Nghiên Cứu Văn Học và Phật Học trên Báo Chí Phật Giáo Việt Nam Trước Năm 1945

Tài liệu nghiên cứu Văn học và phật học trên báo chí phật giáo việt nam trước năm 1945, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về văn học.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thảo
• Người hướng dẫn: PGS TS. Lê Giang
• Trường học: Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Văn Học và Phật Học Trên Báo Chí Phật Giáo Việt Nam Trước Năm 1945
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Văn Học Phật Giáo Trên Báo Chí

Báo chí Việt Nam từ cuối thế kỷ XIX đóng vai trò quan trọng trong việc truyền bá thông tin và định hình dư luận xã hội. Trong bối cảnh đó, báo chí Phật giáo, dù không gây tiếng vang lớn như báo chí thế tục, lại có ảnh hưởng sâu sắc đến văn hóa và tâm linh người Việt. Các tạp chí như Từ bi âm, Duy tâm Phật học, Viên âm, Đuốc tuệ, Tiếng chuông sớm đã góp phần quan trọng vào phong trào Chấn hưng Phật giáo đầu thế kỷ XX. Nghiên cứu văn học Phật giáo trên báo chí giai đoạn này giúp ta hiểu rõ hơn về lịch sử và tư tưởng Phật giáo trong một giai đoạn quan trọng của dân tộc. Thiếu Sơn từng nhận định: “Trong những nước văn minh, văn học ra đời trước báo chí, nhưng ở Việt Nam, chính báo chí đã tạo nên nền văn học hiện đại”.

1.1. Vai Trò Của Báo Chí Trong Phong Trào Chấn Hưng Phật Giáo

Báo chí Phật giáo đóng vai trò then chốt trong việc truyền bá tư tưởng Chấn hưng Phật giáo. Các tờ báo, tạp chí trở thành diễn đàn để các nhà sư, học giả Phật giáo trình bày quan điểm, thảo luận về các vấn đề giáo lý và phương hướng phát triển Phật giáo. Báo chí cũng giúp kết nối các Phật tử, tạo nên một cộng đồng vững mạnh, cùng nhau xây dựng và phát triển Phật giáo Việt Nam. Sự ra đời của báo chí Phật giáo đã làm Phật học trở nên dễ dàng phổ biến hơn đối với đại chúng. Ai cũng có thể đọc hiểu Phật pháp bằng chữ Quốc ngữ.

1.2. Ảnh Hưởng Của Báo Chí Phật Giáo Đến Văn Hóa Dân Tộc

Báo chí Phật giáo không chỉ truyền bá giáo lý mà còn góp phần bảo tồn và phát huy văn hóa Phật giáo Việt Nam. Các bài viết về lịch sử Phật giáo, các lễ hội truyền thống, các di tích Phật giáo giúp người đọc hiểu rõ hơn về cội nguồn và giá trị văn hóa của dân tộc. Báo chí cũng là nơi đăng tải các tác phẩm văn học, nghệ thuật mang đậm tinh thần Phật giáo, góp phần làm phong phú thêm đời sống tinh thần của người Việt. Báo chí Phật giáo lúc bấy giờ dù phổ biến còn hạn chế, không gây tiếng vang lớn như báo chí thế tục, nhưng những vấn đề nó đặt ra rất gần gũi với văn hóa dân tộc, với tâm linh người Việt, để từ đó có thể nuôi dưỡng một niềm tin sâu xa cao quý trong lòng người dân Việt Nam.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Lịch Sử Báo Chí Phật Giáo Việt Nam

Nghiên cứu lịch sử báo chí Phật giáo Việt Nam trước 1945 đối diện với nhiều thách thức. Thứ nhất, nguồn tư liệu còn lại khá hạn chế, nhiều tờ báo, tạp chí đã thất lạc hoặc bị hư hỏng do chiến tranh và thời gian. Thứ hai, việc tiếp cận và phân tích các tư liệu cũ đòi hỏi kiến thức chuyên sâu về Phật học, văn học và lịch sử báo chí. Thứ ba, cần có cái nhìn khách quan, toàn diện để đánh giá đúng vai trò và ảnh hưởng của báo chí Phật giáo trong bối cảnh lịch sử phức tạp của Việt Nam. Sẽ đáng tiếc, nếu tình hình này cứ kéo dài. Với số lượng hàng chục tờ báo, báo chí Phật giáo trước 1945 thực sự là một hiện tượng quan trọng trong đời sống tinh thần dân tộc.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Tìm Kiếm Và Phục Dựng Tư Liệu

Việc tìm kiếm và phục dựng tư liệu báo chí Phật giáo là một thách thức lớn. Nhiều tờ báo, tạp chí chỉ còn lại một vài số hoặc thậm chí chỉ là những thông tin rời rạc. Việc tìm kiếm các tư liệu này đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ và sự hỗ trợ của các thư viện, bảo tàng và các nhà nghiên cứu. Bên cạnh đó, việc phục dựng các tư liệu bị hư hỏng cũng đòi hỏi kỹ thuật và kinh nghiệm chuyên môn.

