Nghiên Cứu Về Liên Kết Trong Ngôn Ngữ: Phương Pháp và Ý Nghĩa

Chuyên khảo phân tích Liên kết và liên kết hồi chỉ trong tiếng việt, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Về Liên Kết Trong Ngôn Ngữ: Phương Pháp và Ý Nghĩa
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Giới thiệu chung
• 1.2. Liên kết và mạch lạc
• 1.3. Quy chiếu và liên kết
• 1.4. Các phương thức liên kết tiêu biểu
• 1.5. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG 2: LIÊN KẾT HOÀI CHÆ VÀ CÁC PHƯƠNG THỨC LIÊN KẾT HỮU QUAN
• 2.1. Liên kết hoài chæ và liên kết khứ chæ
• 2.2. Liên kết hoài chæ và phương thức tánh lược
• 2.3. Liên kết hoài chæ zeroâ
• 2.4. Tiểu kết
• 3. CHƯƠNG 3: LIÊN KẾT HOÀI CHÆ TRONG TIẾNG VIỆT
• 3.1. Nhận xét chung
• 3.2. Điều kiện để xác định một liên kết hoài chæ
• 3.3. Các dạng của kiểu liên kết hoài chæ
• 3.4. Liên kết hoài chæ và liên kết từ vựng
• 3.5. Liên kết hoài chæ trong phương thức lập
• 3.6. Liên kết hoài chæ và các phương thức liên kết từ ngữ khác
• 3.7. Liên kết hoài chæ với hình thức dụng từ đồng nghĩa
• 3.8. Liên kết hoài chæ và quan hệ định vị
• 3.9. Liên kết hoài chæ và đại từ chỉ xuất
• 3.10. Liên kết hoài chæ và đại từ nhân xưng
• 3.10.1. Khái quát về đại từ nhân xưng trong tiếng Việt
• 3.10.2. Đại từ nhân xưng ngoài thứ nhất
• 3.10.3. Đại từ nhân xưng ngoài thứ hai
• 3.10.4. Đại từ nhân xưng ngoài thứ ba
• 3.10.5. Một số trường hợp khác
• 3.10.6. Liên kết hoài chæ và đại từ nhân xưng 3 có cấu trúc là đại từ hoài chæ
• NGUỒN XUẤT XỨ TÀI LIỆU VÀ KÝ HIỆU VIẾT TẮT
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC: TỪ LIỆU LIÊN KẾT HOÀI CHÆ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Liên Kết Ngôn Ngữ Khái Niệm và Vai Trò

Khi nói đến văn bản, ta đề cập đến các mối quan hệ tạo nên tính thống nhất chủ đề, biến một chuỗi câu thành văn bản hoàn chỉnh. Văn bản thể hiện qua các đặc trưng cơ bản: tính hoàn chỉnh nội dung và hình thức. Văn bản là một chỉnh thể thống nhất, trong đó câu là những phần tử cấu thành. Cấu trúc văn bản chỉ ra vị trí của mỗi câu, mối quan hệ và liên hệ của nó trong văn bản. Những mối quan hệ này tạo ra tính liên kết (cohesion) và mạch lạc (coherence) cho văn bản. Như vậy, tính liên kết là yếu tố quan trọng của văn bản. Liên kết là các mối quan hệ có tính hình thức nổi rõ trên bề mặt văn bản. Các hiện tượng thuộc về quan hệ nghĩa ngầm bên dưới và các yếu tố liên quan đến ngữ cảnh tình huống được gọi là mạch lạc. Mạch lạc giúp ta nhận biết tập hợp câu nào là văn bản, tập hợp nào không. Mạch lạc có tính chất quyết định. Liên kết và mạch lạc như điều kiện cần và đủ để tạo nên văn bản.

1.1. Phân Biệt Liên Kết và Mạch Lạc Trong Phân Tích Văn Bản

Tuy nhiên, mạch lạc và liên kết dễ bị phân chia thành hai phạm trù hoàn toàn khác nhau, với vai trò khác nhau trong việc tạo lập văn bản. Trong giao tiếp và sử dụng ngôn ngữ, để tạo lập văn bản, mạch lạc và liên kết có nhiều trường hợp được xem là có vai trò và chức năng giống nhau. Mạch lạc có nhiều cách biểu hiện khác nhau, trong đó không thiếu trường hợp mạch lạc biểu hiện bằng các phương tiện liên kết. Ví dụ, trong câu thơ 'Quê hương là cầu tre nhỏ, Mẹ về nón lá nghiêng che', từ 'quê hương' được lặp lại, tạo sự liên kết và mạch lạc.

1.2. Vai Trò Của Liên Kết Trong Diễn Ngôn và Giao Tiếp

Ngược lại, một chuỗi câu có liên kết nhưng thiếu mạch lạc sẽ không tạo thành văn bản hoàn chỉnh. Ví dụ, một đoạn đồng dao có thể có sự liên kết giữa các câu, nhưng nội dung các câu không thống nhất về chủ đề. Trong hội thoại, người nghe có thể hiểu ý nghĩa của câu nói dựa vào ngữ cảnh, ngay cả khi câu nói đó không có sự liên kết rõ ràng về mặt hình thức. Điều này cho thấy vai trò quan trọng của mạch lạc trong giao tiếp.

II. Thách Thức Trong Nghiên Cứu Liên Kết Ngôn Ngữ Hiện Nay

Nghiên cứu về liên kết trong ngôn ngữ đối mặt với nhiều thách thức. Một trong số đó là sự phức tạp của các phương tiện liên kết, từ liên kết hình thức đến liên kết nội dung. Việc xác định và phân loại các phương tiện này đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về ngữ pháp, ngữ nghĩa, và pragmatics. Thêm vào đó, sự khác biệt về văn hóa và ngôn ngữ cũng gây khó khăn cho việc nghiên cứu liên kết trong các ngữ cảnh khác nhau. Các nhà nghiên cứu cần phải xem xét các yếu tố văn hóa và xã hội để hiểu rõ ý nghĩa và chức năng của liên kết trong giao tiếp.

2.1. Vấn Đề Xác Định và Phân Loại Phương Tiện Liên Kết

Việc xác định và phân loại các phương tiện liên kết là một thách thức lớn. Các phương tiện này có thể bao gồm các từ nối, đại từ, phép lặp, phép thế, và các cấu trúc cú pháp đặc biệt. Tuy nhiên, không phải lúc nào cũng dễ dàng xác định được chức năng liên kết của một yếu tố ngôn ngữ cụ thể. Đôi khi, một yếu tố có thể có nhiều chức năng khác nhau, và chức năng liên kết chỉ là một trong số đó.

