Nghiên Cứu Về Chu Kỳ Kinh Tế Và Chính Sách Ổn Định Kinh Tế Vĩ Mô Tại Việt Nam

Chuyên khảo kinh tế phân tích Ổn định kinh tế vĩ mô và hiệu quả của các chính sách quản lý tổng cầu, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Đào Quốc Cường
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phạm Thế Anh
• Trường học: Viện Đào tạo Sau đại học, Khoa Kinh tế học
• Đề tài: Nghiên Cứu Về Chu Kỳ Kinh Tế Và Chính Sách Ổn Định Kinh Tế Vĩ Mô Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH VẼ
• TÓM TẮT LUẬN VĂN
• 1. CHƯƠNG 1: CÁC LÝ THUYẾT VỀ CHU KỲ KINH TẾ VÀ ỔN ĐỊNH KINH TẾ VĨ MÔ
• 2. CHƯƠNG 2: BIẾN ĐỘNG KINH TẾ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2011 – 2016
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN CHUNG
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Chu Kỳ Kinh Tế Tại Việt Nam

Nghiên cứu về chu kỳ kinh tế tại Việt Nam là một lĩnh vực quan trọng trong kinh tế học. Chu kỳ kinh tế phản ánh sự biến động của hoạt động kinh tế trong một khoảng thời gian nhất định. Tại Việt Nam, các giai đoạn tăng trưởng và suy thoái kinh tế đã diễn ra, ảnh hưởng đến đời sống của người dân và sự phát triển của nền kinh tế. Việc hiểu rõ về chu kỳ kinh tế giúp các nhà hoạch định chính sách có những quyết định đúng đắn nhằm ổn định nền kinh tế.

1.1. Định Nghĩa Và Các Giai Đoạn Của Chu Kỳ Kinh Tế

Chu kỳ kinh tế bao gồm bốn giai đoạn chính: mở rộng, đỉnh điểm, suy thoái và phục hồi. Mỗi giai đoạn có những đặc điểm riêng, ảnh hưởng đến chính sách ổn định kinh tế. Việc nhận diện các giai đoạn này giúp các nhà quản lý có thể đưa ra các biện pháp kịp thời.

1.2. Tác Động Của Chu Kỳ Kinh Tế Đến Kinh Tế Vĩ Mô

Chu kỳ kinh tế có tác động lớn đến kinh tế vĩ mô. Khi nền kinh tế ở giai đoạn suy thoái, tỷ lệ thất nghiệp tăng cao, trong khi đó, giai đoạn mở rộng thường đi kèm với tăng trưởng và lạm phát. Sự hiểu biết về tác động này là cần thiết để xây dựng các chính sách hiệu quả.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Chính Sách Ổn Định Kinh Tế Vĩ Mô

Chính sách ổn định kinh tế vĩ mô tại Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức. Các vấn đề như lạm phát, thất nghiệp, và biến động kinh tế thường xuyên xảy ra, gây khó khăn cho việc duy trì sự ổn định. Việc phân tích các thách thức này là cần thiết để tìm ra giải pháp hiệu quả.

2.1. Lạm Phát Và Tác Động Đến Nền Kinh Tế

Lạm phát là một trong những vấn đề nghiêm trọng mà nền kinh tế Việt Nam phải đối mặt. Tăng giá hàng hóa và dịch vụ ảnh hưởng đến sức mua của người dân, làm giảm chất lượng cuộc sống. Chính sách tiền tệ cần được điều chỉnh để kiểm soát lạm phát hiệu quả.

2.2. Thất Nghiệp Và Tác Động Đến Xã Hội

Tỷ lệ thất nghiệp cao không chỉ ảnh hưởng đến kinh tế mà còn gây ra nhiều vấn đề xã hội. Việc tìm kiếm việc làm cho người lao động là một thách thức lớn, đặc biệt trong bối cảnh nền kinh tế suy thoái. Chính sách cần tập trung vào việc tạo ra việc làm bền vững.

III. Phương Pháp Chính Trong Chính Sách Ổn Định Kinh Tế Vĩ Mô

Để ổn định kinh tế vĩ mô, Việt Nam đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các chính sách tài khóa và tiền tệ là hai công cụ chính được sử dụng để điều chỉnh nền kinh tế. Việc hiểu rõ về các phương pháp này giúp tối ưu hóa hiệu quả của chính sách.