2.2. Yêu Cầu Về Kiến Thức Chuyên Môn Để Phân Tích Nội Dung

Phân tích nội dung báo chí Phật giáo đòi hỏi kiến thức sâu rộng về Phật học, văn học và lịch sử. Cần hiểu rõ các khái niệm, giáo lý Phật giáo để giải mã các thông điệp được truyền tải trong các bài viết. Đồng thời, cần có kiến thức về văn học để đánh giá giá trị nghệ thuật của các tác phẩm đăng trên báo. Cuối cùng, cần nắm vững bối cảnh lịch sử để hiểu rõ hơn về vai trò và ảnh hưởng của báo chí Phật giáo trong xã hội Việt Nam.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Văn Học Phật Giáo Trên Báo Chí

Nghiên cứu văn học Phật giáo trên báo chí trước 1945 cần kết hợp nhiều phương pháp khác nhau. Phương pháp lịch sử giúp tái hiện bối cảnh ra đời và phát triển của báo chí Phật giáo. Phương pháp phân tích văn bản giúp giải mã nội dung và ý nghĩa của các bài viết. Phương pháp so sánh đối chiếu giúp đánh giá sự khác biệt và tương đồng giữa các tờ báo, tạp chí. Phương pháp liên ngành giúp kết nối văn học với các lĩnh vực khác như Phật học, lịch sử, văn hóa. Chọn đề tài Văn học và Phật học trên báo chí Phật giáo Việt Nam trước năm 1945 để nghiên cứu, chúng tôi hy vọng có thể tìm về cội nguồn báo chí Phật giáo, hiểu được văn học và tư tưởng Phật học giai đoạn này, từ đó hy vọng có thể khơi dậy những giá trị tinh hoa của Phật giáo và dân tộc đã được tạo nên từ xưa.

3.1. Sử Dụng Phương Pháp Lịch Sử Để Tái Hiện Bối Cảnh

Phương pháp lịch sử đóng vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu báo chí Phật giáo. Việc tìm hiểu bối cảnh lịch sử, chính trị, xã hội giúp ta hiểu rõ hơn về động cơ ra đời, mục tiêu hoạt động và những khó khăn, thách thức mà báo chí Phật giáo phải đối mặt. Phương pháp này cũng giúp ta đánh giá đúng vai trò và ảnh hưởng của báo chí Phật giáo trong quá trình phát triển của Phật giáo và dân tộc.

3.2. Phân Tích Văn Bản Để Giải Mã Nội Dung Và Ý Nghĩa

Phân tích văn bản là phương pháp không thể thiếu trong nghiên cứu văn học Phật giáo. Việc đọc kỹ, phân tích các bài viết, tác phẩm văn học giúp ta hiểu rõ hơn về tư tưởng, quan điểm và giá trị nghệ thuật mà tác giả muốn truyền tải. Phương pháp này cũng giúp ta phát hiện ra những yếu tố đặc trưng của văn học Phật giáo, như ngôn ngữ, hình ảnh, biểu tượng.

IV. Giá Trị Phật Học Trên Báo Chí Phật Giáo Việt Nam

Báo chí Phật giáo trước 1945 là nguồn tư liệu quý giá để tìm hiểu về Phật học Việt Nam giai đoạn này. Các bài viết trên báo chí đề cập đến nhiều khía cạnh khác nhau của Phật học, từ thế giới quan, nhân sinh quan đến đạo đức học và triết học. Báo chí cũng là nơi diễn ra các cuộc tranh luận sôi nổi về các vấn đề giáo lý, giúp làm sáng tỏ nhiều vấn đề quan trọng của Phật giáo. Có thể qua những tờ báo này giúp ta hiểu được lịch sử và văn học Phật giáo trong giai đoạn quan trọng: nửa đầu TK.