2.2. Ảnh Hưởng Của Văn Hóa Đến Liên Kết Trong Giao Tiếp

Sự khác biệt về văn hóa có thể ảnh hưởng đến cách mọi người sử dụng và hiểu liên kết trong giao tiếp. Ví dụ, trong một số nền văn hóa, việc sử dụng các từ nối một cách rõ ràng được coi là lịch sự và tôn trọng người nghe. Trong khi đó, ở các nền văn hóa khác, việc sử dụng quá nhiều từ nối có thể bị coi là rườm rà và thiếu tự nhiên. Do đó, các nhà nghiên cứu cần phải xem xét các yếu tố văn hóa để hiểu rõ ý nghĩa và chức năng của liên kết trong các ngữ cảnh khác nhau.

III. Phương Pháp Phân Tích Liên Kết Ngôn Ngữ Hướng Tiếp Cận Mới

Để nghiên cứu liên kết trong ngôn ngữ một cách hiệu quả, cần có các phương pháp phân tích phù hợp. Một trong những phương pháp phổ biến là phân tích diễn ngôn, tập trung vào cách ngôn ngữ được sử dụng trong các tình huống giao tiếp thực tế. Phương pháp này xem xét các yếu tố như ngữ cảnh, mục đích giao tiếp, và mối quan hệ giữa người nói và người nghe. Ngoài ra, phân tích văn bản cũng là một phương pháp quan trọng, giúp xác định các phương tiện liên kết được sử dụng trong văn bản và cách chúng tạo ra sự mạch lạc.

3.1. Phân Tích Diễn Ngôn Nghiên Cứu Liên Kết Trong Ngữ Cảnh

Phân tích diễn ngôn là một phương pháp hữu ích để nghiên cứu liên kết trong các tình huống giao tiếp thực tế. Phương pháp này xem xét cách ngôn ngữ được sử dụng để đạt được các mục đích giao tiếp khác nhau, và cách liên kết đóng vai trò trong quá trình này. Ví dụ, phân tích diễn ngôn có thể giúp chúng ta hiểu cách người nói sử dụng các từ nối để thuyết phục người nghe, hoặc cách họ sử dụng các đại từ để duy trì sự tham chiếu đến các đối tượng đã được đề cập trước đó.

3.2. Phân Tích Văn Bản Xác Định Phương Tiện Liên Kết và Mạch Lạc

Phân tích văn bản là một phương pháp quan trọng để xác định các phương tiện liên kết được sử dụng trong văn bản và cách chúng tạo ra sự mạch lạc. Phương pháp này có thể được sử dụng để phân tích các loại văn bản khác nhau, từ văn bản học thuật đến văn bản báo chí và văn bản văn học. Bằng cách phân tích các phương tiện liên kết được sử dụng trong văn bản, chúng ta có thể hiểu rõ hơn về cách tác giả xây dựng ý nghĩa và truyền đạt thông điệp của mình.

3.3. Ứng Dụng Mô Hình Liên Kết Trong Phân Tích Ngôn Ngữ

Các mô hình liên kết cung cấp một khuôn khổ lý thuyết để phân tích cách các yếu tố ngôn ngữ khác nhau liên kết với nhau để tạo ra một văn bản mạch lạc. Các mô hình này có thể dựa trên các nguyên tắc ngữ pháp, ngữ nghĩa, hoặc pragmatics. Bằng cách sử dụng các mô hình liên kết, các nhà nghiên cứu có thể phân tích văn bản một cách có hệ thống và khách quan, và đưa ra các kết luận về cách liên kết đóng vai trò trong việc tạo ra ý nghĩa.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Liên Kết Dịch Thuật và Giảng Dạy Ngôn Ngữ

Nghiên cứu về liên kết trong ngôn ngữ có nhiều ứng dụng thực tiễn. Trong lĩnh vực dịch thuật, hiểu biết về liên kết giúp người dịch tạo ra các bản dịch chính xác và tự nhiên. Trong giảng dạy ngôn ngữ, kiến thức về liên kết giúp học viên cải thiện khả năng đọc hiểu và viết. Ngoài ra, nghiên cứu về liên kết cũng có thể được ứng dụng trong các lĩnh vực như xử lý ngôn ngữ tự nhiên và phân tích dữ liệu văn bản.

4.1. Liên Kết Trong Dịch Thuật Đảm Bảo Tính Mạch Lạc Bản Dịch

Trong dịch thuật, việc hiểu rõ các phương tiện liên kết trong ngôn ngữ gốc và ngôn ngữ đích là rất quan trọng. Người dịch cần phải đảm bảo rằng các phương tiện liên kết được sử dụng trong bản dịch phù hợp với ngữ cảnh và văn phong của ngôn ngữ đích. Nếu không, bản dịch có thể trở nên khó hiểu và thiếu tự nhiên. Ví dụ, một từ nối có thể có ý nghĩa khác nhau trong các ngôn ngữ khác nhau, và người dịch cần phải chọn từ nối phù hợp để truyền đạt ý nghĩa chính xác.

4.2. Liên Kết Trong Giảng Dạy Nâng Cao Kỹ Năng Đọc Hiểu và Viết

Trong giảng dạy ngôn ngữ, việc dạy cho học viên về liên kết có thể giúp họ cải thiện kỹ năng đọc hiểu và viết. Học viên cần được học cách nhận biết và sử dụng các phương tiện liên kết khác nhau để tạo ra các văn bản mạch lạc và dễ hiểu. Ví dụ, học viên có thể được thực hành viết các đoạn văn sử dụng các từ nối khác nhau để liên kết các ý tưởng, hoặc phân tích các văn bản để xác định các phương tiện liên kết được sử dụng bởi tác giả.

V. Ý Nghĩa và Vai Trò Của Liên Kết Trong Ngôn Ngữ Học Hiện Đại

Nghiên cứu về liên kết trong ngôn ngữ có ý nghĩa quan trọng trong ngôn ngữ học hiện đại. Nó giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách ngôn ngữ được sử dụng để tạo ra ý nghĩa và truyền đạt thông tin. Nó cũng giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách ngôn ngữ được sử dụng trong các tình huống giao tiếp khác nhau, và cách các yếu tố văn hóa và xã hội ảnh hưởng đến việc sử dụng ngôn ngữ. Nghiên cứu về liên kết đóng góp vào sự phát triển của các lĩnh vực như ngôn ngữ học ứng dụng, xử lý ngôn ngữ tự nhiên, và phân tích dữ liệu văn bản.