3.1. Chính Sách Tài Khóa Và Công Cụ Thực Hiện

Chính sách tài khóa bao gồm việc điều chỉnh thu chi ngân sách nhà nước nhằm đạt được các mục tiêu phát triển kinh tế. Việc sử dụng công cụ này cần phải linh hoạt để ứng phó với các biến động kinh tế.

3.2. Chính Sách Tiền Tệ Và Ảnh Hưởng Đến Kinh Tế

Chính sách tiền tệ do Ngân hàng Trung ương thực hiện nhằm kiểm soát lượng tiền trong lưu thông. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến lãi suất và tín dụng, từ đó tác động đến tăng trưởng kinh tế.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Về Chu Kỳ Kinh Tế

Nghiên cứu về chu kỳ kinh tế không chỉ mang tính lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn quan trọng. Các kết quả nghiên cứu giúp các nhà hoạch định chính sách đưa ra quyết định đúng đắn trong việc điều chỉnh các chính sách kinh tế.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Tác Động Của Chính Sách

Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng chính sách tài khóa và tiền tệ có tác động lớn đến sự ổn định của nền kinh tế. Việc áp dụng các chính sách này một cách hợp lý có thể giúp giảm thiểu tác động tiêu cực của chu kỳ kinh tế.

4.2. Các Mô Hình Dự Đoán Kinh Tế

Sử dụng các mô hình dự đoán kinh tế giúp các nhà quản lý có cái nhìn tổng quan về xu hướng phát triển của nền kinh tế. Điều này hỗ trợ trong việc xây dựng các chính sách phù hợp nhằm ổn định kinh tế vĩ mô.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Nghiên Cứu Về Chu Kỳ Kinh Tế

Nghiên cứu về chu kỳ kinh tế và chính sách ổn định kinh tế vĩ mô tại Việt Nam là một lĩnh vực quan trọng và cần thiết. Các kết quả nghiên cứu không chỉ giúp hiểu rõ hơn về nền kinh tế mà còn hỗ trợ trong việc xây dựng các chính sách hiệu quả trong tương lai.

5.1. Tương Lai Của Chính Sách Kinh Tế

Trong tương lai, chính sách kinh tế cần phải linh hoạt và thích ứng với các biến động của thị trường. Việc nghiên cứu và áp dụng các mô hình mới sẽ giúp cải thiện hiệu quả của chính sách.