4.1. Thế Giới Quan Phật Giáo Được Thể Hiện Trên Báo Chí

Báo chí Phật giáo trình bày thế giới quan Phật giáo một cách rõ ràng và dễ hiểu. Các bài viết giải thích về luật nhân quả, vô thường, vô ngã, giúp người đọc hiểu rõ hơn về bản chất của cuộc sống và vũ trụ. Báo chí cũng phê phán các quan điểm sai lầm, mê tín dị đoan, góp phần xây dựng một thế giới quan khoa học và tiến bộ.

4.2. Tư Tưởng Đạo Đức Phật Giáo Và Ứng Dụng Trong Đời Sống

Báo chí Phật giáo nhấn mạnh tầm quan trọng của đạo đức trong đời sống. Các bài viết khuyến khích người đọc thực hành ngũ giới, thập thiện, sống lương thiện, vị tha, yêu thương và giúp đỡ người khác. Báo chí cũng phê phán các hành vi xấu xa, tội lỗi, góp phần xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn.

V. Văn Học Trên Báo Chí Phật Giáo Giá Trị Và Đặc Điểm

Báo chí Phật giáo không chỉ là nơi truyền bá giáo lý mà còn là diễn đàn cho văn học Phật giáo. Các tác phẩm thơ, văn xuôi, kịch đăng trên báo chí mang đậm tinh thần Phật giáo, thể hiện lòng từ bi, trí tuệ và tinh thần yêu nước. Văn học Phật giáo góp phần làm phong phú thêm đời sống tinh thần của người Việt và lan tỏa những giá trị tốt đẹp trong xã hội. Về văn học, luận án trình bày những giá trị đặc điểm nội dung, nghệ thuật của văn học Phật giáo Việt Nam trong giai đoạn này qua các thể loại thơ, văn xuôi, dịch văn học.

5.1. Thơ Văn Phật Giáo Nội Dung Tư Tưởng Và Nghệ Thuật

Thơ văn Phật giáo trên báo chí thường mang nội dung giáo dục, khuyên răn, hướng thiện. Các tác phẩm thường sử dụng ngôn ngữ giản dị, dễ hiểu, gần gũi với đời sống. Về mặt nghệ thuật, thơ văn Phật giáo thường sử dụng các hình ảnh, biểu tượng quen thuộc trong Phật giáo, tạo nên một không gian tâm linh sâu sắc.

5.2. Dịch Kinh Phật Một Loại Hình Dịch Văn Học Đặc Biệt

Dịch kinh Phật là một hoạt động quan trọng trên báo chí Phật giáo. Việc dịch kinh Phật sang tiếng Việt giúp người đọc dễ dàng tiếp cận và hiểu rõ hơn về giáo lý Phật giáo. Dịch kinh Phật không chỉ là một hoạt động dịch thuật mà còn là một hoạt động sáng tạo văn học, đòi hỏi người dịch phải có kiến thức sâu rộng về Phật học, văn học và ngôn ngữ.

VI. Kết Luận Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Báo Chí Phật Giáo

Nghiên cứu báo chí Phật giáo Việt Nam trước 1945 có ý nghĩa quan trọng về mặt lịch sử, văn hóa và xã hội. Nghiên cứu này giúp ta hiểu rõ hơn về vai trò và ảnh hưởng của Phật giáo trong quá trình phát triển của dân tộc. Đồng thời, nghiên cứu này cũng góp phần bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa tốt đẹp của Phật giáo Việt Nam. Trên cơ sở đó luận án sẽ trình bày, luận giải những vấn đề Phật học và văn học trên bộ phận báo chí ấy. Về Phật học, luận án sẽ trình bày các phương diện: thế giới quan Phật giáo, tư tưởng đạo đức, quan hệ Phật giáo với dân tộc và đại chúng…

6.1. Giá Trị Lịch Sử Và Văn Hóa Của Báo Chí Phật Giáo

Báo chí Phật giáo là một phần quan trọng của lịch sử báo chí Việt Nam. Nghiên cứu báo chí Phật giáo giúp ta hiểu rõ hơn về sự phát triển của báo chí Việt Nam trong giai đoạn đầu thế kỷ XX. Đồng thời, báo chí Phật giáo cũng là một nguồn tư liệu quý giá để tìm hiểu về lịch sử và văn hóa Phật giáo Việt Nam.