5.1. Liên Kết và Chức Năng Trong Ngôn Ngữ Học

Liên kết không chỉ là một yếu tố hình thức của văn bản, mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc truyền đạt ý nghĩa và thực hiện các chức năng giao tiếp. Bằng cách nghiên cứu cách liên kết được sử dụng trong các loại văn bản khác nhau, chúng ta có thể hiểu rõ hơn về cách ngôn ngữ được sử dụng để đạt được các mục đích khác nhau. Ví dụ, trong văn bản khoa học, liên kết thường được sử dụng để trình bày các luận điểm một cách logic và có hệ thống. Trong văn bản văn học, liên kết có thể được sử dụng để tạo ra các hiệu ứng thẩm mỹ và gợi cảm.

5.2. Vai Trò Của Liên Kết Trong Phân Tích Ngữ Nghĩa và Pragmatics

Liên kết có mối quan hệ chặt chẽ với ngữ nghĩa và pragmatics. Các phương tiện liên kết có thể giúp chúng ta xác định ý nghĩa của các từ và cụm từ trong văn bản, và hiểu cách chúng được sử dụng trong ngữ cảnh cụ thể. Ngoài ra, liên kết cũng có thể giúp chúng ta hiểu các hàm ý và ngụ ý của người nói, và cách họ sử dụng ngôn ngữ để đạt được các mục đích giao tiếp khác nhau. Ví dụ, việc sử dụng các từ nối như 'nhưng' hoặc 'tuy nhiên' có thể cho thấy rằng người nói đang muốn đưa ra một ý kiến trái ngược với những gì đã được nói trước đó.

VI. Tương Lai Nghiên Cứu Liên Kết Ngôn Ngữ Hướng Đi và Triển Vọng

Nghiên cứu về liên kết trong ngôn ngữ vẫn còn nhiều tiềm năng phát triển. Trong tương lai, chúng ta có thể kỳ vọng vào sự phát triển của các phương pháp phân tích liên kết tiên tiến hơn, sử dụng các công cụ và kỹ thuật của trí tuệ nhân tạo và học máy. Ngoài ra, chúng ta cũng có thể kỳ vọng vào sự mở rộng của phạm vi nghiên cứu liên kết, bao gồm các loại văn bản mới và các ngữ cảnh giao tiếp đa dạng hơn. Nghiên cứu về liên kết sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc giúp chúng ta hiểu rõ hơn về ngôn ngữ và giao tiếp.

6.1. Ứng Dụng Trí Tuệ Nhân Tạo Trong Phân Tích Liên Kết

Trí tuệ nhân tạo (AI) và học máy (machine learning) có thể được sử dụng để phát triển các công cụ phân tích liên kết tự động. Các công cụ này có thể giúp chúng ta xác định các phương tiện liên kết trong văn bản một cách nhanh chóng và chính xác, và phân tích cách chúng tạo ra sự mạch lạc. Ví dụ, AI có thể được sử dụng để huấn luyện các mô hình ngôn ngữ có khả năng nhận biết các từ nối, đại từ, và các cấu trúc cú pháp đặc biệt có chức năng liên kết.

6.2. Mở Rộng Phạm Vi Nghiên Cứu Liên Kết Trong Ngôn Ngữ

Trong tương lai, nghiên cứu về liên kết có thể được mở rộng để bao gồm các loại văn bản mới, chẳng hạn như văn bản trên mạng xã hội, email, và tin nhắn văn bản. Ngoài ra, nghiên cứu về liên kết cũng có thể được mở rộng để bao gồm các ngữ cảnh giao tiếp đa dạng hơn, chẳng hạn như giao tiếp đa văn hóa và giao tiếp trực tuyến. Bằng cách mở rộng phạm vi nghiên cứu, chúng ta có thể hiểu rõ hơn về cách liên kết được sử dụng trong các tình huống giao tiếp khác nhau, và cách các yếu tố văn hóa và xã hội ảnh hưởng đến việc sử dụng liên kết.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hệ thống ngữ pháp văn bản hiện đại, hơn 85% các công trình nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng khẳng định rằng tính liên kết đóng vai trò then chốt trong việc tạo lập tính chỉnh thể của diễn ngôn. Trước giai đoạn phát triển của ngữ pháp văn bản, lý thuyết truyền thống của các học giả như Leonard Bloomfield hay Aleksandr Reformatsky vào năm 1967 từng coi câu là đơn vị phân tích ngữ pháp cao nhất và khép kín. Tuy nhiên, thực tế giao tiếp ngôn ngữ chứng minh một chuỗi các câu đơn lẻ nếu thiếu vắng mối quan hệ liên kết và sự phân bố chủ đề đồng nhất sẽ không thể hình thành nên một chỉnh thể văn bản hoàn chỉnh.

Mục tiêu nghiên cứu trọng tâm của luận văn là khảo sát, miêu tả và phân loại chi tiết hệ thống liên kết văn bản tiếng Việt, tập trung chuyên sâu vào cơ chế liên kết hồi chỉ. Phạm vi tư liệu được khảo cứu bao gồm 56 tài liệu khoa học chuyên ngành, kết hợp phân tích hàng trăm trích đoạn văn bản thực tế từ sách giáo khoa phổ thông, báo chí thời sự và các tác phẩm văn học kinh điển của Việt Nam trong thế kỷ 20.

Ý nghĩa khoa học của công trình thể hiện ở việc làm sáng tỏ cơ chế vận hành của liên kết hồi chỉ trong một ngôn ngữ đơn lập không biến hình như tiếng Việt. Kết quả này mang lại giá trị thực tiễn cao, giúp nâng cao khoảng 30% hiệu quả tiếp nhận và tạo lập văn bản trong đào tạo ngôn ngữ học, đồng thời cung cấp hệ khung đối chiếu ngữ pháp chính xác phục vụ công tác giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài và biên dịch ngữ nghĩa song ngữ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được thiết lập dựa trên sự tổng hòa của hai trường phái lý thuyết lớn: ngữ pháp chức năng hệ thống của Michael Halliday và lý thuyết phân tích diễn ngôn hiện đại của Gillian Brown và George Yule. Bên cạnh đó, luận văn kế thừa và phát triển các luận điểm nền tảng về cấu trúc văn bản tiếng Việt của các nhà ngôn ngữ học hàng đầu như Trần Ngọc Thêm vào năm 1985 và Diệp Quang Ban vào năm 2002.

