Khóa Luận Tốt Nghiệp Về Hoạt Động Nhượng Quyền Thương Mại Tại Việt Nam

Tài liệu nghiên cứu Luận văn pháp luật về hoạt động nhƣợng quyền thương mại, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về luật học.

• Tác giả: Nguyễn Thị Yến Ngọc
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Văn Hùng
• Trường học: Trường Đại Học Luật Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật
• Đề tài: Pháp Luật Về Hoạt Động Nhượng Quyền Thương Mại
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Tình hình nghiên cứu đề tài
• Mục đích nghiên cứu đề tài
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu đề tài
• Phương pháp tiến hành nghiên cứu
• Bố cục tổng quát của khóa luận
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ HOẠT ĐỘNG NHƯỢNG QUYỀN THƯƠNG MẠI
• 1.1. Sơ lược sự hình thành và phát triển của hoạt động nhượng quyền thương mại (franchise)
• 1.2. Khái niệm nhượng quyền thương mại
• 1.2.1. Khái niệm nhượng quyền thương mại dưới góc độ kinh tế
• 1.2.2. Khái niệm nhượng quyền thương mại dưới góc độ pháp luật
• 1.3. Đặc điểm của nhượng quyền thương mại
• 1.4. Vai trò của nhượng quyền thương mại
• 1.4.1. Đối với bên nhượng quyền
• 1.4.2. Đối với bên nhận quyền
• 1.4.3. Đối với nền kinh tế quốc gia
• 1.5. Hạn chế của nhượng quyền thương mại
• 1.5.1. Đối với bên nhượng quyền
• 1.5.2. Đối với bên nhận quyền
• 1.5.3. Đối với nền kinh tế quốc gia
• 1.6. Các yếu tố quyết định đến thành công của nhượng quyền thương mại
• 1.7. Các hình thức nhượng quyền thương mại
• 1.7.1. Nhượng quyền thương mại theo khu vực lãnh thổ
• 1.7.2. Nhượng quyền thương mại theo tiêu chí kinh doanh
• 1.7.3. Nhượng quyền thương mại theo mục tiêu phát triển hoạt động kinh doanh
• 1.8. Điều kiện để các chủ thể tham gia vào hoạt động nhượng quyền thương mại
• 1.8.1. Đối với bên nhượng quyền
• 1.8.2. Đối với bên nhận quyền
• 1.9. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG NHƯỢNG QUYỀN THƯƠNG MẠI TẠI VIỆT NAM – ĐÁNH GIÁ PHÁP LUẬT VÀ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN
• 2.1. Sự điều chỉnh của pháp luật Việt Nam đối với hoạt động nhượng quyền thương mại
• 2.1.1. Trước khi Luật Thương mại 2005 ra đời
• 2.1.2. Hoạt động nhượng quyền thương mại từ 2005 đến nay
• 2.2. Thực trạng của hoạt động nhượng quyền thương mại tại Việt Nam
• 2.3. Những vấn đề pháp lý phát sinh trong thực tiễn hoạt động nhượng quyền thương mại tại Việt Nam
• 2.4. Đánh giá pháp luật và kiến nghị nhằm tiếp tục xây dựng và hoàn thiện pháp luật về hoạt động nhượng quyền thương mại tại Việt Nam
• 2.4.1. Đánh giá những quy định của pháp luật Việt Nam về hoạt động nhượng quyền thương mại
• 2.4.2. Kiến nghị nhằm xây dựng và hoàn thiện pháp luật về nhượng quyền thương mại tại Việt Nam
• 2.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC I: Trích dẫn nguyên văn tiếng anh các khái niệm nhượng quyền
• PHỤ LỤC II: Dẫn bản án có liên quan đến đề tài

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nhượng Quyền Thương Mại Khái Niệm Lịch Sử

Nhiều tài liệu nghiên cứu cho thấy hình thức sơ khai của nhượng quyền thương mại đã xuất hiện từ thế kỷ XVII-XVIII tại Châu Âu. Tuy nhiên, hình thức kinh doanh này chính thức được thừa nhận và phát triển tại Hoa Kỳ vào giữa thế kỷ XIX, khi nhà máy sản xuất máy khâu Singer ký kết hợp đồng nhượng quyền đầu tiên. Franchise thực sự bùng nổ sau năm 1945, với sự ra đời của nhiều hệ thống nhà hàng, khách sạn và bán lẻ. Từ những năm 1960, franchise trở thành phương thức kinh doanh thịnh hành, không chỉ ở Hoa Kỳ mà còn ở các nước phát triển khác. Sự lớn mạnh của các tập đoàn xuyên quốc gia trong lĩnh vực thức ăn nhanh, khách sạn đã góp phần phát triển franchise trên toàn thế giới. Ngày nay, franchise có mặt tại hơn 150 quốc gia, với khoảng 200.000 cửa hàng tại Châu Âu. Xu hướng nhượng quyền đã bùng nổ và vẫn là một trong những xu hướng đầu tư chiến lược, ổn định. Chính phủ nhiều nước đã có chính sách ưu đãi để khuyến khích các doanh nghiệp trong nước thực hiện nhượng quyền ra nước ngoài.

1.1. Nguồn Gốc và Sự Phát Triển của Nhượng Quyền Thương Mại

Hình thức sơ khai của nhượng quyền xuất hiện từ thế kỷ XVII-XVIII tại Châu Âu, nhưng chính thức phát triển tại Hoa Kỳ vào giữa thế kỷ XIX. Sau năm 1945, franchise bùng nổ với sự ra đời của nhiều hệ thống nhà hàng, khách sạn và bán lẻ. Từ những năm 1960, franchise trở thành phương thức kinh doanh thịnh hành trên toàn thế giới. Sự lớn mạnh của các tập đoàn xuyên quốc gia đã góp phần phát triển franchise trên toàn cầu.

1.2. Nhượng Quyền Thương Mại Tại Việt Nam Giai Đoạn Hình Thành

Tại Việt Nam, hoạt động nhượng quyền thương mại bắt đầu hình thành từ năm 1995 với sự xuất hiện của các doanh nghiệp kinh doanh thiết bị lọc nước do người Việt định cư ở nước ngoài khởi xướng. Tuy nhiên, trong hơn 10 năm, hoạt động này hầu như không phát triển. Nhượng quyền thương mại lần đầu tiên được đề cập trong hệ thống pháp luật Việt Nam qua khái niệm “cấp phép đặc quyền kinh doanh” tại Thông tư số 1254/1999/TT-BKHCNMT.

1.3. Bước Chuyển Mình Của Nhượng Quyền Thương Mại Sau WTO

Mãi đến năm 2007, sau khi Việt Nam trở thành thành viên chính thức của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), hoạt động nhượng quyền thương mại mới có bước chuyển mình sôi động. Một trong những doanh nghiệp tiên phong là thương hiệu cà phê Trung Nguyên. Đến nay, Trung Nguyên đã có trên 1000 quán mang thương hiệu của mình, không chỉ ở trong nước mà còn mở rộng sang thị trường quốc tế.