5.2. Định Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo

Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc phân tích sâu hơn về tác động của các chính sách kinh tế đến sự phát triển bền vững. Điều này sẽ giúp xây dựng một nền kinh tế ổn định và phát triển hơn trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tăng trưởng kinh tế Việt Nam trong giai đoạn 2011 - 2016 chứng kiến nhiều biến động phức tạp khi tốc độ tăng GDP đạt mức 6,68% vào năm 2015 nhưng sau đó giảm xuống còn 6,2% trong năm 2016. Cùng với đó, chỉ số giá tiêu dùng CPI sau thời kỳ biến động mạnh đã được kiềm chế hiệu quả, đạt mức tăng 4,74% vào tháng 12 năm 2016 so với cùng kỳ năm trước. Vấn đề nghiên cứu cốt lõi đặt ra là việc áp dụng các chính sách kích cầu ngắn hạn thường tiềm ẩn rủi ro bùng phát lạm phát cao và gia tăng thâm hụt ngân sách, tương tự như giai đoạn bất ổn 2008 - 2010. Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận về chu kỳ kinh tế, đánh giá thực trạng phối hợp chính sách tài khóa và chính sách tiền tệ tại Việt Nam, đồng thời lượng hóa tác động của lạm phát trung bình cùng mức độ bất ổn định tổng cầu đến hiệu quả thực tế của các chính sách quản lý tổng cầu. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào chuỗi dữ liệu kinh tế vĩ mô theo quý từ quý 1 năm 2004 đến quý 1 năm 2017, với trọng tâm phân tích thực trạng giai đoạn 2011 - 2016. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học định lượng giúp các nhà hoạch định chính sách tối ưu hóa quy mô kích cầu, hướng tới mục tiêu duy trì tăng trưởng GDP trên 6,5%/năm và giữ lạm phát ổn định dưới 5,0%, hạn chế tối đa các tổn thất kinh tế do suy thoái chu kỳ gây ra.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng kết hợp và đối chiếu giữa hai trường phái kinh tế học vĩ mô lớn là lý thuyết cổ điển mới và lý thuyết Keynes mới. Trước hết, mô hình thông tin không hoàn hảo của Lucas (1973) giải thích rằng các cú sốc tổng cầu danh nghĩa tạo ra hiệu ứng thực lên sản lượng do các tác nhân kinh tế nhận thức không đầy đủ giữa sự thay đổi giá tương đối và mức giá chung. Kế thừa quan điểm đó, mô hình của Ball, Mankiw và Romer (1988) thuộc trường phái Keynes mới đã đưa ra khuôn khổ phân tích dựa trên thị trường cạnh tranh không hoàn hảo và chi phí điều chỉnh giá (chi phí thực đơn). Luận văn làm sáng tỏ 5 khái niệm cốt lõi: chu kỳ kinh tế đại diện cho sự dao động của GDP thực tế quanh xu hướng dài hạn; chính sách quản lý tổng cầu gồm chính sách tài khóa và chính sách tiền tệ; chi phí thực đơn gây ra tính cứng nhắc của giá cả; lạm phát trung bình đo lường môi trường giá cả kỳ vọng; và độ lệch chuẩn của tổng cầu phản ánh mức độ bất ổn định kinh tế vĩ mô. Ngoài ra, nghiên cứu còn tham chiếu lý thuyết trọng cung của Jean-Baptiste Say và mô hình tiền tệ của Milton Friedman để hoàn thiện cơ sở phân tích.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của nghiên cứu được thu thập từ các cơ sở dữ liệu chính thức của Tổng cục Thống kê, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 53 quan sát liên tục theo tần suất quý trong giai đoạn từ quý 1 năm 2004 đến quý 1 năm 2017. Phương pháp chọn mẫu là chọn toàn bộ mẫu chuỗi thời gian chính thức khả dụng nhằm bao quát trọn vẹn các giai đoạn biến động kinh tế vĩ mô của Việt Nam. Tác giả sử dụng phương pháp lọc Hodrick-Prescott (HP filter) để bóc tách đường tăng trưởng dài hạn và xác định chu kỳ kinh tế. Nhằm ước lượng mô hình thực nghiệm của Ball, Mankiw và Romer (1988), phương pháp trung bình trượt 5 quý (bao gồm 2 quý quá khứ, quý hiện tại và 2 quý tương lai) được sử dụng để tính toán lạm phát trung bình và độ lệch chuẩn tổng cầu. Phương pháp phân tích hồi quy OLS trên phần mềm Eviews 8 được lựa chọn vì cho phép ước lượng chính xác mức độ tác động phi tuyến của lạm phát trung bình tới hiệu quả kích cầu của chính phủ với mức ý nghĩa kiểm định 1%.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, kết quả ước lượng mô hình kinh tế lượng chỉ ra rằng hệ số tương tác giữa tốc độ tăng trưởng tổng cầu danh nghĩa và lạm phát trung bình mang dấu âm và đạt mức ý nghĩa thống kê 1% với p-value nhỏ hơn 0,01. Điều này chứng minh rằng môi trường lạm phát cao làm giảm đáng kể hiệu quả kích thích sản lượng GDP thực tế của các chính sách mở rộng tổng cầu.

Thứ hai, tham số đo lường tác động của độ lệch chuẩn tổng cầu không có ý nghĩa thống kê, cho thấy mức độ dao động của tổng cầu danh nghĩa tại Việt Nam không ảnh hưởng rõ rệt tới hiệu ứng thực của các cú sốc cầu.

Thứ ba, biến giá dầu thế giới có tác động dương và có ý nghĩa thống kê ở mức 1% (p-value nhỏ hơn 0,01), phản ánh sự tăng trưởng của GDP thực tế Việt Nam giai đoạn này còn phụ thuộc đáng kể vào ngành khai khoáng và xuất khẩu dầu thô.

Thứ tư, phân tích thực trạng giai đoạn 2011 - 2015 cho thấy chất lượng tăng trưởng kinh tế còn thấp khi đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) chỉ đạt khoảng 25%, thấp hơn nhiều so với mục tiêu 30% - 32%. Tốc độ tăng trưởng của ngành xây dựng giảm mạnh từ 8,85% giai đoạn 2006 - 2010 xuống còn 3,5% giai đoạn 2011 - 2015, trong khi tỷ lệ lạm phát năm 2016 được kiềm chế ở mức tăng 2,66% so với năm 2015.