Khung phân tích tập trung làm rõ 5 khái niệm ngữ pháp cốt lõi:

1. Tính liên kết: Mạng lưới quan hệ hình thức bề mặt kết nối các câu và các đoạn văn.
2. Tính mạch lạc: Mối quan hệ ngữ nghĩa ngầm chi phối sự thống nhất chủ đề của chỉnh thể giao tiếp.
3. Vật quy chiếu: Thực thể hoặc sự vật, hiện tượng khách quan được biểu thị trong diễn ngôn.
4. Quy chiếu ngoại chỉ: Mối quan hệ trỏ ra ngoài môi trường hoàn cảnh giao tiếp.
5. Quy chiếu nội chỉ: Mối quan hệ ngữ nghĩa khép kín giữa các yếu tố ngôn ngữ cùng tồn tại trong một văn bản, phân tách thành hai hướng vận động là hồi chỉ và khứ chỉ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hệ thống 56 tài liệu tham khảo chuyên ngành được thẩm định nghiêm ngặt, bao gồm 52 tài liệu tiếng Việt và 4 công trình kinh điển bằng tiếng Anh. Hệ thống ngữ liệu thực nghiệm gồm hơn 300 trích đoạn tiêu biểu được thu thập qua phương pháp chọn mẫu mục đích từ các nguồn văn bản văn học nghệ thuật của Nam Cao, Thạch Lam, Tô Hoài, Thép Mới cùng văn bản hành chính và sách giáo khoa tiếng Việt các cấp.

Lý do lựa chọn phương pháp chọn mẫu mục đích là nhằm bảo đảm tính đại diện của ngữ liệu trên nhiều phong cách chức năng ngôn ngữ khác nhau, từ ngôn ngữ sinh hoạt đời thường, ngôn ngữ nghệ thuật giàu hình tượng đến văn bản chính luận chuẩn mực.

Về phương pháp phân tích, tác giả kết hợp chặt chẽ phương pháp phân tích quan hệ ngữ đoạn trong chỉnh thể giao tiếp và phương pháp phân tích ngữ dụng học. Quy trình nghiên cứu được triển khai đồng bộ qua 3 giai đoạn xử lý dữ liệu trong thời gian 12 tháng, kết hợp thủ pháp miêu tả, phân loại đối chiếu và thống kê định tính nhằm xác định chính xác vị trí ngữ pháp cùng mối liên hệ ngữ nghĩa giữa chủ tố và kết tố trong từng mô hình câu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích định lượng và định tính trên toàn bộ khối ngữ liệu khảo sát đã mang lại 4 phát hiện quan trọng về phương thức liên kết trong tiếng Việt:

Thứ nhất, tính áp đảo của liên kết hồi chỉ so với khứ chỉ: Trong tổng số các mối quan hệ quy chiếu nội chỉ được khảo sát, liên kết hồi chỉ chiếm tỷ lệ vượt trội từ 78% đến 85%, trong khi liên kết khứ chỉ chỉ chiếm khoảng 15% đến 22%. Điều này phản ánh quy luật tâm lý tiếp nhận tự nhiên của người bản ngữ là luôn hướng về tiền giả định đã xuất hiện trước đó để giải mã thông tin mới.

Thứ hai, tính quy chuẩn trong phân bố vị trí định danh: Có đến 100% các cấu trúc thế đại từ hồi chỉ đạt độ mạch lạc cao đều tuân thủ nghiêm ngặt mô hình phân bố: chính danh xuất hiện trước ở vị trí thượng danh mang nghĩa cụ thể, thế danh xuất hiện sau ở vị trí hạ danh mang nghĩa khái quát hoặc chưa cụ thể.

Thứ ba, sự đa dạng của hệ thống phương tiện hồi chỉ: Luận văn đã phân lập được 4 nhóm phương thức hồi chỉ chủ đạo trong tiếng Việt, bao gồm:

• Hồi chỉ lặp từ vựng và đồng nghĩa.
• Hồi chỉ bằng đại từ chỉ xuất định vị.
• Hồi chỉ bằng đại từ nhân xưng 3 ngôi với tần suất chiếm hơn 45% trong văn bản tự sự.
• Hồi chỉ zero thông qua phép tỉnh lược vị ngữ hoặc chủ ngữ.

Thứ tư, tính linh hoạt của liên kết hồi chỉ gián tiếp: Khoảng 25% các câu văn có mối liên kết ngữ nghĩa chặt chẽ không nằm ở vị trí kế cận mà liên kết cách quãng qua 2 hoặc 3 câu trung gian nhờ vào sự tương đồng của tầng nghĩa chủ đề.

Thảo luận kết quả

Cơ chế tạo lập liên kết hồi chỉ trong tiếng Việt có sự khác biệt bản chất so với các ngôn ngữ hòa kết như tiếng Anh hay tiếng Nga. Do tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập, không có sự biến đổi hình thái từ hay giống, số, cách, mối quan hệ giữa yếu tố giải thích và yếu tố được giải thích phụ thuộc hoàn toàn vào trật tự tuyến tính của ngữ ñoạn và mối quan hệ ngữ nghĩa - ngữ dụng.

Dữ liệu khảo sát của luận văn có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ hình quạt phân bố tỷ lệ giữa hồi chỉ và khứ chỉ, kết hợp bảng ma trận đối chiếu 4 phương thức liên kết ngữ pháp và từ vựng. Khi quan sát qua bảng tổng hợp, người đọc nhận thấy rõ phương thức thế đại từ và lặp từ vựng luôn chiếm ưu thế tuyệt đối trong việc duy trì mạch lạc chủ đề. Kết quả này hoàn toàn củng cố và mở rộng các luận điểm của Trần Ngọc Thêm vào năm 1985 và Võ Văn Chương vào năm 2004, đồng thời khẳng định rằng liên kết hình thức là phương tiện tất yếu để hiện thực hóa liên kết nội dung.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả khảo sát thực tế, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp mang tính ứng dụng cao cho công tác nghiên cứu và giảng dạy ngôn ngữ:

1. Đổi mới giáo trình giảng dạy tiếng Việt cho sinh viên quốc tế: Tích hợp trực tiếp hệ thống bài tập phân tích liên kết hồi chỉ và định danh thượng danh - hạ danh vào chương trình đào tạo tiếng Việt thực hành. Mục tiêu là nâng cao 35% độ chính xác trong việc sử dụng đại từ nhân xưng và đại từ chỉ xuất của người học nước ngoài trong khung thời gian đào tạo 6 tháng tại các trường đại học.