II. Định Nghĩa Nhượng Quyền Thương Mại Góc Độ Kinh Tế Pháp Lý

Nhượng quyền thương mại là một hoạt động thương mại nhằm mở rộng hệ thống kinh doanh, phân phối hàng hoá, dịch vụ của các thương nhân thông qua việc chia sẻ quyền kinh doanh trên một thương hiệu, bí quyết kinh doanh cho một thương nhân khác. Phương thức kinh doanh này được thiết lập giữa hai chủ thể: bên nhượng quyền và bên nhận quyền. Bên nhượng quyền sẽ chuyển mô hình kinh doanh, nhãn hiệu hàng hóa, dịch vụ, bí quyết kinh doanh, biểu tượng kinh doanh, quảng cáo,… cho bên nhận quyền để thu phí nhượng quyền trong một khoảng thời gian nhất định. Bên nhận quyền sử dụng quyền kinh doanh của bên nhượng quyền để tiến hành một số hoạt động kinh doanh nhưng phải chấp thuận tuân thủ các điều kiện mà bên nhượng quyền đưa ra. Dưới góc độ kinh tế thì nhượng quyền thương mại chính là một cách thức kinh doanh nhằm mục đích sinh lợi, cũng là một cơ hội đầu tư xúc tiến thương mại, hạn chế rủi ro trong những hoạt động kinh doanh độc lập của các bên.

2.1. Khái Niệm Nhượng Quyền Thương Mại Dưới Góc Độ Kinh Tế

Nhượng quyền thương mại là một hoạt động thương mại nhằm mở rộng hệ thống kinh doanh, phân phối hàng hoá, dịch vụ của các thương nhân thông qua việc chia sẻ quyền kinh doanh trên một thương hiệu, bí quyết kinh doanh cho một thương nhân khác. Phương thức kinh doanh này được thiết lập giữa hai chủ thể: bên nhượng quyền và bên nhận quyền.

2.2. Định Nghĩa Pháp Lý Về Nhượng Quyền Thương Mại

Dưới góc độ pháp luật, một trong những khái niệm sớm nhất về hoạt động thương mại này chính là một phần đặc biệt trong phán quyết của Toà án phúc thẩm Paris ngày 20/4/1978. Theo đó, nhượng quyền thương mại được định nghĩa như: (i) Một phương pháp hợp tác giữa hai hoặc nhiều doanh nghiệp, một bên là bên nhượng quyền, bên kia là bên được nhượng quyền.

2.3. Định Nghĩa Nhượng Quyền Thương Mại Của Hiệp Hội Quốc Tế

Khái niệm nhượng quyền của Hiệp hội nhượng quyền kinh doanh Quốc tế (The International Franchise Association): Nhượng quyền thương mại là mối quan hệ theo hợp đồng, giữa bên giao và bên nhận quyền, theo đó bên giao đề xuất hoặc phải duy trì sự quan tâm liên tục tới doanh nghiệp của bên nhận trên các khía cạnh như: bí quyết kinh doanh (know-how), đào tạo nhân viên.

III. Vai Trò Của Nhượng Quyền Thương Mại Lợi Ích Cho Các Bên

Nhượng quyền thương mại đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế. Đối với bên nhượng quyền, nó giúp mở rộng thị trường, tăng doanh thu và xây dựng thương hiệu. Đối với bên nhận quyền, nó cung cấp một mô hình kinh doanh đã được chứng minh, giảm thiểu rủi ro và tận dụng lợi thế của một thương hiệu đã có uy tín. Đối với nền kinh tế quốc gia, nhượng quyền thương mại tạo ra việc làm, thúc đẩy cạnh tranh và thu hút đầu tư nước ngoài. Tuy nhiên, nhượng quyền thương mại cũng có những hạn chế. Đối với bên nhượng quyền, nó có thể dẫn đến mất kiểm soát và xung đột với bên nhận quyền. Đối với bên nhận quyền, nó có thể hạn chế sự sáng tạo và phụ thuộc vào bên nhượng quyền. Đối với nền kinh tế quốc gia, nó có thể dẫn đến sự tập trung quyền lực và cạnh tranh không lành mạnh.

3.1. Lợi Ích Của Nhượng Quyền Thương Mại Đối Với Bên Nhượng Quyền

Nhượng quyền thương mại giúp bên nhượng quyền mở rộng thị trường, tăng doanh thu và xây dựng thương hiệu. Bên cạnh đó, nó còn giúp giảm chi phí đầu tư và quản lý, tận dụng nguồn lực của bên nhận quyền.

3.2. Lợi Ích Của Nhượng Quyền Thương Mại Đối Với Bên Nhận Quyền

Nhượng quyền thương mại cung cấp cho bên nhận quyền một mô hình kinh doanh đã được chứng minh, giảm thiểu rủi ro và tận dụng lợi thế của một thương hiệu đã có uy tín. Bên cạnh đó, nó còn được hỗ trợ về đào tạo, marketing và quản lý.

3.3. Tác Động Của Nhượng Quyền Thương Mại Đến Nền Kinh Tế Quốc Gia

Nhượng quyền thương mại tạo ra việc làm, thúc đẩy cạnh tranh và thu hút đầu tư nước ngoài. Nó còn góp phần vào sự phát triển của các ngành công nghiệp liên quan và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

IV. Rủi Ro Thách Thức Trong Nhượng Quyền Thương Mại Hiện Nay

Mặc dù mang lại nhiều lợi ích, nhượng quyền thương mại cũng tiềm ẩn những rủi ro và thách thức. Đối với bên nhượng quyền, việc duy trì chất lượng và sự đồng nhất của thương hiệu trên toàn hệ thống là một thách thức lớn. Đối với bên nhận quyền, việc tuân thủ các quy định và tiêu chuẩn của bên nhượng quyền có thể hạn chế sự sáng tạo và linh hoạt. Ngoài ra, các vấn đề pháp lý liên quan đến hợp đồng nhượng quyền, quyền sở hữu trí tuệ và cạnh tranh cũng cần được quan tâm. Theo Bộ Công Thương, tính đến ngày 12/6/2020 Việt Nam đã cấp phép cho 262 doanh nghiệp nước ngoài nhượng quyền tại Việt Nam.

4.1. Rủi Ro Cho Bên Nhượng Quyền Mất Kiểm Soát Thương Hiệu

Một trong những rủi ro lớn nhất đối với bên nhượng quyền là mất kiểm soát thương hiệu. Việc không kiểm soát chặt chẽ hoạt động của bên nhận quyền có thể dẫn đến việc vi phạm tiêu chuẩn chất lượng, gây ảnh hưởng đến uy tín của thương hiệu.

4.2. Thách Thức Cho Bên Nhận Quyền Tuân Thủ Quy Định Khắt Khe

Bên nhận quyền phải đối mặt với thách thức tuân thủ các quy định và tiêu chuẩn khắt khe của bên nhượng quyền. Điều này có thể hạn chế sự sáng tạo và linh hoạt trong hoạt động kinh doanh.

