ di dời dứt điểm 85% các cơ sở chế biến tinh bột quy mô vừa và lớn vào Cụm công nghiệp làng nghề Dương Liễu rộng 34 ha. Ban Quản lý dự án huyện Hoài Đức và Ủy ban nhân dân xã Dương Liễu cần công khai minh bạch phương án giao đất sản xuất, đồng thời triển khai gói tín dụng ưu đãi với mức hỗ trợ lãi suất từ 2% đến 3%/năm trong giai đoạn 2019-2022 để khuyến khích các hộ gia đình tự nguyện bàn giao mặt bằng trong khu dân cư.

Thứ ba, thiết lập và duy trì hoạt động của 6 Tổ tự quản bảo vệ môi trường tại 6 thôn của xã Dương Liễu. Đảng ủy và Ủy ban nhân dân xã Dương Liễu chỉ đạo các tổ chức đoàn thể như Hội Cựu chiến binh, Hội Phụ nữ và Đoàn Thanh niên huy động 100% hội viên tham gia giám sát cộng đồng, duy trì tần suất kiểm tra thực địa tối thiểu 2 lần mỗi tuần để ngăn chặn kịp thời các hành vi xả trộm bã và nước thải đậm đặc ra sông Đáy.

Thứ tư, đẩy mạnh ứng dụng giải pháp công nghệ kinh tế tuần hoàn trong xử lý phế phẩm nông sản. Sở Khoa học và Công nghệ Hà Nội phối hợp với các hợp tác xã chế biến tinh bột Dương Liễu xây dựng chuỗi liên kết tận thu bã dong riềng và bã sắn để sản xuất thức ăn chăn nuôi gia súc cùng phân bón vi sinh hữu cơ, hướng tới mục tiêu tái chế 90% khối lượng chất thải rắn hữu cơ phát sinh hàng ngày trong giai đoạn 2020-2024.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, các nhà hoạch định chính sách, cán bộ quản lý môi trường và cơ quan chỉ đạo xây dựng nông thôn mới tại các cấp thành phố, huyện và xã. Luận văn cung cấp luận cứ thực tiễn để rà soát, điều chỉnh Tiêu chí số 17 về môi trường và an toàn thực phẩm, đồng thời xây dựng các quy chế quản trị xung đột đất đai và tài nguyên tại các vùng nông thôn công nghiệp hóa.

Thứ hai, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Xã hội học, Khoa học Môi trường, Phát triển Nông thôn và Chính sách Công. Công trình là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp nghiên cứu liên ngành, ứng dụng hiệu quả lý thuyết xã hội học hiện đại vào phân tích các vấn đề an ninh phi truyền thống tại Việt Nam.

Thứ ba, chủ các cơ sở sản xuất, doanh nghiệp tư nhân và hợp tác xã tại các làng nghề chế biến nông sản thực phẩm. Nhóm đối tượng này có thể sử dụng các phân tích rủi ro trong luận văn để nhận thức rõ các chế tài pháp lý, chi phí ngoại ứng và đón đầu xu thế chuyển đổi công nghệ sản xuất sạch hơn nhằm bảo tồn thương hiệu làng nghề truyền thống.

Thứ tư, các tổ chức phi chính phủ (NGOs) và các cơ quan phát triển quốc tế hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn sinh thái nông thôn. Luận văn cung cấp bức tranh số liệu xác thực về sinh kế và sức khỏe cộng đồng, hỗ trợ đắc lực cho công tác xây dựng các dự án tài trợ phát triển bền vững và viện trợ kỹ thuật xử lý rác thải làng nghề.

Câu hỏi thường gặp

An ninh môi trường làng nghề khác gì so với an ninh truyền thống?

An ninh truyền thống tập trung bảo vệ chủ quyền biên giới, lãnh thổ và thể chế chính trị trước các nguy cơ tấn công quân sự ngoại bang. Ngược lại, an ninh môi trường là bộ phận của an ninh phi truyền thống, hướng vào việc bảo vệ không gian sống, nguồn nước, không khí trước các nguy cơ ô nhiễm nhân tạo, ngăn chặn tình trạng suy giảm sức khỏe của hơn 13.000 người dân và triệt tiêu mầm mống xung đột xã hội cục bộ.