2. Chuẩn hóa quy trình biên dịch ngữ nghĩa văn bản song ngữ: Các cơ quan xuất bản và chuyên gia dịch thuật cần áp dụng mô hình đối chiếu hồi chỉ để giải quyết triệt để sự khác biệt giữa mạo từ xác định trong tiếng Anh và phương thức lặp, thế trong tiếng Việt. Giải pháp này giúp giảm thiểu khoảng 40% lỗi nhập nhằng sở chỉ trong các bản dịch tài liệu học thuật và văn học trong thời hạn 1 năm áp dụng.

3. Xây dựng tài liệu bổ trợ kỹ năng viết văn bản cho học sinh phổ thông: Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các nhóm chuyên môn ngữ văn nên thiết kế các mô-đun rèn luyện kỹ năng liên kết câu và đoạn văn, tập trung vào phép thế đồng nghĩa và hồi chỉ zero. Mục tiêu đặt ra là gia tăng 50% độ mạch lạc trong các bài luận văn xuôi của học sinh qua 2 học kỳ thực nghiệm.

4. Ứng dụng mô hình hóa hồi chỉ vào xử lý ngôn ngữ tự nhiên: Các viện nghiên cứu công nghệ thông tin và trí tuệ nhân tạo cần khai thác các quy tắc hồi chỉ tiếng Việt để xây dựng thuật toán phân giải đồng quy chiếu, hướng tới mục tiêu tối ưu hóa độ chính xác của các mô hình ngôn ngữ lớn lên mức 88% trong lộ trình nghiên cứu 24 tháng tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang tính hệ thống cao, là nguồn tư liệu hữu ích cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

1. Giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Ngôn ngữ học: Nghiên cứu cung cấp khung lý thuyết toàn diện cùng hệ thống 56 tài liệu tham khảo chuẩn mực, phục vụ trực tiếp cho công tác biên soạn bài giảng ngữ pháp văn bản và triển khai các đề tài nghiên cứu liên quan đến phân tích diễn ngôn.

2. Giáo viên môn Ngữ văn tại các trường trung học phổ thông: Cung cấp phương pháp phân tích cấu trúc văn bản nghệ thuật chuyên sâu, giúp giáo viên xây dựng các giáo án trực quan về phép liên kết câu cho hàng trăm học sinh trong các tiết học làm văn.

3. Biên dịch viên và chuyên viên biên tập ngôn ngữ: Cung cấp công cụ đối chiếu cấu trúc ngữ pháp giữa ngôn ngữ đơn lập và ngôn ngữ biến hình, giúp nâng cao độ tinh chuẩn và tính tự nhiên của văn phong dịch thuật song ngữ.

4. Kỹ sư xử lý ngôn ngữ tự nhiên và phát triển trí tuệ nhân tạo: Nắm bắt quy luật đồng quy chiếu và ngữ dụng học tiếng Việt để tinh chỉnh các thuật toán phân tích cú pháp, trích xuất thực thể và tóm tắt văn bản tự động.

Câu hỏi thường gặp

1. Tính liên kết và tính mạch lạc trong văn bản phân biệt với nhau như thế nào? Tính liên kết là mối quan hệ hình thức nổi rõ trên bề mặt câu chữ thông qua các phương tiện ngữ âm, từ vựng và ngữ pháp. Ngược lại, tính mạch lạc là sự thống nhất ngữ nghĩa ngầm bên dưới chi phối toàn bộ chủ đề văn bản. Một chuỗi câu có thể liên kết hình thức nhưng vẫn rời rạc nếu thiếu đi 100% sự thống nhất về chủ đề nội dung.

2. Tại sao liên kết hồi chỉ lại xuất hiện với tần suất cao gấp nhiều lần liên kết khứ chỉ? Liên kết hồi chỉ chiếm khoảng 80% trường hợp vì tuân theo nguyên tắc tiếp nhận thông tin tự nhiên của não bộ: người đọc tiếp nhận yếu tố giải thích rõ nghĩa trước, sau đó dùng tiền giả định này để giải mã yếu tố thay thế phía sau. Liên kết khứ chỉ mang tính dự báo nên đòi hỏi sự tập trung cao hơn và chỉ xuất hiện trong khoảng 20% các ngữ cảnh biểu cảm nghệ thuật đặc thù.

3. Hồi chỉ zero trong tiếng Việt được xác định dựa trên những căn cứ nào? Hồi chỉ zero là hiện tượng tỉnh lược chủ ngữ hoặc vị ngữ ở câu sau nhưng người đọc vẫn khôi phục chính xác 100% ý nghĩa nhờ tham chiếu ngược về chủ tố ở câu trước. Hiện tượng này xuất hiện phổ biến trong các chuỗi hành động liên tiếp của cùng một chủ thể trong văn bản nghệ thuật nhằm tạo nhịp điệu nhanh và cô đọng.

4. Đại từ nhân xưng đóng vai trò như thế nào trong hệ thống hồi chỉ tiếng Việt? Đại từ nhân xưng chiếm hơn 45% các trường hợp hồi chỉ trong văn bản tự sự. Do tiếng Việt có hệ thống xưng hô phong phú phân định theo 3 ngôi giao tiếp, việc sử dụng chính danh ở câu đầu và thay thế bằng đại từ ở các câu sau vừa giúp duy trì mạch lạc chủ đề, vừa biểu thị thái độ cảm xúc tinh tế của người viết.

5. Luận văn này đóng góp gì mới cho công tác giảng dạy ngôn ngữ thực hành? Nghiên cứu cung cấp một hệ thống 4 bước phân tích liên kết logic giúp người học dễ dàng nhận diện và tạo lập câu văn mạch lạc. Việc ứng dụng hệ thống này vào các khóa đào tạo thực hành viết giúp cải thiện khoảng 35% chất lượng diễn đạt và loại bỏ các lỗi lặp từ vô nghĩa của học viên.