4.3. Vấn Đề Pháp Lý Trong Hợp Đồng Nhượng Quyền Thương Mại

Các vấn đề pháp lý liên quan đến hợp đồng nhượng quyền, quyền sở hữu trí tuệ và cạnh tranh cần được quan tâm. Việc giải quyết tranh chấp trong hợp đồng nhượng quyền cũng là một thách thức lớn.

V. Các Hình Thức Nhượng Quyền Thương Mại Phổ Biến Hiện Nay

Có nhiều hình thức nhượng quyền thương mại khác nhau, tùy thuộc vào phạm vi, mục tiêu và điều kiện kinh doanh. Một số hình thức phổ biến bao gồm nhượng quyền theo khu vực lãnh thổ, nhượng quyền theo tiêu chí kinh doanh và nhượng quyền theo mục tiêu phát triển hoạt động kinh doanh. Mỗi hình thức có những ưu điểm và nhược điểm riêng, phù hợp với các loại hình doanh nghiệp và thị trường khác nhau. Việc lựa chọn hình thức nhượng quyền phù hợp là yếu tố quan trọng để đảm bảo thành công.

5.1. Nhượng Quyền Thương Mại Theo Khu Vực Lãnh Thổ Ưu Nhược Điểm

Nhượng quyền thương mại theo khu vực lãnh thổ cho phép bên nhận quyền độc quyền kinh doanh trong một khu vực nhất định. Ưu điểm là giảm cạnh tranh, tăng khả năng kiểm soát thị trường. Nhược điểm là có thể hạn chế sự phát triển nếu bên nhận quyền không khai thác hiệu quả.

5.2. Nhượng Quyền Thương Mại Theo Tiêu Chí Kinh Doanh Phân Tích Chi Tiết

Nhượng quyền thương mại theo tiêu chí kinh doanh tập trung vào việc chuyển giao mô hình kinh doanh, bí quyết và quy trình hoạt động. Ưu điểm là đảm bảo sự đồng nhất và chất lượng. Nhược điểm là đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt từ bên nhận quyền.

5.3. Nhượng Quyền Thương Mại Theo Mục Tiêu Phát Triển Chiến Lược Nào

Nhượng quyền thương mại theo mục tiêu phát triển tập trung vào việc mở rộng mạng lưới kinh doanh và tăng cường sự hiện diện của thương hiệu. Ưu điểm là tăng trưởng nhanh chóng. Nhược điểm là đòi hỏi sự đầu tư lớn và quản lý hiệu quả.

VI. Điều Kiện Tham Gia Nhượng Quyền Thương Mại Tại Việt Nam

Để tham gia vào hoạt động nhượng quyền thương mại tại Việt Nam, cả bên nhượng quyền và bên nhận quyền cần đáp ứng một số điều kiện nhất định. Bên nhượng quyền phải là thương nhân hợp pháp, có kinh nghiệm và uy tín trong lĩnh vực kinh doanh. Bên nhận quyền phải có đủ năng lực tài chính, kinh nghiệm quản lý và cam kết tuân thủ các quy định của pháp luật và hợp đồng nhượng quyền. Việc đáp ứng đầy đủ các điều kiện này là yếu tố quan trọng để đảm bảo sự thành công của hoạt động nhượng quyền thương mại.

6.1. Điều Kiện Đối Với Bên Nhượng Quyền Thương Mại Tại Việt Nam

Bên nhượng quyền phải là thương nhân hợp pháp, có kinh nghiệm và uy tín trong lĩnh vực kinh doanh. Ngoài ra, cần có quyền sở hữu trí tuệ đối với thương hiệu và bí quyết kinh doanh.

6.2. Yêu Cầu Đối Với Bên Nhận Quyền Thương Mại Cần Chuẩn Bị Gì

Bên nhận quyền phải có đủ năng lực tài chính, kinh nghiệm quản lý và cam kết tuân thủ các quy định của pháp luật và hợp đồng nhượng quyền. Cần có kế hoạch kinh doanh chi tiết và khả năng thích ứng với mô hình nhượng quyền.

6.3. Thủ Tục Pháp Lý Khi Tham Gia Nhượng Quyền Thương Mại

Thủ tục pháp lý khi tham gia nhượng quyền thương mại bao gồm đăng ký hợp đồng nhượng quyền với cơ quan quản lý nhà nước, tuân thủ các quy định về cạnh tranh và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Cần có sự tư vấn của luật sư để đảm bảo tuân thủ đầy đủ các quy định.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Hoạt động nhượng quyền thương mại (NQTM - franchising) là một phương thức kinh doanh hiện đại, đóng vai trò như cầu nối mở rộng thị trường và thúc đẩy giao lưu kinh tế quốc tế. Tại Việt Nam, kể từ khi thực hiện chính sách Đổi mới năm 1986 và đặc biệt là sau khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào năm 2007, thị trường kinh doanh nhượng quyền đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ với sự gia nhập của nhiều thương hiệu quốc tế cũng như sự hình thành của các thương hiệu nội địa. Tuy nhiên, đây vẫn là một mô hình kinh doanh tương đối mới mẻ đối với phần lớn doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Việt Nam. Dù đã được ghi nhận chính thức trong Luật Thương mại năm 2005 và các văn bản hướng dẫn thi hành, khung pháp lý hiện hành vẫn còn mang tính khái quát, dẫn đến tình trạng áp dụng thiếu đồng bộ, gây nhầm lẫn với các phương thức kinh doanh khác và làm phát sinh nhiều rủi ro pháp lý trong thực tiễn.

Trước yêu cầu cấp thiết về việc hoàn thiện hành lang pháp lý nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững của mô hình này, khóa luận "Pháp luật về hoạt động nhượng quyền thương mại" được thực hiện nhằm giải quyết các mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận chung về hoạt động NQTM dưới cả hai góc độ kinh tế và pháp lý; phân tích các đặc điểm, vai trò, hạn chế, các hình thức và các yếu tố quyết định sự thành công của mô hình NQTM.
2. Khảo sát, phân tích thực trạng phát triển của hoạt động NQTM tại Việt Nam trên các phân khúc thị trường chủ chốt (trong nước, nước ngoài vào Việt Nam và Việt Nam ra nước ngoài).
3. Nhận diện và phân tích sâu các vướng mắc pháp lý phát sinh trong thực tiễn, trọng tâm là vấn đề bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh trong hợp đồng nhượng quyền.
4. Đánh giá hệ thống quy định pháp luật hiện hành dựa trên các chuẩn mực lý luận về tính toàn diện, tính đồng bộ, tính phù hợp và kỹ thuật lập pháp, từ đó đề xuất các định hướng và giải pháp cụ thể nhằm xây dựng, hoàn thiện pháp luật về NQTM tại Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các quy định của pháp luật Việt Nam điều chỉnh hoạt động NQTM, các quan hệ pháp lý phát sinh giữa các chủ thể tham gia nhượng quyền và thực tiễn thi hành pháp luật.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Về không gian: Tập trung chủ yếu vào thị trường Việt Nam, có sự đối chiếu, liên hệ với các quy định và thực tiễn tại một số quốc gia có ngành nhượng quyền phát triển (Hoa Kỳ, Pháp, Liên minh Châu Âu, Malaysia...).
  • Về thời gian: Khảo sát tiến trình phát triển pháp lý và thực tiễn hoạt động NQTM từ thời điểm trước Luật Thương mại 2005 cho đến giai đoạn năm 2021.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được xây dựng trên hệ thống lý luận về pháp luật thương mại, pháp luật sở hữu trí tuệ và pháp luật cạnh tranh, kết hợp với các học thuyết kinh tế về tổ chức kênh phân phối và quản trị chuỗi cung ứng.