6.2. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Trong Giáo Dục Và Nghiên Cứu

Kết quả nghiên cứu về báo chí Phật giáo có thể được sử dụng trong giáo dục và nghiên cứu. Các trường đại học, viện nghiên cứu có thể sử dụng kết quả nghiên cứu này để giảng dạy và nghiên cứu về lịch sử báo chí, văn học Phật giáo và văn hóa Việt Nam. Kết quả nghiên cứu cũng có thể được sử dụng để xây dựng các chương trình bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa của Phật giáo Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề chỉnh đốn và phát triển Phật giáo Việt Nam. Từ đó, các Hội Nghiên cứu Phật học ra đời, cùng với nó là các tạp chí, tờ báo chuyên về Phật học như: Từ bi âm, Duy tâm Phật học, Viên âm, Đuốc tuệ, Tiếng chuông sớm v. góp phần quan trọng tạo nên phong trào Chấn hưng Phật giáo đầu TK. Tuy nhiên, có thể nói, báo chí Phật giáo lúc bấy giờ dù phổ biến còn hạn chế, không gây tiếng vang lớn như báo chí thế tục, nhưng những vấn đề nó đặt ra rất gần gũi với văn hóa dân tộc, với tâm linh người Việt, để từ đó có thể nuôi dưỡng một niềm tin sâu xa cao quý trong lòng người dân Việt Nam.

2 Ngày nay, với sự phát triển không ngừng của xã hội hiện đại, những tạp chí, tờ báo Phật giáo ấy đã ít được quan tâm và đề cập đến. Sẽ đáng tiếc, nếu tình hình này cứ kéo dài. Với số lượng hàng chục tờ báo, báo chí Phật giáo trước 1945 thực sự là một hiện tượng quan trọng trong đời sống tinh thần dân tộc. Có thể qua những tờ báo này giúp ta hiểu được lịch sử và văn học Phật giáo trong giai đoạn quan trọng: nửa đầu TK.

Chọn đề tài Văn học và Phật học trên báo chí Phật giáo Việt Nam trước năm 1945 để nghiên cứu, chúng tôi hy vọng có thể tìm về cội nguồn báo chí Phật giáo, hiểu được văn học và tư tưởng Phật học giai đoạn này, từ đó hy vọng có thể khơi dậy những giá trị tinh hoa của Phật giáo và dân tộc đã được tạo nên từ xưa. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ Từ trước đến nay, đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về báo chí Việt Nam trước 1945. Trong đó có không ít công trình đề cập về sự hình thành và phát triển của báo chí Phật giáo. Điều này đã giúp cho chúng tôi rất nhiều ý tưởng, đường hướng để thực hiện đề tài nghiên cứu của mình.

- Năm 1972, Nguyễn Văn Ẩn (Ban Báo chí học, phân khoa VH&KHNV, Viện Đại học Vạn Hạnh) hoàn thành khóa luận tốt nghiệp với đề tài Báo chí tôn giáo tại Việt Nam. Trong chương III [2, tr.23], tác giả nhắc đến quá trình hình thành và phát triển của báo chí Phật giáo giai đoạn 1920-1945 như Pháp âm, Phật hóa Tân Thanh niên, Từ bi âm, Bát nhã âm, Tiến hóa, Duy tâm Phật học, Bồ đề, Viên âm, Tam bảo, Đuốc tuệ, Tiếng chuông sớm. Tác giả cho rằng báo chí Phật giáo những năm 1920-1945 là phương tiện chính của công cuộc canh tân đất nước và góp phần quan trọng vào công cuộc chung này. Giai đoạn này, dù đã có những đáng tiếc xảy ra giữa các báo, như cuộc bút chiến, thậm chí có lúc mạt sát lẫn nhau bằng những lời quá đáng giữa Từ bi âm và Tiến hóa về các vấn đề quản lý nội bộ của Hội Nam Kỳ Nghiên cứu Phật học, nhưng người ta cũng dễ dàng thông cảm vì đó là những khuyết điểm khó tránh khỏi của báo chí Phật giáo trong giai đoạn đầu.

Ngoài ra, tác giả còn đề cập đến những cuộc trao đổi khá sôi nổi về sự hiện hữu của Tây phương cực lạc, giữa một bên nhận là có Tây phương cực lạc (Từ bi âm) và một bên phủ nhận (Tiến hóa); về vấn đề canh tân Phật giáo giữa Tiến hóa và Duy tâm Phật 3 học; về giáo lý nhà Phật giữa Tiến hóa và Viên âm. Tác giả nhận định: các cuộc trao đổi ấy cho thấy đã đến lúc phải thẳng thắn đặt ra nhiều vấn đề của Phật học âm ỉ lâu nay. Tuy nhiên, với những vấn đề này, tác giả chỉ nêu vài ý kết luận khái quát mà không phân tích, dẫn chứng cụ thể. - Năm 1985, Nguyễn Lang công bố tập 3, cuốn Việt Nam Phật giáo sử luận ở Paris.