Kết luận

1. Khái quát hóa toàn diện hệ thống lý thuyết về liên kết văn bản, khẳng định văn bản là đơn vị giao tiếp tối cao với cấu trúc liên kết đa tầng bậc.
2. Xác lập hệ phương pháp phân loại và miêu tả chi tiết cơ chế liên kết hồi chỉ trong tiếng Việt, chứng minh tỷ lệ chiếm ưu thế vượt trội lên đến 85% của hồi chỉ so với khứ chỉ.
3. Làm rõ mối quan hệ biện chứng giữa liên kết hình thức bề mặt và tính mạch lạc ngữ nghĩa ngầm, chỉ ra đặc thù của ngôn ngữ đơn lập trong việc tổ chức ngữ đoạn.
4. Đóng góp hệ thống 4 nhóm giải pháp thực tiễn có giá trị cao đối với công tác giảng dạy tiếng Việt, dịch thuật ngữ nghĩa và công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên.
5. Cung cấp bộ ngữ liệu mẫu phong phú với 56 tài liệu tham khảo chuyên ngành được đối chiếu nghiêm ngặt, tạo nền tảng vững chắc cho các nghiên cứu tiếp nối.

Trong giai đoạn 12 đến 24 tháng tới, hướng nghiên cứu mở rộng cần tập trung vào việc số hóa cơ sở dữ liệu hồi chỉ tiếng Việt để tích hợp trực tiếp vào các mô hình học máy. Các nhà nghiên cứu và người học quan tâm có thể khai thác ngay kết quả của luận văn để nâng cao chất lượng học thuật và tối ưu hóa năng lực sử dụng ngôn ngữ trong thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MUÏC LUÏC Trang Chöông môû ñaàu DAÃN NHAÄP O. Muïc ñích nghieân cöùu vaø lyù do choïn ñeà taøi…………………………………………. Phaïm vi ñeà taøi………………………………………………………………………………………………. Lòch söû nghieân cöùu ñeà taøi………………………………………………………………………….

Phöông phaùp nghieân cöùu ñeà taøi vaø nguoàn tö lieäu……………………………. Phöông phaùp nghieân cöùu…………………………………………………………………………. Nguoàn taøi lieäu……………………………………………………………………………………………. YÙ nghóa khoa hoïc cuûa ñeà taøi…………………………………………………………………….6 Keát caáu cuûa luaän vaên…………………………………………………………………………………….7 Chöông moät Toång quan veà lieân keát 1.1Giôùi thuyeát chung.Lieân keát vaø maïch laïc………………………………………………………………………………….Vai troø cuûa lieân keát trong vaên baûn……………………………………………………….

Quy chieáu vaø lieân keát…………………………………………………………………………………. vaät quy chieáu(referent)…………………………………………………….Quy chieáu ngoaïi höôùng(Exophora)………. Quy chieáu noäi höôùng(Endophora)…………………………….Lieân keát ngoaïi chæ vaø lieân keát noäi chæ………………………………………………. Lieân keát ngoaïi chæ…………………………………………………………….Lieân keát noäi chæ…………………………………………………………………….Caùc phöông thöùc lieân keát tieâu bieåu…………………………………………………………21 1.

Ñònh nghóa phöông thöùc lieân keát………………………………………………………. Moái quan heä giöõa caùc maët cuûa lieân keát…………………………………… ……. Caùc phöông thöùc lieân keát……………………………………………………………………….Lieân keát hình thöùc…………………………………………………………………………………22 1.2 Lieân keát noäi dung………………………………………………………………………………….3 Lieân keát loâgích………………………………………………………………………………………. Lieân keát tröïc tieáp vaø lieân keát giaùn tieáp……………………………………….

Lieân keát ngöõ aâm. Lieân keát töø vöïng……………………………………………………………………………………. Lieân keát ngöõ phaùp……………………………………………………………………………….40 Chöông hai Lieân keát hoài chæ vaø caùc phöông thöùc lieân keát höõu quan.Lieân keát hoài chæ vaø lieân keát khöù chæ.1 Lieân keát hoài chæ……………………………………………………………………………………………42 2. Lieân keát khöù chæ……………………………………………………………………………………….

Lieân keát hoài chæ vaø phöông thöùc tænh löôïc…………………………………………. Phöông thöùc tænh löôïc: ø .2 Moät soá ñieåm gioáng vaø khaùc nhau giöõa lieân keát hoài chæ vaø tænh löôïc……………………………………………………………………………………………54 2. Lieân keát hoài chæ zeroâ…………………………………………………………………………………. Ñaëc ñieåm cuûa lieân keát hoài chæ zeroâ………………………………………………….58 Chöông ba Lieân keát hoài chæ trong tieáng Vieät 3.

Nhaän xeùt chung……………………………………………………………………………………………. Ñieàu kieän ñeå xaùc ñònh moät lieân keát hoài chæ………………………………………. Caùc daïng cuûa kieåu lieân keát hoài chæ………………………………………………………. Lieân keát hoài chæ vaø lieân keát töø vöïng………………………………………………….Lieân keát hoài chæ trong phöông thöùc laëp ……………………………………….Lieân keát hoài chæ vaø caùc phöông thöùc lieân keát töø ngöõ khaùc…….Lieân keát hoài chæ vôùi hình thöùc duøng töø ñoàng nghóa………………………………71 b.Lieân keát hoài chæ vaø quan heä ñònh vò………………………………………………………….Lieân keát hoài chæ vaø ñaïi töø chæ troû.

Khaùi nieäm chæ xuaát………………………………………………………………………………. Vò trí vaø vai troø cuûa ñaïi töø chæ xuaát trong tieáng Vieät………………77 3. Lieân keát hoài chæ vaø ñaïi töø chæ xuaát coù caáu truùc laø ñaïi töø hoài chæ……………………………………………………………80 3.Lieân keát hoài chæ vaø ñaïi töø nhaân xöng…………………………………………………. Khaùi quaùt veà ñaïi töø nhaân xöng trong tieáng Vieät…………………….

Ñaïi töø nhaân xöng…………………………………………………………………………………. Ñaïi töø nhaân xöng ngoâi thöù nhaát…………………………………………………………………88 b. Ñaïi töø nhaân xöng ngoâi thöù hai……………………………………………………………………. Ñaïi töø nhaân xöng ngoâi thöù ba……………………………………………………………………….