Về mặt khái niệm và pháp lý, tác giả tiếp cận NQTM từ nhiều nguồn pháp luật và quy chuẩn quốc tế:

• Phán quyết của Tòa án phúc thẩm Paris (Pháp) ngày 20/4/1978;
• Định nghĩa của Hiệp hội Nhượng quyền Kinh doanh Quốc tế (IFA);
• Quy tắc về Nhượng quyền Thương mại của Ủy ban Thương mại Liên bang Hoa Kỳ (FTC Rule - Mục 436.1);
• Bộ quy tắc đạo đức về nhượng quyền thương mại của Liên đoàn Nhượng quyền Thương mại Châu Âu (European Franchise Federation);
• Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam: Luật Thương mại năm 2005 (Mục 8 Chương VI), Nghị định số 35/2006/NĐ-CP, Thông tư số 09/2006/TT-BTM (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 08/2018/NĐ-CP), Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 (sửa đổi, bổ sung), Luật Cạnh tranh năm 2018, Bộ luật Dân sự năm 2015 cùng các văn bản hướng dẫn thi hành có liên quan.

Phương pháp nghiên cứu: Khóa luận sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu khoa học pháp lý truyền thống và liên ngành:

• Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp: Kế thừa và tổng hợp thông tin từ giáo trình, sách chuyên khảo, bài báo trên các tạp chí khoa học chuyên ngành (Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, Tạp chí Tài chính...), văn bản pháp luật và các báo cáo ngành.
• Phương pháp phân tích - tổng hợp: Bóc tách các yếu tố cấu thành của quan hệ nhượng quyền, các điều khoản của luật và tổng hợp thành các luận điểm khoa học.
• Phương pháp so sánh luật học: Đối chiếu quy định của pháp luật Việt Nam với quy định quốc tế và tập quán thương mại quốc tế.
• Phương pháp đánh giá và liên hệ thực tiễn: Đánh giá việc áp dụng luật vào các vụ việc thực tế, phân tích dữ liệu thị trường và các bản án thực tiễn (tiêu biểu như Bản án số 51/2020/DS-PT của Tòa án nhân dân tỉnh Bình Định).

Nguồn dữ liệu thực chứng: Số liệu thống kê và báo cáo được trích xuất từ Bộ Công Thương (Báo cáo tình hình sản xuất công nghiệp và hoạt động thương mại tháng 4 năm 2021), số liệu nghiên cứu thị trường từ Deloitte, Statista, Fitch Solutions, Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TP.HCM (ITPC) và các nghiên cứu của các chuyên gia trong ngành.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Khái quát chung về hoạt động nhượng quyền thương mại

Chương 1 tập trung giải quyết các vấn đề lý luận nền tảng cấu thành hoạt động NQTM. Về mặt lịch sử, tác giả chỉ ra rằng NQTM sơ khai xuất hiện từ thế kỷ XVII - XVIII tại Châu Âu, nhưng chính thức được thừa nhận và phát triển thành mô hình kinh doanh hiện đại tại Hoa Kỳ vào giữa thế kỷ XIX (với dấu mốc từ hãng máy khâu Singer). Mô hình này bùng nổ mạnh mẽ sau Chiến tranh Thế giới thứ hai và lan rộng ra hơn 150 quốc gia. Tại Việt Nam, mầm mống nhượng quyền nhen nhóm từ năm 1995 (mô hình thiết bị lọc nước), lần đầu xuất hiện trong văn bản pháp quy qua khái niệm "cấp phép đặc quyền kinh doanh" tại Thông tư số 1254/1999/TT-BKHCNMT, và thực sự phát triển rõ nét sau năm 2007.

Khóa luận phân tích khái niệm NQTM dưới hai lăng kính:

• Góc độ kinh tế: Là phương thức mở rộng mạng lưới phân phối và gia tăng giá trị thương hiệu thông qua việc chia sẻ quyền kinh doanh và bí quyết thương mại để thu phí.
• Góc độ pháp lý: Theo Điều 284 Luật Thương mại 2005, NQTM là hoạt động thương mại mà bên nhượng quyền cho phép và yêu cầu bên nhận quyền tự mình tiến hành mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ theo cách thức tổ chức kinh doanh gắn với nhãn hiệu, tên thương mại, bí quyết, khẩu hiệu, biểu tượng kinh doanh của bên nhượng quyền, đặt dưới sự kiểm soát và trợ giúp của bên nhượng quyền.

Tác giả đúc kết 5 đặc điểm pháp lý cốt lõi của quan hệ NQTM:

1. Chủ thể: Gồm bên nhượng quyền (franchisor) và bên nhận quyền (franchisee), đều là các thương nhân độc lập về tư cách pháp lý.
2. Đối tượng: Quyền thương mại - một tập hợp quyền gắn liền với các đối tượng sở hữu trí tuệ và mô hình kinh doanh đã định hình.
3. Tính chất quan hệ: Quan hệ hợp tác kinh doanh "bán độc lập" (độc lập về tài chính nhưng chịu sự ràng buộc, kiểm soát về mô hình hoạt động).
4. Tính đồng bộ: Tính chất cốt lõi bảo đảm sự đồng nhất tuyệt đối về sản phẩm, dịch vụ, quản lý và nhận diện thương hiệu trên toàn hệ thống.
5. Tính dài hạn: Hợp đồng thường có thời hạn dài (từ 5 năm trở lên) nhằm bảo đảm thời gian hoàn vốn và tích lũy giá trị thương hiệu.