Thảo luận kết quả

Kết quả thực nghiệm tại Việt Nam hoàn toàn ủng hộ dự báo của trường phái Keynes mới và tương đồng với nghiên cứu trên mẫu 43 quốc gia của Ball, Mankiw và Romer (1988). Nguyên nhân là khi lạm phát trung bình ở mức cao, các doanh nghiệp và cá nhân trên thị trường sẽ rút ngắn khoảng thời gian giãn cách giữa các lần điều chỉnh giá bán và tiền lương nhằm bù đắp chi phí thực đơn. Hệ quả là khi các chính sách kích cầu được ban hành, sự gia tăng của tổng cầu danh nghĩa nhanh chóng bị chuyển hóa thành sự tăng giá của hàng hóa thay vì thúc đẩy gia tăng sản lượng thực tế. Các phát hiện này được trình bày trực quan thông qua bảng kết quả hồi quy kinh tế lượng với các chỉ số kiểm định R bình phương, F-statistic, đồng thời được minh họa qua biểu đồ chu kỳ lọc Hodrick-Prescott phân tách rõ các pha mở rộng và suy thoái kinh tế. Kết quả thảo luận khẳng định bài học kinh nghiệm sâu sắc: không thể duy trì mục tiêu tăng trưởng kinh tế bằng cách chấp nhận đánh đổi với tỷ lệ lạm phát cao như giai đoạn 2008 - 2010.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả của các chính sách quản lý tổng cầu và duy trì ổn định kinh tế vĩ mô vững chắc, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

Thứ nhất, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cần kiên định mục tiêu kiểm soát lạm phát trung bình ở mức thấp và ổn định dưới 4,0% - 4,5%/năm trong ngắn hạn 1 đến 2 năm tới. Việc duy trì mặt bằng giá cả ổn định giúp kéo dài khoảng thời gian điều chỉnh giá của doanh nghiệp, qua đó nâng cao tối đa hiệu quả gia tăng sản lượng của các biện pháp tiền tệ nới lỏng khi nền kinh tế gặp cú sốc suy thoái.

Thứ hai, Bộ Tài chính cần đẩy mạnh cơ cấu lại thu chi ngân sách nhà nước, kiểm soát chặt chẽ chi thường xuyên và nâng cao hiệu quả giải ngân vốn đầu tư công, hướng tới mục tiêu kéo giảm tỷ lệ bội chi ngân sách xuống dưới mức 3,5% - 4,0% GDP trong trung hạn 3 đến 5 năm. Chính sách tài khóa cần chuyển biến linh hoạt theo hướng ngược chu kỳ để tạo dư địa ngân sách dự phòng.

Thứ ba, Bộ Kế hoạch và Đầu tư chủ trì triển khai các giải pháp đổi mới mô hình tăng trưởng theo chiều sâu, đặt mục tiêu nâng tỷ trọng đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng GDP lên trên mức 32% - 35% trong giai đoạn 5 năm tiếp theo, giảm bớt sự phụ thuộc vào khai thác dầu thô và gia công giản đơn.

Thứ tư, Ngân hàng Nhà nước phối hợp cùng các tổ chức tín dụng điều hành tăng trưởng cung tiền và tín dụng thận trọng ở mức 14% đến 16%/năm, tiếp tục nắn dòng vốn ưu tiên cho 5 lĩnh vực then chốt gồm nông nghiệp nông thôn, doanh nghiệp vừa và nhỏ, sản xuất hàng xuất khẩu, công nghiệp hỗ trợ và doanh nghiệp ứng dụng công nghệ cao.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo học thuật và ứng dụng thực tiễn giá trị dành cho 4 nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, các nhà hoạch định chính sách tại Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính. Luận văn cung cấp bằng chứng định lượng từ chuỗi dữ liệu 53 quý giúp các chuyên viên phân tích đánh giá chính xác tác động của các công cụ lãi suất, dự trữ bắt buộc và gói chi tiêu công đối với sản lượng thực tế.