Vì sao xã Dương Liễu đạt chuẩn nông thôn mới nhưng vẫn đối mặt với bất an ninh môi trường?

Xã Dương Liễu được công nhận đạt chuẩn nông thôn mới nhờ hoàn thành tốt các chỉ tiêu kinh tế, giao thông và thu nhập bình quân đầu người đạt trên 38 triệu đồng/năm. Tuy nhiên, việc duy trì Tiêu chí số 17 về môi trường thiếu tính bền vững do lượng nước thải 5.000 m3/ngày vẫn thải thẳng ra môi trường tự nhiên, cho thấy khoảng cách giữa thành tích hành chính và chất lượng sinh thái thực tế.

Xung đột môi trường tại làng nghề Dương Liễu biểu hiện cụ thể qua những hình thức nào?

Xung đột biểu hiện dưới 3 hình thức chủ yếu: tranh chấp không gian sản xuất khi các hộ chế biến lấn chiếm đường giao thông để phơi bã nông sản; mâu thuẫn gay gắt giữa 52% hộ làm nghề chế biến xả thải và 48% hộ thuần nông bị úng ngập hư hại hoa màu; cùng các lá đơn khiếu nại tập thể của hơn 100 hộ dân liên quan đến chính sách thu hồi đất nông nghiệp làm cụm công nghiệp.

Lý thuyết xã hội rủi ro soi chiếu vấn đề ô nhiễm làng nghề như thế nào?

Theo lý thuyết của Ulrich Beck, ô nhiễm tại Dương Liễu không còn là tai biến thiên nhiên mà là rủi ro nhân tạo do quá trình hiện đại hóa tự gây ra. Lợi ích kinh tế được tích lũy vào nhóm chủ xưởng máy móc, nhưng rủi ro bệnh tật với 43,6% người dân mắc bệnh đường hô hấp và tiêu hóa lại bị phân phối đều cho toàn thể cộng đồng mà không có cơ chế bồi hoàn tương xứng.

Giải pháp then chốt nào giúp cân bằng giữa phát triển kinh tế và an ninh sinh thái?

Giải pháp đột phá là thực hiện chuyển đổi mô hình kinh tế tuyến tính sang kinh tế tuần hoàn sinh học kết hợp quản trị đa bên. Địa phương cần vận hành trạm xử lý nước thải công suất 20.000 m3/ngày đêm, tái chế 90% phế phẩm bã dong thành phân bón hữu cơ, đồng thời phát huy vai trò giám sát của 100% các tổ chức đoàn thể nhân dân nhằm bảo đảm phát triển bền vững.

Kết luận

• Luận văn đã chỉ ra thực trạng ô nhiễm nghiêm trọng tại làng nghề chế biến nông sản Dương Liễu với 5.000 m3 nước thải hữu cơ và 150 tấn bã thải phát sinh mỗi ngày.
• Nghiên cứu nhận diện rõ 64,8% sự bất bình của cư dân phi chế biến và các tranh chấp mặt bằng sản xuất tại cụm công nghiệp 34 ha là nguồn cơn gây mất ổn định an ninh xã hội.
• Công trình chứng minh tác động tiêu cực của suy thoái môi trường làm phát sinh chi phí khắc phục chiếm 8,5% doanh thu và nâng tỷ lệ mắc bệnh dân cư lên 43,6%.
• Hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá về hạ tầng kỹ thuật, quy hoạch đất đai, tự quản cộng đồng và kinh tế tuần hoàn đã được đề xuất với lộ trình thực thi rõ ràng giai đoạn 2019-2025.
• Đóng góp khoa học then chốt của luận văn là làm sâu sắc thêm lý thuyết an ninh phi truyền thống từ góc nhìn xã hội học thực nghiệm, mở ra hướng tiếp cận mới cho quản trị nông thôn hiện đại hóa tại Việt Nam.

Để hiện thực hóa các mục tiêu phát triển bền vững và bảo đảm an ninh môi trường nông thôn, các cơ quan quản lý nhà nước, giới nghiên cứu khoa học cùng cộng đồng doanh nghiệp hãy cùng hợp tác triển khai đồng bộ các giải pháp quản trị rủi ro sinh thái ngay hôm nay.