Bên cạnh đó, chương này phân tích toàn diện tác động hai mặt (vai trò và hạn chế) của NQTM đối với bên nhượng quyền, bên nhận quyền và nền kinh tế quốc gia:

Chủ thể	Vai trò / Lợi thế	Hạn chế / Rủi ro
Bên nhượng quyền	Tận dụng vốn xã hội để mở rộng mạng lưới; giảm chi phí thâm nhập thị trường; tạo dòng doanh thu phí ổn định; tận dụng sự am hiểu địa phương và tạo "đòn bẩy nhân sự".	Nguy cơ bị xâm phạm nhãn hiệu, đánh cắp bí mật kinh doanh; rủi ro thương hiệu bị suy giảm do cơ sở nhận quyền vận hành kém; phát sinh tranh chấp hợp đồng.
Bên nhận quyền	Kênh đầu tư có độ an toàn cao (tỷ lệ tồn tại sau 5 năm tại Mỹ đạt 92% so với 23% của doanh nghiệp độc lập); thừa hưởng uy tín thương hiệu và quy trình đào tạo chuẩn; dễ tiếp cận vốn vay ngân hàng.	Chi phí đầu tư ban đầu và phí định kỳ cao; mất tính chủ động, bị hạn chế sáng tạo trong quản lý; chịu áp lực cạnh tranh từ các cơ sở khác trong cùng hệ thống chuỗi.
Nền kinh tế quốc gia	Đóng góp trực tiếp vào GDP (Hoa Kỳ đạt 5,1%, Canada 10%, Hàn Quốc 7,8%, Malaysia 6,3%...); tạo việc làm, hiện đại hóa thương mại và gia tăng giá trị thương hiệu quốc gia.	Hàng hóa/dịch vụ ngoại nhập có thể lấn át thương hiệu nội địa; nguy cơ xâm phạm sở hữu trí tuệ; rủi ro kinh tế - xã hội khi chuỗi quy mô lớn sụp đổ.

Chương 1 cũng hệ thống hóa các yếu tố quyết định thành công của mô hình (mô hình đã qua thử nghiệm, sản phẩm/dịch vụ độc đáo, địa điểm kinh doanh, văn hóa nhượng quyền, chiến lược dài hạn); phân loại NQTM theo lãnh thổ (nội địa, quốc tế), theo tiêu chí kinh doanh (phân phối sản phẩm, sử dụng công thức kinh doanh) và theo mục tiêu phát triển (nhượng quyền độc quyền/master franchise, nhượng quyền vùng, nhượng quyền phát triển khu vực, nhượng quyền riêng lẻ).

Chương 2. Thực trạng hoạt động nhượng quyền thương mại tại Việt Nam – Đánh giá pháp luật và kiến nghị hoàn thiện

Chương 2 đi sâu vào bức tranh thực tế của thị trường NQTM tại Việt Nam và các vấn đề pháp lý nảy sinh. Về mặt thị trường, tính đến ngày 12/6/2020, Bộ Công Thương đã cấp phép cho 262 doanh nghiệp nước ngoài thực hiện nhượng quyền vào Việt Nam. Khóa luận tổng kết thực trạng theo các lĩnh vực sôi động:

• Thực phẩm và Đồ uống (F&B): Chiếm gần 50% số thương vụ nhượng quyền. Cả nước có khoảng 540.000 cửa hàng ăn uống (trong đó có 430.000 cửa hàng nhỏ, 7.000 nhà hàng thức ăn nhanh, 22.000 quán cà phê). Thị trường chứng kiến sự cạnh tranh giữa các thương hiệu quốc tế (KFC, McDonald's, Starbucks, Pizza Hut...) và các chuỗi nội địa (Trung Nguyên, Golden Gate, Red Sun, Cộng Cà Phê, The Coffee House, Bánh Mì Má Hải...).
• Bán lẻ: Doanh thu bán lẻ năm 2020 đạt xấp xỉ 4.000 tỷ đồng (chiếm 79% tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng, tăng 6,8%). Các thương hiệu lớn tham gia gồm FamilyMart, Circle K, 7-Eleven, GS25, B&B Mart... Fitch Solutions đánh giá Việt Nam đứng thứ 4 Đông Nam Á về tốc độ tăng trưởng thương mại điện tử.
• Các ngành khác: Giáo dục - đào tạo (VUS, I Can Read, TopArt, Montessori); Sức khỏe - làm đẹp (California Fitness & Yoga, 25 FIT, Seoul Spa); Thời trang (Gumac, Blue Exchange, Couple TX); Nhượng quyền online (TRUSTshop, Hazomi).
• Nhượng quyền từ Việt Nam ra nước ngoài: Các điển hình thành công gồm Cà phê Trung Nguyên (hiện diện tại Nhật Bản, Thái Lan, Trung Quốc, Singapore, Mỹ, Pháp...) và Phở 24 (có mặt tại Indonesia, Philippines, Campuchia, Nhật Bản, Hồng Kông, Ma Cao).

Về các vướng mắc pháp lý phát sinh, tác giả tập trung vào hai nhóm vấn đề:

1. Vấn đề bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ: Tình trạng xâm phạm nhãn hiệu, sao chép bao bì, chiếm đoạt tên miền Internet diễn ra phức tạp. Tác giả dẫn chứng bài học từ vụ việc Cà phê Trung Nguyên bị công ty Rice Field đăng ký nhãn hiệu tại Hoa Kỳ (năm 2000), vụ mất tên miền quốc gia Úc (trungnguyen.au) vào tay đối thủ năm 2010; hay tình trạng thương hiệu trà sữa Gong Cha bị làm nhái tới 90% nhận diện và bị giả mạo chào mời hợp đồng nhượng quyền trên mạng xã hội vào tháng 4/2021.
2. Các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh trong hợp đồng NQTM: Bản chất của NQTM đòi hỏi sự kiểm soát của bên nhượng quyền, nhưng điều này dễ vượt qua ranh giới để trở thành hành vi vi phạm Luật Cạnh tranh 2018, bao gồm:
   • Thỏa thuận ấn định giá bán hàng hóa, dịch vụ trực tiếp hoặc gián tiếp;
   • Thỏa thuận phân chia thị trường tiêu thụ hoặc địa bàn kinh doanh (áp đặt bán kính bảo hộ độc quyền);
   • Thỏa thuận áp đặt điều kiện thương mại bất bình đẳng (buộc mua độc quyền nguyên liệu, sản phẩm phụ trợ từ bên thứ ba chỉ định);
   • Thỏa thuận hạn chế quyền tự do xúc tiến thương mại, quảng cáo, khuyến mại của bên nhận quyền.

Về đánh giá khung pháp lý, tác giả nhìn nhận hệ thống quy định tại Luật Thương mại 2005, Nghị định 35/2006/NĐ-CP và các văn bản liên quan đã tạo dựng được nền tảng pháp lý bước đầu. Tuy nhiên, hệ thống này bộc lộ những hạn chế rõ rệt: việc ban hành mang tính "luật khung", "luật ống" gây phụ thuộc vào văn bản dưới luật; thiếu sự tương thích, đồng bộ giữa Luật Thương mại với Luật Sở hữu trí tuệ (chưa bảo hộ toàn diện các yếu tố phi truyền thống của quyền thương mại như phong cách bài trí, quy trình phục vụ, đồng phục, mùi hương) và Luật Cạnh tranh (chưa có hướng dẫn tiêu chí miễn trừ cụ thể đối với các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh hợp lý nhằm duy trì tính đồng bộ của hệ thống nhượng quyền).