Thứ hai, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Kinh tế học, Tài chính - Ngân hàng và Quản lý kinh tế. Đây là công trình tham khảo mẫu mực về phương pháp áp dụng mô hình BMR (1988), kỹ thuật lọc chuỗi thời gian Hodrick-Prescott và kiểm định kinh tế lượng trên phần mềm Eviews 8.

Thứ ba, các chuyên viên phân tích vĩ mô và chiến lược đầu tư tại các công ty chứng khoán, quỹ đầu tư và ngân hàng thương mại. Dữ liệu thực chứng về chu kỳ tăng trưởng GDP 6,2% - 6,68% và phản ứng giá dầu giúp dự báo chính xác xu hướng lãi suất và phân bổ danh mục đầu tư đạt tỷ suất sinh lời vượt trội.

Thứ tư, các nhà quản trị doanh nghiệp và giám đốc tài chính (CFO). Công trình giúp lãnh đạo doanh nghiệp nắm bắt cơ chế vận hành của chu kỳ kinh tế, từ đó chủ động xây dựng chiến lược quản trị tồn kho và kế hoạch định giá sản phẩm linh hoạt trước các biến động vĩ mô.

Câu hỏi thường gặp

Mô hình kinh tế lượng chính được sử dụng trong luận văn là gì? Tác giả áp dụng mô hình thực nghiệm chuỗi thời gian của Ball, Mankiw và Romer (1988) kết hợp kỹ thuật trung bình trượt 5 quý trên phần mềm Eviews 8. Mô hình kiểm định chuỗi dữ liệu 53 quý của Việt Nam để phân tích tác động của lạm phát trung bình tới hiệu quả kích cầu.

Tại sao lạm phát trung bình cao lại làm giảm hiệu quả của các chính sách kích cầu? Trong môi trường lạm phát cao, các doanh nghiệp rút ngắn tần suất thay đổi giá bán do chi phí thực đơn gia tăng. Do đó, các cú sốc kích cầu mở rộng danh nghĩa sẽ nhanh chóng làm tăng giá cả thị trường thay vì kích thích mở rộng sản lượng thực tế của nền kinh tế.

Biến giá dầu thế giới có vai trò và tác động như thế nào đến GDP thực tế của Việt Nam? Kết quả ước lượng cho thấy giá dầu có tác động dương tới GDP thực tế với mức ý nghĩa thống kê 1% (p-value nhỏ hơn 0,01). Điều này phản ánh thực tế giai đoạn 2004 - 2017 nền kinh tế Việt Nam còn phụ thuộc đáng kể vào khai khoáng và xuất khẩu dầu thô.

Chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam giai đoạn 2011 - 2015 bộc lộ những hạn chế gì? Đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng chỉ đạt khoảng 25%, thấp hơn nhiều so với mục tiêu 30% - 32%. Đồng thời, tốc độ tăng trưởng ngành xây dựng giảm mạnh từ 8,85% giai đoạn trước xuống chỉ còn 3,5%.

Kết quả điều hành lạm phát và tăng trưởng kinh tế của Việt Nam năm 2016 đạt được những gì? Tăng trưởng GDP năm 2016 đạt 6,2%, vượt mức dự báo 6,0% của Ngân hàng Thế giới. Chỉ số giá tiêu dùng CPI tháng 12 năm 2016 tăng 4,74%, hoàn thành xuất sắc mục tiêu kiềm chế lạm phát dưới 5,0% do Quốc hội đề ra.

Kết luận

Luận văn Thạc sĩ của tác giả Đào Quốc Cường đã tổng kết toàn diện các đóng góp học thuật và thực tiễn quan trọng qua 5 nội dung trọng tâm:

• Chứng minh thực nghiệm qua 53 quan sát theo quý rằng lạm phát trung bình cao làm suy giảm trực tiếp hiệu quả kích thích GDP thực tế của các chính sách quản lý tổng cầu.
• Khẳng định tính tương thích cao của mô hình Keynes mới và lý thuyết chi phí thực đơn đối với cấu trúc kinh tế vĩ mô tại Việt Nam.
• Đánh giá thực trạng tăng trưởng GDP giai đoạn 2011 - 2016 dao động từ 6,2% đến 6,68% với đóng góp của yếu tố TFP chỉ đạt mức 25%.
• Xác định mối quan hệ cùng chiều có ý nghĩa thống kê 1% giữa biến động giá dầu thế giới và tăng trưởng GDP thực tế nội địa.
• Đề xuất hệ thống giải pháp phối hợp chính sách tài khóa và tiền tệ thận trọng, giữ lạm phát dưới 4,5% và hạ bội chi ngân sách dưới 4,0% GDP.