Cho đến nay, công trình gồm cả ba tập đã được Nhà xuất bản Văn học (Hà Nội) tái bản lần thứ ba (năm 2000). Trong tập 3, khi viết về phong trào Chấn hưng Phật giáo Việt Nam, Nguyễn Lang có đề cập đến một số tờ báo và tạp chí Phật giáo, như: Pháp âm, Phật hóa Tân Thanh niên, Từ bi âm, Viên âm, Đuốc tuệ, Tiếng chuông sớm, Duy tâm Phật học, Tiến hóa, Pháp âm Phật học, Tam bảo, Bát nhã âm, Quan âm, Tinh tiến. Về báo chí Phật giáo, tác giả chỉ trình bày tổng quát quá trình hình thành, tôn chỉ hoạt động và những đóng góp chung của các tạp chí, tờ báo Phật giáo đối với Phật giáo và dân tộc nửa đầu TK. Ngoài ra, tác giả còn nhắc đến vài nét những cuộc tranh luận, thảo luận giữa các tạp chí lúc bấy giờ về tư tưởng Phật học và đường hướng chấn hưng Phật giáo.

Nhìn chung, theo tác giả đúc kết, sự ra đời của báo chí Phật giáo lúc bấy giờ đã làm Phật học trở nên dễ dàng phổ biến hơn đối với đại chúng. Ai cũng có thể đọc hiểu Phật pháp bằng chữ Quốc ngữ. Cho nên có thể nói sự thành công của báo chí Phật giáo cũng là sự thành công của chữ Quốc ngữ [67, tr. Có thể nói Việt Nam Phật giáo sử luận (tập III) là công trình nghiên cứu sâu về báo chí và Phong trào chấn hưng Phật giáo.

Tuy nhiên trong công trình này còn một số tạp chí chưa được đề cập đến (Bồ đề, Phật pháp chỉ Niết bàn) và nhất là văn học Phật giáo hầu như chưa được quan tâm nghiên cứu. - Công trình Triết học và tư tưởng của Giáo sư Trần Văn Giàu (Nxb. Thành phố Hồ Chí Minh, 1988) đã dành một chương quan trọng cho việc nghiên cứu Phật giáo nửa đầu TK.XX: Phong trào Chấn hưng Phật giáo và các vấn đề tư tưởng triết học mà phong trào ấy đã nêu lên ở nước ta trong thời kỳ lịch sử giữa hai cuộc chiến tranh thế giới [44, tr. Trong chương này, tác giả đã khảo sát nhiều tờ báo, tạp chí Phật giáo nổi tiếng như: Từ bi âm, Viên âm, Duy tâm Phật học, Đuốc tuệ…¸để tìm hiểu tình hình Phật giáo trước 1945.

Trong mục Mấy vấn đề tư tưởng cuộc vận động Chấn hưng Phật giáo đã đề ra, Trần Văn Giàu đã chỉ ra những điểm tiến bộ 4 đặc biệt của Phật giáo đương thời thông qua cuộc thảo luận sôi nổi trên báo về Thượng đế, linh hồn, Thiên đường, địa ngục… Có thể nói đây là công trình nghiên cứu sớm nhất, công phu nhất của một nhà nghiên cứu mác-xít về báo chí Phật giáo nửa đầu TK. Trần Văn Giàu đã đánh giá cao tư tưởng yêu nước, khoa học của nhiều tờ báo, tạp chí, sách vở Phật giáo giai đoạn này. Tuy nhiên công trình cũng chưa dành sự quan tâm tới mảng văn học trên báo chí ấy. - Báo chí Phật giáo với phong trào Chấn hưng Phật giáo (1930-1945), khóa luận tốt nghiệp đại học ngành Lịch sử (Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, 1994) của Thích Thanh Đạt đã giới thiệu khái quát một số tạp chí, tờ báo Phật giáo và những vấn đề tư tưởng triết học Phật giáo thể hiện qua báo chí Phật giáo thời kỳ 1930-1945.