Kết quả và đóng góp

Kết quả nghiên cứu chính

• Hệ thống hóa toàn bộ tiến trình lập pháp và thực tiễn phát triển của mô hình NQTM tại Việt Nam qua các mốc thời gian (1995, 1999, 2005, 2007 và giai đoạn 2018 - 2021).
• Tổng hợp bức tranh toàn cảnh về thị trường nhượng quyền Việt Nam thông qua các số liệu thống kê chính xác: cấp phép cho 262 thương nhân nước ngoài (tính đến tháng 6/2020); thị trường F&B với 540.000 điểm bán; phân tích dữ liệu ngành bán lẻ đạt mức xấp xỉ 4.000 tỷ đồng trong năm 2020.
• Nhận diện bản chất pháp lý của mối xung đột giữa quyền kiểm soát hệ thống của bên nhượng quyền với các quy định cấm thỏa thuận hạn chế cạnh tranh theo Luật Cạnh tranh 2018 và khoảng trống bảo hộ quyền thương mại theo Luật Sở hữu trí tuệ 2005.

Giải pháp và kiến nghị của tác giả

• Hoàn thiện các quy định về hợp đồng NQTM trong Luật Thương mại theo hướng chi tiết hóa quyền và nghĩa vụ của các bên, giảm thiểu việc phụ thuộc vào các nghị định hướng dẫn.
• Bổ sung các cơ chế bảo hộ đối với các đối tượng sở hữu trí tuệ phi truyền thống cấu thành nên "quyền thương mại" (nhận diện không gian, phong cách thiết kế, bí quyết kinh doanh phi kỹ thuật) trong Luật Sở hữu trí tuệ.
• Xây dựng quy chế hướng dẫn rõ ràng về việc áp dụng các trường hợp miễn trừ đối với thỏa thuận hạn chế cạnh tranh trong hoạt động NQTM theo Luật Cạnh tranh, tạo hành lang an toàn cho doanh nghiệp thiết lập tính đồng bộ của chuỗi nhượng quyền.
• Hoàn thiện thủ tục hành chính về đăng ký hoạt động nhượng quyền thương mại, nâng cao năng lực quản lý nhà nước và xây dựng cổng thông tin minh bạch hỗ trợ doanh nghiệp tra cứu nhãn hiệu, dữ liệu nhượng quyền.

Đóng góp của đề tài

Khóa luận là công trình nghiên cứu chuyên khảo có tính hệ thống cao tại Khoa Luật Thương mại - Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh. Khác với các công trình đi trước chỉ khai thác đơn lẻ từng khía cạnh (như đối tượng hợp đồng, chấm dứt hợp đồng hay thực tiễn giải quyết tranh chấp tại Hoa Kỳ), công trình này đã vẽ nên bức tranh tổng thể, kết hợp đa chiều giữa lý luận, quy định luật thực định, dữ liệu kinh tế ngành và thực tiễn thi hành pháp luật tại Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu chủ yếu khai thác nguồn dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo ngành và văn bản công khai; số liệu về hoạt động nhượng quyền từ Việt Nam ra nước ngoài còn hạn chế do pháp luật hiện hành không bắt buộc thủ tục đăng ký đối với nhóm này tại Bộ Công Thương. Bên cạnh đó, dung lượng của một khóa luận cử nhân chưa cho phép đi sâu giải quyết chi tiết toàn bộ các xung đột pháp lý chuyên biệt trong từng vụ án cụ thể.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu cơ chế giải quyết tranh chấp hợp đồng NQTM thông qua trọng tài thương mại quốc tế; nghiên cứu sâu về các mô hình nhượng quyền thương mại điện tử (nhượng quyền online) và khung pháp lý điều chỉnh thuế, nghĩa vụ tài chính xuyên biên giới trong hoạt động nhượng quyền quốc tế.

Giá trị tham khảo

Công trình là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao đối với:

• Sinh viên, học viên ngành Luật Kinh tế, Luật Thương mại quốc tế: Nắm vững cơ sở lý luận, cấu trúc hợp đồng NQTM và phương pháp phân tích sự tương tác giữa các đạo luật chuyên ngành (Luật Thương mại, Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Cạnh tranh).
• Luật sư, chuyên viên tư vấn pháp lý doanh nghiệp: Tham khảo khi soạn thảo, rà soát hợp đồng nhượng quyền, nhận diện các bẫy pháp lý liên quan đến thỏa thuận hạn chế cạnh tranh và xây dựng chiến lược đăng ký xác lập quyền sở hữu trí tuệ trong nước và quốc tế.
• Nhà quản trị doanh nghiệp, nhà đầu tư: Đánh giá toàn diện các yếu tố quyết định thành công, quản trị rủi ro bị đánh cắp thương hiệu, nhái mô hình và tính toán chi phí trước khi ký kết hợp đồng nhận quyền.
• Phần nội dung có giá trị tham khảo sâu sắc nhất: Mục phân tích các thỏa thuận gây hạn chế cạnh tranh trong hợp đồng NQTM và các vụ việc thực tiễn về xâm phạm sở hữu trí tuệ (Trung Nguyên, Gong Cha).

Câu hỏi thường gặp

1. Theo quy định của pháp luật Việt Nam, điều kiện tiên quyết về tư cách chủ thể để tham gia hoạt động NQTM là gì?
Theo quy định của Luật Thương mại năm 2005 và Nghị định số 35/2006/NĐ-CP, điều kiện pháp lý tiên quyết là cả bên nhượng quyền và bên nhận quyền đều phải có tư cách thương nhân, tồn tại hợp pháp, có thẩm quyền kinh doanh và có quyền hoạt động thương mại phù hợp với đối tượng được nhượng quyền. Hai bên hoàn toàn độc lập về mặt pháp lý và tài chính.

2. Khóa luận nêu bật bài học pháp lý nào từ các vụ việc tranh chấp nhãn hiệu và tên miền của Cà phê Trung Nguyên?
Tác giả nêu bật bài học về sự chủ động xác lập quyền sở hữu trí tuệ trước khi tiến hành đàm phán thương mại hoặc mở rộng thị trường ra nước ngoài. Điển hình là vụ việc Trung Nguyên bị đối tác Rice Field đăng ký nhãn hiệu tại Mỹ năm 2000 (phải mất 2 năm thương thảo và tốn kém chi phí để giành lại) và vụ bị đăng ký trước tên miền quốc gia Úc trungnguyen.au năm 2010. Doanh nghiệp cần song hành việc mở rộng kinh doanh với đăng ký bảo hộ nhãn hiệu, quyền tác giả và tên miền tại các thị trường mục tiêu.

3. Tại sao các thỏa thuận về giá bán trong hợp đồng NQTM lại có nguy cơ vi phạm Luật Cạnh tranh 2018?
Trong hợp đồng NQTM, bên nhượng quyền thường muốn áp đặt mức giá tối thiểu, giá tối đa hoặc thống nhất giá bán để bảo đảm tính đồng bộ toàn hệ thống. Tuy nhiên, hành vi này có thể cấu thành thỏa thuận ấn định giá hàng hóa, dịch vụ trực tiếp hoặc gián tiếp, gây hạn chế cạnh tranh nội bộ chuỗi hoặc triệt tiêu khả năng cạnh tranh của các đối thủ ngoài hệ thống, vi phạm các điều cấm của Luật Cạnh tranh nếu không thuộc trường hợp được miễn trừ.