Về định hướng triển khai tiếp theo trong giai đoạn 1 đến 3 năm tới, các cơ quan hoạch định cần sớm thể chế hóa các mô hình cảnh báo sớm chu kỳ kinh tế và đưa chỉ tiêu lạm phát mục tiêu vào trọng tâm điều hành vĩ mô. Hãy nghiên cứu toàn văn luận văn để khai thác trọn vẹn bộ dữ liệu kinh tế lượng và hệ thống giải pháp chính sách chuyên sâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Các lý thuyết về chu kỳ kinh tế và ổn định kinh tế vĩ mô. Chương này trình bày các lý thuyết liên quan đến chu kỳ kinh tế - nguyên nhân chính gây ra bất ổn kinh tế vĩ mô và các phương thức được sử dụng để giảm thiểu thiệt hại từ ảnh hưởng của chu kỳ kinh tế. Chương 2: Biến động kinh tế Việt Nam giai đoạn 2011 – 2016. Chương này nói về bối cảnh kinh tế vĩ mô Việt Nam trong 6 năm gần đây.

Mô hình tác động của lạm phát và mức độ ổn định của tổng cầu tới hiệu quả của các chính sách ổn định kinh tế. Ở chương này tác giả áp dụng mô hình được phát triển bởi BMR (1988) với số liệu của Việt Nam. Chương 4: Kết luận chung. Tác giả cố gắng đưa ra các kết luận từ mô hình nghiên cứu và một số hàm ý chính sách.

CÁC LÝ THUYẾT VỀ CHU KÌ KINH TẾ VÀ ỔN ĐỊNH KINH TẾ VĨ MÔ 1. Các lý thuyết về chu kì kinh tế (nguyên nhân gây ra chu kì kinh tế – business cycle) Từ những năm 70 của thế kỷ XIX, đã có rất nhiều các nhà nghiên cứu đưa ra các nghiên cứu về kinh tế vĩ mô, đặc biệt về vấn đề sự biến động của chu kì kinh tế. Các nhà nghiên cứu kinh tế rất nỗ lực để giải thích các sự biến động này trong ngắn hạn, dựa trên vai trò của các cú sốc cung hoặc cú sốc cầu. Chu kì kinh tế Được định nghĩa là dao động của các hoạt động kinh tế trong nước trong một khoảng thời gian nhất định hay ở Việt Nam chính là sự thay đổi, biến động của giá trị tổng sản phẩm nội địa – GDP.

GDP chính là một trong những thước đo, phản ánh lại các hoạt động kinh tế của một nước. Được tính bằng tổng giá trị thị trường của tất cả hàng hóa và dịch vụ cuối cùng được sản xuất trên lãnh thổ của một quốc gia trong một thời kì nhất định. GDP thường được các quốc gia đo bằng hai loại giá, một là GDP đo theo giá hiện hành (còn gọi là GDP danh nghĩa) và GDP đo theo giá cố định (hay giá so sánh và còn gọi là GDP thực tế), sự khác nhau giữa các loại GDP này nằm ở giá cả. Ngoài ra, một số quốc gia tiên tiến hiện còn đưa thêm một dạng thước đo nữa vào thống kê GDP là thước đo chain – weighted GDP.

Một chu kì kinh tế có hai thời kì chính, đó là suy thoái nền kinh tế và mở rộng nền kinh tế. Nguyên nhân chính của sự biến động này là do các cú sốc nội sinh cũng như ngoại sinh. Các nhà kinh tế thường đo lường một chu kì kinh tế bằng cách nghiên cứu sự biến động tăng trưởng của GDP thực tế quay quanh xu hướng dài hạn của nó. Nếu nền kinh tế không xảy ra các cú sốc có lợi hoặc các cú sốc bất lợi, có thể như cú sốc xăng dầu, cú sốc tài chính, cú sốc hàng hóa, các tiến bộ trong công nghệ, thảm họa môi trường, thiên tai… làm nền kinh tế tăng trưởng có thể ở mức cao hơn hoặc mức thấp hơn so với xu hướng dài hạn thì 6 tăng trưởng kinh tế sẽ đi trùng với đường tăng trưởng dài hạn.