Tuy nhiên, trong phạm vi một khóa luận tốt nghiệp đại học, tác giả chưa có điều kiện sưu tập tư liệu đầy đủ, cũng như chưa phân tích sâu những đặc điểm và giá trị nội dung, nghệ thuật của Phật học và văn học thể hiện trên báo chí Phật giáo lúc bấy giờ. - Công trình Báo chí Việt Nam từ khởi thủy đến 1945 (Nxb. Hồ Chí Minh, 2000) của Huỳnh Văn Tòng đã nêu rõ sự hình thành, phát triển và những đóng góp của làng báo chí Việt Nam trên các lĩnh lực văn hóa, giáo dục, chính trị, kinh tế, xã hội của Việt Nam. Trong phần Những tờ báo chuyên biệt, tác giả có đề cập đến quá trình ra đời của tạp chí Pháp âm [116, tr.345], Viên âm [116, tr.339] và báo Đuốc tuệ [116, tr.306], là những tạp chí, tờ báo Phật giáo đầu tiên ở Nam Kỳ, Trung Kỳ và Bắc Kỳ giai đoạn trước 1945.

Ngoài ra, phần phụ lục cuối tập sách với nhan đề Mục lục báo chí Việt ngữ từ 1865-1945, tác giả đã liệt kê hầu như gần đủ những tạp chí, tờ báo Phật giáo trước 1945 và ghi cả thông tin về năm xuất bản, đình bản, như: Từ bi âm (1932-1941), Viên âm (1933-1936), Đuốc tuệ (1935-1939), Tiếng chuông sớm (1935-1936), Duy tân (tâm) (1935-1943), Bồ đề (1936), Bát nhã âm (1936- 1943), Pháp âm Phật học (1937-1938), Tam bảo (1937-1939), Tiến hóa (1938- 1939), Phật pháp chỉ Niết bàn (1941). Đây là công trình nghiên cứu tổng quát về báo chí, trong đó có đề cập chi tiết đến những tạp chí, tờ báo Phật giáo đã ra đời trước 1945. Tuy nhiên, khi khảo sát trực tiếp tư liệu báo chí Phật giáo hiện có, chúng tôi thấy trong công trình này còn có rất nhiều lầm lẫn về năm đình bản một 5 số tờ báo, tạp chí Phật giáo, như: Từ bi âm (đình bản năm 1945, không phải năm 1941), Viên âm (đình bản năm 1945, không phải năm 1936), Đuốc tuệ (đình bản năm 1945, không phải năm 1939), Tam bảo (đình bản năm 1938, không phải năm 1939), Tiến hóa (đình bản năm 1941, không phải năm 1939). Ngoài ra, tên chủ nhiệm một số tạp chí cũng ghi không chính xác: chủ nhiệm tạp chí Tiến hóa là Đỗ Kiết Triệu, chứ không phải Đỗ Kiết Tuân; tạp chí Duy tâm Phật học, chủ nhiệm là Nguyễn Văn Ân, chứ không phải là Nguyễn Văn An.

- Công trình Lịch sử báo chí Việt Nam 1865-1945 (Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, 2000) do Đỗ Quang Hưng chủ biên cũng có phần đề cập đến thời điểm ra đời của báo chí Phật giáo trước 1945. Theo các tác giả (Đỗ Quang Hưng, Dương Trung Quốc, Nguyễn Thành), báo chí Phật giáo Việt Nam ra đời từ phong trào Chấn hưng Phật giáo. Phần phụ lục cuối sách, các tác giả đã thống kê, giới thiệu ngắn gọn về quá trình xuất hiện và hoạt động của một số tạp chí, tờ báo Phật giáo Việt Nam đương thời như: Viên âm, Đuốc tuệ, Quan âm, Tinh tiến v.

- Công trình Báo chí ở Thành phố Hồ Chí Minh (100 câu hỏi đáp về Gia Định - Sài Gòn TP. Hồ Chí Minh, Nxb. Hồ Chí Minh, năm 2007, Trương Ngọc Tường, Nguyễn Ngọc Phan biên soạn) cho biết tạp chí Quốc ngữ Phật giáo đầu tiên được xuất bản ở Sài Gòn là Pháp âm và trình bày khá đầy đủ về diện mạo, nội dung của tạp chí này [121, tr. Ngoài ra, công trình còn cho thấy vai trò của nhà báo Xích Liên (sư Thiện Chiếu) đối với sự nghiệp chấn hưng và sự nghiệp báo chí Phật giáo [121, tr.