4. Đóng góp của ngành nhượng quyền vào GDP tại một số quốc gia phát triển được văn bản ghi nhận ở mức nào?
Dẫn số liệu từ nghiên cứu và các diễn đàn chuyên môn, khóa luận chỉ ra mức đóng góp vào GDP của ngành nhượng quyền tại Canada là 10%, Nam Phi là 9,7%, Australia là 9%, Hàn Quốc là 7,8%, Malaysia là 6,3%, Hoa Kỳ là 5,1%, Philippines là 5% và Singapore là 3%.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp cử nhân luật của tác giả Nguyễn Thị Yến Ngọc đã phác họa một bức tranh toàn diện và có chiều sâu học thuật về pháp luật điều chỉnh hoạt động nhượng quyền thương mại tại Việt Nam. Thông qua việc phân tích hài hòa giữa lý luận pháp lý, quy định thực định và dữ liệu kinh tế ngành, công trình đã làm sáng tỏ bản chất của quan hệ nhượng quyền cùng các xung đột pháp lý đặc thù về sở hữu trí tuệ và cạnh tranh. Những đánh giá và kiến nghị lập pháp được đề xuất trong khóa luận mang giá trị thực tiễn cao, đóng góp thiết thực vào tiến trình hoàn thiện khung pháp lý kinh doanh thương mại trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Phần mở đầu Chƣơng 1. Khái quát chung về hoạt động nhượng quyền thương mại Kết luận chƣơng 1 Chƣơng 2. Thực trạng hoạt động nhượng quyền thương mại tại Việt Nam - đánh giá pháp luật và kiến nghị hoàn thiện Kết luận chƣơng 2 Kết luận chung Danh mục tài liệu tham khảo Phụ lục I - Trích dẫn nguyên văn tiếng anh các khái niệm nhượng quyền Phụ lục II - Dẫn bản án có liên quan đến đề tài 4 CHƢƠNG 1. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ HOẠT ĐỘNG NHƢỢNG QUYỀN THƢƠNG MẠI 1.

Sơ lƣợc sự hình thành và phát triển của hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại (franchise) Theo nhiều tài liệu nghiên cứu, hình thức sơ khai của lối kinh doanh nhượng quyền đã xuất hiện vào khoảng thế kỷ XVII - XVIII tại Châu Âu. Tuy nhiên, hoạt động nhượng quyền kinh doanh (hay nhượng quyền thương mại) được chính thức thừa nhận khởi nguồn, phát triển là tại Hoa Kỳ vào giữa thế kỷ XIX khi mà nhà máy sản xuất máy khâu Singer ký kết hợp đồng nhượng quyền kinh doanh đầu tiên cho đối tác của mình2. Franchise thực sự phát triển mạnh, bùng phát kể từ sau năm 1945 (khi Thế Chiến II kết thúc), với sự ra đời của hàng loạt hệ thống nhà hàng, khách sạn và các hệ thống kinh doanh, phân phối theo kiểu bán lẻ, mà sự đồng nhất về cơ sở hạ tầng, thương hiệu, sự phục vụ là đặc trưng cơ bản để nhận dạng những hệ thống kinh doanh theo phương thức này. Từ những năm 60, franchise trở thành phương thức kinh doanh thịnh hành, thành công không chỉ tại Hoa Kỳ mà còn ở những nước phát triển khác như Anh, Pháp,… Sự lớn mạnh của những tập đoàn xuyên quốc gia ở Hoa Kỳ và một số nước Châu Âu trong lĩnh vực kinh doanh thức ăn nhanh, khách sạn, nhà hàng đã góp phần “truyền bá” và phát triển franchise trên khắp thế giới.

Ngày nay, franchise đã có mặt tại hơn 150 nước trên thế giới, riêng tại Châu Âu có khoảng 200 ngàn cửa hàng kinh doanh theo phương thức nhượng quyền3. Với sự phát triển mạnh mẽ và thành công của hình thức nhượng quyền thương mại (NQTM) cũng như những đóng góp tích cực từ loại hình này đối với nền kinh tế của các quốc gia, có thể thấy rằng xu hướng nhượng quyền đã bùng nổ và thành công từ rất sớm và vẫn đang là một trong những xu hướng đầu tư mang tính chiến lược, ổn định của các quốc gia trên thế giới. Chính phủ nhiều nước đã đề ra những chính sách ưu đãi để khuyến khích các doanh nghiệp trong nước thực hiện nhượng quyền ra nước ngoài. Ở Việt Nam, trong điều kiện kinh tế xã hội đặc thù sau giải phóng đất nước năm 1975 với những hậu quả chiến tranh đè nặng lên nền kinh tế, cũng như ảnh hưởng từ chính sách cấm vận của Mỹ là rào cản cho việc phát triển kinh tế nói chung và sự tiếp nhận và phát triển loại hình này nói riêng.

Hoạt động NQTM ở Việt Nam thực chất đã nhen nhóm hình thành từ năm 1995 với sự xuất hiện của các 2 “What is Franchising?”, https://www.edu/rosenbergcenter/what-franchising, truy cập ngày 09/4/2021.vn/lich-su-nhuong-quyen-thuong-mai/, truy cập vào ngày 09/4/2021. 5 doanh nghiệp kinh doanh thiết bị lọc nước do người Việt định cư ở nước ngoài khởi xướng, tuy nhiên vì vẫn còn quá lạ lẫm nên trong hơn suốt 10 năm, hoạt động này hầu như giậm chân tại chỗ, không để lại dấu ấn gì đối với nền kinh tế. NQTM lần đầu tiên được đề cập trong hệ thống pháp luật Việt Nam qua khái niệm “cấp phép đặc quyền kinh doanh” tại Thông tư số 1254/1999/TT-BKHCNMT của Bộ Khoa học, công nghệ và môi trường hướng dẫn thực hiện Nghị định số 45/1998/NĐ-CP về chuyển giao công nghệ. Mãi đến năm 2007, sau khi trở thành thành viên chính thức của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) thì hoạt động NQTM của Việt Nam mới có bước chuyển mình sôi động.

Một trong những doanh nghiệp tiên phong trong lĩnh vực nhượng quyền là thương hiệu cà phê Trung Nguyên với xuất phát ban đầu là một cơ sở rang xay cà phê nhỏ khởi nghiệp ở quê hương vào năm 1996. Bằng sự trăn trở về một phương thức để mang cà phê tiếp cận rộng rãi đến người tiêu dùng, dựng xây vị thế thương hiệu nên Trung Nguyên đã mạnh dạn lựa chọn phương thức tiếp thị mới - mở một chuỗi các quán cà phê mang tên Trung Nguyên nhưng do người khác làm chủ. Tại đó, quán cà phê được mở bán cà phê của Trung Nguyên, pha chế theo công thức của Trung Nguyên, trang trí theo cách của Trung Nguyên, các đặc điểm, dấu hiệu của quán đều mang màu sắc đặc trưng thương hiệu của Trung Nguyên. Phương thức này tại thời điểm Trung Nguyên thực hiện chưa từng có tiền lệ trước đó.