Có nhiều phương pháp thống kê được các nhà kinh tế học dùng trong việc chỉ ra đường tăng trưởng dài hạn, trong đó có một phương pháp khá phổ biến là phương pháp lọc Hodrick-Prescott, hoặc có thể thực hiện phương pháp hồi quy phi tuyến tinh theo xu hướng thời gian.1 thể hiện chu kì kinh tế của Việt Nam trong giai đoạn 2001-2016, đường tăng trưởng dài hạn được bóc tách dựa trên phương pháp lọc Hodrick-prescott. 9 8 7 6 5 4 3 01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 12 13 14 15 16 TREND_GROWTH ACTUAL_GROWTH Nguồn: Tính toán của tác giả từ số liệu của GSO.1: Chu kì kinh tế Việt Nam giai đoạn 2001-2016. Theo lý thuyết, khi tốc độ tăng trưởng thực tế (actual growth) nằm ở trên đường tăng trưởng dài hạn (trend growth) thì đó chính là thời kì mở rộng, trong thời kì mở rộng, nền kinh tế sẽ phát triển, thể hiện đầu tiên ở mức GDP thực tế tăng, điều này cũng sẽ được chỉ ra bằng sự gia tăng của các chỉ số như việc làm, giá trị sản xuất công nghiệp, giao thương và thu nhập cá nhân. Ngược lại thì được gọi là thời kì suy thoái, trong thời kì suy thoái, nền kinh tế sẽ bị thu hẹp lại, thể hiện bằng sự suy giảm GDP, và cũng được thể hiện bằng việc các chỉ số trên 7 giảm xuống.

Ở tại một số quốc gia, có một số quy định đối với suy thoái kinh tế là khi GDP thực có tốc độ tăng trưởng nhỏ hơn 0 (không) trong nửa năm liên tục hay hai quý, thì quốc gia mới được tính là trong thời kì suy thoái kinh tế. Những biến động tăng lên và giảm xuống của đường tăng trưởng kinh tế xoay quanh đường tăng trưởng dài hạn được các nhà kinh tế gọi là những biến động trong ngắn hạn. Các thời kì của một chu kì kinh tế được liên tục lặp lại, khi nền kinh tế mở rộng đến một mức độ nào đó, sẽ xảy ra suy thoái kinh tế, tốc độ tăng trưởng GDP giảm xuống, điểm giao này được gọi là đỉnh của chu kì kinh tế. Và khi kết thúc thời kì suy thoái kinh tế, tốc độ tăng trưởng GDP thực tế cùng các chỉ số đo lường sẽ đổi chiều và tăng lên, GDP sẽ tăng và sẽ đạt giá trị cao hơn so với thời điểm trước khi xảy ra suy thoái kinh tế, điểm giao này gọi là đáy của chu kì kinh tế.

Các điểm đỉnh và đáy của chu kì kinh tế thường có thể dễ dàng nhận ra ở các điểm giao từ thời kì này sang thời kì khác với dấu hiệu là sự thay đổi dấu của tốc động tăng trưởng GDP thực tế. Các nhà kinh tế học luôn muốn tìm ra được cách nhận diện các dấu hiệu, biểu hiện của thời kì suy thoái kinh tế trước khi nó xảy ra, hạn chế tối thiểu các tác động xấu đến nền kinh tế vĩ mô, xã hội. Có thể chỉ ra một số đặc điểm chung và dễ nhận thấy của suy thoái như: cầu hàng hóa giảm, tiêu dùng trong nước chậm, dòng luân chuyển sản phẩm trong các doanh nghiệp sản xuất, thương mại bị gián đoạn làm tăng sản phẩm lưu kho tại các doanh nghiệp. Điều này khiến cho các doanh nghiệp sản xuất phải thắt chặt chi tiêu, giảm đầu tư phát triển và cắt giảm sản xuất.