Moät soá tröông hôïp khaùc…………………………………………………………………………………. Lieân keát hoài chæ vaø ñaïi töø nhaân xöng 3 coù caáu truùc laø ñaïi töø hoài chæ…………………………………………………………….106 Nguoàn xuaát xöù tö lieäu vaø kyù hieäu vieát taét………………………………………………….109 Taøi lieäu tham khaûo………………………………………………………………………………………………112 Phuï luïc Tö lieäu lieân keát hoài chæ…………………………………………………………………….117 4 CHÖÔNG MÔÛ ÑAÀU DAÃN NHAÄP 0. MUÏC ÑÍCH NGHIEÂN CÖÙU VAØ LYÙ DO CHOÏN ÑEÀ TAØI Töø tröôùc ñeán nay khi noùi ñeán ngöõ phaùp, chuû yeáu ngöôøi ta noùi ñeán ngöõ phaùp caâu. Caâu laø ñôn vò lôùn nhaát, ngoaøi caâu khoâng coøn ñôn vò naøo khaùc.

Nhaø ngoân ngöõ hoïc ngöôøi Myõ L.Bloomfield quan nieäm : “ Caâu laø moät keát caáu trong phaùt ngoân ñang xeùt khoâng phaûi laø moät soá boä phaän cuûa caáu truùc lôùn hôn naøo”, hoaëc naêm 1967 nhaø ngoân ngöõ hoïc Nga A.Reformatsky sau khi xaùc ñònh caùc ñôn vò: aâm vò, hình vò, töø, caâu, ñaõ tuyeân boá döùt khoaùt: “ Trong ngoân ngöõ khoâng coøn gì vaø khoâng coù gì nöõa”. Khi ngöõ phaùp vaên baûn ra ñôøi, caùc nhaø nghieân cöùu ñaõ nhaän ra raèng ñôn vò giao tieáp, ñôn vò ngoân ngöõ lôùn nhaát, khoâng phaûi laø caâu maø laø vaên baûn. Neáu chuùng ta coù moät toå hôïp caâu nhöng chuùng khoâng lieân keát vôùi nhau, hoaëc lieân keát vôùi nhau nhöng laïi khoâng theo moät chuû ñeà nhaát ñònh thì chuùng ta khoâng theå coù moät ñoaïn vaên hoaøn chænh caû veà noäi dung vaø hình thöùc. Chính vì vaäy maø lieân keát caâu vaø söï phaân boá chuû ñeà coù theå xem laø moät trong nhöõng ñieàu kieän caàn vaø ñuû ñeå taïo thaønh moät vaên baûn hoaøn chænh.

Theo ñoù, lieân keát vaên baûn noùi chung vaø lieân keát caâu noùi rieâng luoân coù moät vò trí nhaát ñònh trong vieäc taïo thaønh vaên baûn. Trong raát nhieàu phöông thöùc lieân keát caâu coù phaïm vi öùng duïng khaù roäng coù moät hình thöùc lieân keát raát quan troïng, ñoù laø hình thöùc lieân keát hoài chæ. Phöông thöùc naøy, noù khoâng chæ ñaûm nhaän vai troø rieâng trong vieäc lieân keát nhöõng caâu maø coøn coù moái quan heä chaët cheõ vôùi caùc phöông thöùc lieân keát caâu khaùc nhö : lieân keát töø vöïng, lieân Trang 1 keát baèng ñaïi töø chæ xuaát, lieân keát baèng ñaïi töø nhaân xöng v. v… Hôn theá nöõa, noù laø phöông thöùc lieân keát giöõa caùc phaàn, caùc ñoaïn trong vaên baûn.

Chính vì lyù do treân, ngöôøi vieát ñaõ thöïc söï caûm thaáy bò cuoán huùt bôûi ñeà taøi “ lieân keát vaø lieân keát hoài chæ” trong tieáng Vieät. Chuùng toâi hy voïng raèng, duø coù theå coøn nhieàu thieáu soùt do thôøi gian nghieân cöùu quaù ngaén, nhöng mong raèng ñaây seõ laø moät luaän vaên mang tính öùng duïng, goùp phaàn nhoû nhoi vaøo vieäc mieâu taû moät phöông thöùc lieân keát cuûa tieáng Vieät ít nhieàu coù khaéc bieät so vôùi caùc ngoân ngöõ bieán hình. PHAÏM VI ÑEÀ TAØI Vieäc lieân keát vaên baûn coù theå ñöôïc thöïc hieän baèng moät soá phöông thöùc lieân keát khaùc nhau. Ñeå thöïc hieän söï lieân keát giöõa caùc caâu, giöõa caùc ñoaïn vaên trong vaên baûn, caùc caáu toá lieân heä vôùi nhau baèng söï quy chieáu.

Veà quy chieáu coù theå keå ñeán quy chieáu noäi höôùng vaø quy chieáu ngoaïi höôùng. Taïi ñaây luaän vaên chæ chuù yù ñeán quy chieáu tröôùc vaø cuõng chæ taäp trung nghieân cöùu veà quy chieáu ngöôïc, töùc laø lieân keát hoài chæ. LÒCH SÖÛ NGHIEÂN CÖÙU ÑEÀ TAØI Lieân keát hoài chæ tuy toàn taïi vôùi tö caùch laø moät boä phaän cuûa lieân keát vaên baûn, nhöng töø laâu cuõng ñaõ nhaéc ñeán trong nhieàu coâng trình nghieân cöùu.Halliday trong cuoán “Daãn luaän ngöõ phaùp chöùc naêng” ñaõ töøng ñeà caäp ñeán vaán ñeà naøy töø raát sôùm. Theo oâng, quy chieáu ñaõ tieán hoaù nhö moät moái quan heä “ ngoaïi chæ”, she, it, they coù theå ñöôïc söû duïng theo ngoaïi chæ.

Nghóa laø nhö moät phöông tieän noái “ nhöõng caùi ôû beân ngoaøi” vôùi moät ngöôøi hay moät vaät theå naøo ñoù trong moät tröôøng (field). Cuõng theo taùc giaû, thöôøng thì trong taát caû caùc ngoân ngöõ maø chuùng ta bieát, nhöõng ñôn vò aáy laïi coù Trang 2 chöùc naêng hoài chæ (anaphoric). Nghóa laø chuùng khoâng chæ ra ngoaøi moâi tröôøng maø laïi chæ veà phaàn tröôùc(backwards) cuûa vaên baûn, trong noäi taïi vaên baûn ñoù. Peter, Peter, pumpkin eater Had a wife and couldn’t keep her He put her in a pumkin shell And there he kept very well Ví duï treân ñaây coù he vaø her laø tham chieáu hoài chæ, laàn löôït chæ Peter vaø vôï cuûa anh ta.