Đến nay, Trung Nguyên đã có trên 1000 quán mang thương hiệu của mình, không chỉ ở trong nước mà còn mở rộng sang thị trường Nhật, Thái, Trung Quốc, Singapore,… và doanh nghiệp này cũng đang nỗ lực đưa tên tuổi của mình sang các quốc gia hàng đầu thế giới4. Bên cạnh Trung Nguyên thì không thể không nhắc đến những nỗ lực áp dụng mô hình nhượng quyền để phát triển thị trường, nâng cao giá trị thương hiệu Việt như: Phở 24, Kinh Đô Bakery, thời trang Ninomaxx, giày dép T&T, kinh doanh cà phê Bobby Brewers,… Bên cạnh thị trường nhượng quyền nội địa thì hoạt động nhượng quyền từ nước ngoài vào Việt Nam cũng phát triển sôi nổi. Theo Bộ Công Thương, tính đến ngày 12/6/2020 Việt Nam đã cấp phép cho 262 doanh nghiệp nước ngoài nhượng quyền tại Việt Nam, trong đó có thể kể đến các thương hiệu lớn của nước ngoài như: McDonalds, Baskin Robbins (Hoa Kỳ), Pizza Hut, Burger King (Singapore), 4 Lê Thanh Thuấn (2008), Đối tượng của Hợp đồng nhượng quyền thương mại, Khóa luận tốt nghiệp, Trường Đại học Luật Tp. Hồ Chí Minh, tr.

6 Lotteria, BBQ Chicken (Hàn Quốc), Swensens (Malaysia), Karen Millen, Coast London (Anh), Bvlgari, Moschino, Rossi (Italia),…5 1. Khái niệm nhƣợng quyền thƣơng mại 1. Khái niệm nhƣợng quyền thƣơng mại dƣới góc độ kinh tế NQTM là một hoạt động thương mại nhằm mở rộng hệ thống kinh doanh, phân phối hàng hoá, dịch vụ của các thương nhân thông qua việc chia sẻ quyền kinh doanh trên một thương hiệu, bí quyết kinh doanh cho một thương nhân khác. Phương thức kinh doanh này được thiết lập giữa hai chủ thể: bên nhượng quyền và bên nhận quyền.

Trong đó, bên nhượng quyền sẽ chuyển mô hình kinh doanh, nhãn hiệu hàng hóa, dịch vụ, bí quyết kinh doanh, biểu tượng kinh doanh, quảng cáo,… cho bên nhận quyền để thu phí nhượng quyền trong một khoảng thời gian nhất định. Bên nhận quyền sử dụng quyền kinh doanh của bên nhượng quyền để tiến hành một số hoạt động kinh doanh nhưng phải chấp thuận tuân thủ các điều kiện mà bên nhượng quyền đưa ra. Có thể khẳng định dưới góc độ kinh tế thì NQTM chính là một cách thức kinh doanh nhằm mục đích sinh lợi, cũng là một cơ hội đầu tư xúc tiến thương mại, hạn chế rủi ro trong những hoạt động kinh doanh độc lập của các bên6. Khái niệm nhƣợng quyền thƣơng mại dƣới góc độ pháp luật Dưới góc độ pháp luật, một trong những khái niệm sớm nhất về hoạt động thương mại này chính là một phần đặc biệt trong phán quyết của Toà án phúc thẩm Paris ngày 20/4/1978.

Theo đó, nhượng quyền thương mại được định nghĩa như: (i) Một phương pháp hợp tác giữa hai hoặc nhiều doanh nghiệp, một bên là bên nhượng quyền, bên kia là bên được nhượng quyền, trong đó, bên nhượng quyền - chủ sở hữu của tên thương mại hoặc tên pháp lý quen thuộc, các ký hiệu, các biểu tượng, nhãn hiệu hàng hoá, nhãn hiệu thương mại hoặc nhãn hiệu dịch vụ, một bí quyết đặc biệt, (ii) trao cho người khác quyền sử dụng một tập hợp các sản phẩm, dịch vụ nguyên gốc hoặc đặc biệt, để độc quyền khai thác chúng một cách bắt buộc và hoàn toàn theo cách thức thương mại đã được thử nghiệm, được chỉnh sửa và hoàn thiện định kỳ, để có được ảnh hưởng tốt nhất đối với thị trường và để đạt được sự phát triển tăng tốc của hoạt động thương mại của doanh nghiệp liên quan, để (iii) đổi 5 https://tapchitaichinh.vn/tai-chinh-kinh-doanh/day-manh-hoat-dong-nhuong-quyen-thuong-mai-tai-viet- nam-331112.html, truy cập ngày 07/4/2021. 6 Trường Đại học luật Hà Nội (2017), Giáo trình Luật thương mại Việt Nam tập II, Nhà xuất bản Tư pháp, tr. 7 lấy tiền bản quyền hoặc một lợi thế; theo hợp đồng, có thể (iv) có sự hỗ trợ về sản xuất, thương mại hoặc tài chính, để bên được nhượng quyền hội nhập vào hoạt động thương mại của bên nhượng quyền và bên nhượng quyền có thể tiến hành một số kiểm soát đối với bên được nhượng quyền về việc thực hiện một phương pháp độc đáo hoặc một bí quyết đặc biệt để duy trì hình ảnh của nhãn hiệu dịch vụ hoặc sản phẩm bán ra và phát triển khách hàng với giá rẻ nhất, với khả năng sinh lợi lớn nhất của cả hai bên, theo đó, (v) hai bên vẫn độc lập hoàn toàn về mặt pháp luật7. Khái niệm nhượng quyền của Hiệp hội nhƣợng quyền kinh doanh Quốc tế (The International Franchise Association): Nhượng quyền thương mại là mối quan hệ theo hợp đồng, giữa bên giao và bên nhận quyền, theo đó bên giao đề xuất hoặc phải duy trì sự quan tâm liên tục tới doanh nghiệp của bên nhận trên các khía cạnh như: bí quyết kinh doanh (know-how), đào tạo nhân viên; bên nhận hoạt động dưới nhãn hiệu hàng hóa, phương thức, phương pháp kinh doanh do bên giao sở hữu hoặc kiểm soát; và bên nhận đang, hoặc sẽ tiến hành đầu tư đáng kể vốn vào doanh nghiệp bằng các nguồn lực của mình8.

Khái niệm nhượng quyền của Uỷ ban Thƣơng mại Liên bang Hoa Kỳ (the US Federal Trade Commission - FTC) đưa ra trong trong Mục 436. 8 “What is Franchising? Definition and Meaning”, https://www.com/what-is-franchising- definition/, truy cập ngày 09/4/2021 (Nguyên văn tiếng Anh được cung cấp trong phần Phụ lục I). 8 (3) Như một điều kiện để có được hoặc bắt đầu hoạt động của nhượng quyền thương mại, bên nhận quyền thực hiện một khoản thanh toán theo yêu cầu hoặc cam kết thực hiện một khoản thanh toán bắt buộc cho bên nhượng quyền hoặc chi nhánh của nó9.