Tất cả khiến cho tổng cung kinh tế vĩ mô đi xuống và tương ứng là sụt giảm GDP thực tế. Điều này ảnh hưởng tiếp đến thị trường lao động, nhu cầu sử dụng lao động giảm xuống. Đối với các lao động trong lĩnh vực sản xuất, đặc biệt là các lao động thời vụ thì số ngày đi làm sẽ thấp đi, sau đó sẽ là các đợt cắt giảm nhân sự của doanh nghiệp và số người thất nghiệp sẽ ngày càng nhiều thêm. Giá cả thị trường sẽ ít có sự thay đổi, lạm phát chậm tăng lên, nguyên nhân đến từ giá cả đầu vào của các doanh nghiệp sản xuất giảm xuống bởi suy giảm tổng cầu.

8 Riêng giá cả khu vực dịch vụ khó có thể giảm được nhưng cũng sẽ không tăng cao trong thời kì này. Doanh thu sụt giảm và cả lợi nhuận của các doanh nghiệp cũng giảm theo khiến các nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán dè dặt hơn trước, họ cảm nhận được thời kì suy thoái kinh tế đang đến gần. Nền kinh tế đang ở đằng sau của đỉnh chu kì, nhu cầu về vốn cũng thấp hơn so với trước làm lãi suất giảm. Các dấu hiệu trên sẽ mang thay đổi theo hướng ngược lại khi nền kinh tế ở chu kì mở rộng.

Trước đây, vào năm 1860, nhà kinh tế học người Pháp tên là Clement Juglar là người đầu tiên chỉ ra rằng, một chu kì kinh tế kéo dài từ 07 đến 11 năm và sẽ có sự thay đổi nếu có ảnh hưởng từ các yếu tố kinh tế vĩ mô khác. Và một thời gian ngắn sau đó, nhà kinh tế Joseph Schumpeter cũng đã đưa ra các lập luận rằng, một chu kì kinh tế bao gồm bốn giai đoạn: mở rộng (expansion), khủng hoảng (crisis), suy thoái (recession) và phục hồi (recovery). Tuy nhiên, ở nền kinh tế ngày nay cùng với các quan điểm kinh tế học hiện đại, có quan điểm rằng giai đoạn khủng hoảng là khi toàn bộ nền kinh tế gần như đóng băng, thất nghiệp ở mọi nơi và không kiểm soát được, các doanh nghiệp sản xuất lớn nhỏ đóng cửa hàng loại… trở nên khó xảy ra hơn, nhờ những biện pháp quản lý, can thiệp của chính phủ nhằm tối thiểu hóa hậu quả. Các biện pháp quản lý, can thiệp, các chính sách mà chính phủ hay ngân hàng trung ương sử dụng trong kinh tế vĩ mô để làm giảm đi các hậu quả của suy thoái kinh tế hay làm giảm đi sự biến động của đường tăng trưởng thực tế quanh đường tăng trưởng dài hạn, được gọi là các chính sách bình ổn.

Ảnh hưởng của chu kì kinh tế Được tạo nên bởi những biến động không có quy luật, chưa có các chu kì kinh tế nào mà hoàn toàn trùng lặp hoặc có những biến động như nhau, điều này khiến cho chu kì kinh tế rất khó để dự báo. Hiện nay vẫn chưa có công thức xác định hay một phương pháp dự báo nào có thể đưa ra được các phán đoán chính xác về thời gian, phương hướng xảy ra các biến động của chu kì kinh tế. Việc ở 9 trong thế bị động đối với các biến động này, khiến cho hầu hết các chủ thể trong nền kinh tế vĩ mô, ở cả khu vực tư và khu vực công đều gặp nhiều khó khăn, hạn chế, nhất là khi nền kinh tế rơi vào thời kì suy thoái. Lúc này, khi nền kinh tế rơi vào thời kì suy thoái, tổng sản lượng sản xuất trong nước sẽ sụt giảm nhanh chóng, nhiều người không có việc làm, tỷ lệ thất nghiệp trên cả nước tăng lên, tất cả các thị trường từ thị trường hàng hóa, bất động sản, dịch vụ… cho đến thị trường vốn, ngoại tệ… đều thu hẹp lại.

Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến nền kinh tế vĩ mô, xã hội theo chiều hướng xấu. Nguyên nhân và biện pháp đối phó với chu kì kinh tế Chu kì kinh tế luôn là vấn đề hàng đầu của các nhà quản lý kinh tế, dù ở khu vực công hay khu vực tư nhân thì việc chu kì kinh tế luôn gây ra những khó khăn trong công tác xây dựng, triển khai kế hoạch kinh doanh.