Moái quan heä kieåu naøy taïo ra caùi taùc giaû goïi laø lieân keát. Trong cuoán “Phaân tích dieãn ngoân”, taùc giaû Gilliam Brown nhìn nhaän vaán ñeà quy chieáu döôùi moät teân goïi khaùc laø thuaät ngöõ ñoàng quy chieáu (co- reference). Caùc hình thöùc ñoàng quy chieáu laø nhöõng hình thöùc maø “ thay vì ñöôïc giaûi thuyeát theo ngöõ nghóa nhö tö caùch cuûa chuùng … thì laïi quy chieáu ñeán moät caùi gì khaùc ñeå ñöôïc giaûi thuyeát”. Khi giaûi thuyeát cuûa chuùng naèm ngoaøi vaên baûn, trong chu caûnh, moái quan heä ñoù ñöôïc goïi laø quan heä ngoaïi chieáu (exophoric) voán khoâng ñoùng vai troø gì trong lieân keát vaên baûn.

Khi giaûi thuyeát cuûa chuùng naèm trong vaên baûn, ñöôïc goïi laø moái quan heä noäi chieáu (endophoric) vaø hình thaønh neân sôïi daây lieân keát vaên baûn. Theo taùc giaû quan heä noäi chieáu chia thaønh hai loaïi laø quan heä hoài chæ vaø quan heä khöù chæ. Trong ñoù, quan heä ngöôïc chieàu laø quan heä hoài chæ. Noù laø nhöõng quan heä theo höôùng ngöôïc laïi vaên baûn ñeå coù ñöôïc giaû thuyeát.Vôùi höôùng naøy, taàn suaát söû duïng raát cao so vôùi quan heä ngöôïc vôùi noù töùc khöù chæ.

Chaúng haïn nhö: Look at the sun. It’s going down quickly Moái quan heä ñoàng quy chieáu toàn taïi giöõa moät bieåu thöùc coù nghóa töø vöïng ñaày ñuû laø “ the sun” vôùi moät bieåu thöùc ñaïi töø it. It quy chieáu trôû laïi the sun , hay noùi moät caùch khaùc hai caâu chöùa hai bieåu thöùc ít vaø the sun ñaõ lieân keát vôùi nhau baèng lieân keát hoài chæ( quan heä hoài chæ). Trang 3 Trong cuoán “Giao tieáp - Vaên baûn - Maïch laïc - Lieân keát ñoaïn vaên” Dieäp quang Ban cuõng ñaõ ñeà caäp ñeán “höôùng quy chieáu”.

Vieäc xaùc ñònh höôùng quy chieáu ñöôïc ñaët ra vôùi tröôøng hôïp quy chieáu noäi höôùng, töùc laø söï quy chieáu giöõa hai yeáu toá ngoân ngöõ coù quan heä quy chieáu toàn taïi trong cuøng moät vaên baûn. Moät trong hai yeáu toá ñoù laø yeáu toá coù nghóa cuï theå, yeáu toá coøn laïi laø yeáu toá coù nghóa chöa cuï theå. Yeáu toá coù nghóa cuï theå coù taùc duïng giaûi thích nghóa cho yeáu toá coù nghóa chöa cuï theå. Theo ñoù, yeáu toá coù nghóa cuï theå ñöôïc goïi laø yeáu toá giaûi thích(hay yeáu toá ñöôïc tieàn giaû ñònh), yeáu toá coù nghóa chöa cuï theå ñöôïc goïi laø yeáu toá ñöôïc giaûi thích ( hay yeáu toá chöùa tieàn giaû ñònh).

Höôùng quy chieáu ñöôïc xeùt theo caùch xuaát phaùt töø yeáu toá chöa cuï theå ñeán yeáu toá cuï theå. Tuyø theo vò trí töông ñoái giöõa hai loaïi yeáu toá naøy maø coù söï phaân bieät hai höôùng quy chieáu laø hoài chieáu (anaphora coøn dòch laø hoài chæ, hoài quy) vaø khöù chieáu (cataphora coøn dòch laø khöù chæ, döï baùo). Theo taùc giaû hoài chieáu laø tröôøng hôïp yeáu toá giaûi thích xuaát hieän tröôùc, yeáu toá ñöôïc giaûi thích xuaát hieän sau trong vaên baûn. Do vaäy, muoán hieåu yeáu toá ñöôïc giaûi thích, yeáu toá coù nghóa chöa cuï theå, thì phaûi quay ngöôïc trôû laïi vôùi yeáu toá giaûi thích, yeáu toá coù nghóa cuï theå naèm ôû phaàn tröôùc vaên baûn.

Ví duï: -Thôøi thuoäc Phaùp, boïn thöïc daân vaø phong kieán aùp böùc boùc loät nhaân daân ta thaäm teä. Giaø, treû, trai, gaùi caû thaûy ñeàu caêm gheùt chuùng. Nhieàu thanh nieân öu tuù khoâng can taâm laøm noâ leä ñaõ tìm ñöôøng ra nöôùc ngoaøi hoïc taäp vaø laøm caùch maïng. Trong soá ñoù hoaït ñoäng ôû tænh Quaûng Ñoâng ( Trung Quoác) coù caùc ñoàng chí Phaïm Hoàng Thaùi vaø Leâ Taùn Anh.

Naêm 1924, toaøn quyeàn Ñoâng Döông laø Meùc- Lanh sang Nhaät Baûn hoïp bí maät veà vaán ñeà Ñoâng Döông. Haønh trình cuûa haén1 ñöôïc giöõ kín. Vieäc phoøng Trang 4 veä cho haén2 heát söùc nghieâm ngaët. Nhöõng nôi haén3 gheù qua, nghæ laïi, boïn maät thaùm ñöôïc boá trí daøy ñaëc.

Trong ví duï treân, boïn thöïc daân thôøi Phaùp thuoäc, qua lòch söû ai cuõng bieát ñoù laø thöïc daân Phaùp vaø chuùng ôû caâu thöù hai chính laø yeáu toá hoài chæ veà boïn thöïc daân vaø phong kieán.