CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ VĂN HÓA DOANH NGHIỆP 1. Các khái niệm cơ bản 1. Văn hóa Văn hóa là một khái niệm được sử dụng rộng rãi trong đời sống hàng ngày, đây là một phạm trù rất rộng, phản ảnh mọi mặt của đời sống xã hội của con người. Do văn hóa vừa là sản phẩm sáng tạo của loài người, cũng vừa là giá trị tạo nên cuộc sống cũng là sự tiến bộ của nhân loại.
Văn hóa trong cuộc sống có những biểu hiện rất đa dạng và phong phú có thể nhận thấy qua những dấu hiệu điển hình về lịch sử, địa lý, văn hóa phong tục, nhân vật lịch sử, di tích, ngôn ngữ, chữ viết,…. Do vậy nó là đối tượng được nhiều nhà khoa học nghiên cứu từ rất lâu và rất nhiều. Do nhiều cách nghiên cứu khác nhau, cách tiếp cận dưới các góc độ khác nhau, mục đích khác nhau, đối tượng nghiên cứu khác nhau mà có thể hình thành nên những định nghĩa khác biệt. Quan niệm văn hóa của phương Đông và phương Tây có những điểm giống mà cũng có những điểm khác nhau.
Đối với phương Đông, văn hóa lại bị ảnh hưởng tích cực từ thuyết Đức trị của Khổng Tử trên nền tảng Đạo Nhân với năm nghĩa: Nhân – Nghĩa - Lễ - Trí – Tín để nhấn mạnh con người và nhân cách tu thân làm nên nghiệp lớn. Đối với người Việt Nam, Bác Hồ có đưa ra quan điểm về văn hóa như sau: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, phát luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về ăn, mặc, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa.” Trong câu nói, văn hóa được bác nói đến mang ý nghĩa khái quát gắn với từng cá nhân và toàn xã hội, quốc gia 8 Luan van Khóa luận tốt nghiệp 2017 dân tộc. Bác cho rằng Văn hóa được hình thành từ những phương thức sinh hoạt cùng cuộc sống hàng ngày của con người.
Tuy nhiên, theo quan điểm nghiên cứu đưa ra của GS TSKH Trần Ngọc Thêm đưa ra về khái niệm văn hóa như sau: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy trong quá trình hoạt động thực tiễn trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình”. [14; 27] Như vậy, văn hóa là tổng hòa tất cả những yếu tố, giá trị mà con người sáng tạo ra trong xã hội, trong điều kiện thế giới tự nhiên. Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế. Văn hóa doanh nghiệp Do văn hóa có nhiều cách tiếp cận mà có nhiều khái niệm thì tương tự, văn hóa doanh nghiệp cũng vậy, văn hóa doanh nghiệp được nghiên cứu và phản ảnh từ những góc độ tiếp cận quản lý thực hành trong doanh nghiệp với tư cách một công cụ quản lý vận dụng để điều hành doanh nghiệp hoạt động trong nền kinh tế thị trường ngày nay.
Mỗi nền văn hóa khác nhau có các định nghĩa khác nhau. Do vậy mỗi doanh nghiệp lại có một cách nhìn khác nhau về văn hóa doanh nghiệp. Có một vài cách định nghĩa văn hoá doanh nghiệp như sau: “Phẩm chất riêng biệt của tổ chức được nhận thức phân biệt nó với các tổ chức khác trong lĩnh vực”.) “Văn hóa thể hiện tổng hợp các giá trị và cách hành xử phụ thuộc lẫn nhau phổ biến trong doanh nghiệp và có xu hướng tự lưu truyền, thường trong thời gian dài”.) “Văn hóa doanh nghiệp là những niềm tin, thái độ và giá trị tồn tại phổ biến và tương đối ổn định trong doanh nghiệp”.) [20] 9 Luan van Khóa luận tốt nghiệp 2017 Từ những quan niệm trên có thể đưa ra những nhận xét sau: về bản chất văn hóa doanh nghiệp chủ yếu là những phương pháp quản lý/phương thức hoạt động riêng của từng tổ chức mà doanh nghiệp lựa chọn để áp dụng vào tất cả các hoạt động kinh doanh hàng ngày của mình, trong đó có sự tham gia của những thành viên trong quá trình thực hiện và xây dựng doanh nghiệp. Doanh nghiệp tạo nên những dấu ấn và bản sắc riêng về phong cách được thể hiện bằng những hành vi, dấu hiệu riêng đặc trưng có thể phân biệt được với các doanh nghiệp và tổ chức khác, những biểu hiện dấu ấn riêng này sẽ trở thành thương hiệu nổi bật của tổ chức giúp các đối tượng hữu quan có thể xem xét, nhìn nhận và lựa chọn trong quá trình sử dụng và bắt tay thực hiện công việc, đây có thể là lợi thế kinh doanh cũng có thể là nhược điểm cạnh tranh hoạt động của các công ty doanh nghiệp trong môi trường kinh doanh toàn cầu hóa hiện nay.
Tổng hợp lại có thể đưa ra khái niệm văn hóa doanh nghiệp như sau: “Văn hóa doanh nghiệp là hệ thống niềm tin và giá trị chuẩn mực giải quyết vấn đề được xây dựng trong quá trình hình thành và phát triển của doanh nghiệp, và được thể hiện trong các hình thái vật chất và hành vi của các thành viên”. Vai trò của Văn hóa doanh nghiệp Trong một doanh nghiệp, Cở vật chất bên ngoài được ví như phần xác, còn văn hóa doanh nghiệp là linh hồn, là yếu tố còn lại sau cùng sau khi mỗi doanh nghiệp mất đi. Nó là tài sản vô hình của doanh nghiệp, đóng góp sức mạnh để tạo nên thành công và uy tín cho doanh nghiệp. Trong hoạt động của một doanh nghiệp, văn hóa doanh nghiệp đóng vai trò quan trọng trong các mặt như sau: Văn hóa doanh nghiệp là công cụ nhằm triển khai chiến lược và Văn hóa doanh nghiệp là phương pháp nhằm tạo động lực cho người lao động đoàn kết trong tổ chức doanh nghiệp: 10 Luan van Khóa luận tốt nghiệp 2017 - Thứ nhất, VHDN là công cụ triển khai chiến lược.
Mọi doanh nghiệp đều bắt đầu sự phát triển và tồn tại của mình bằng những kế hoạch chiến lược, trong đó, sự rõ ràng trong các chiến lược kinh doanh mà công ty sẽ theo đuổi định hướng phát triển kinh doanh và sản xuất. Các doanh nghiệp có những thành công và thất bại khác nhau trong quá trình xây dựng và triển khai kế hoạch chiến lược đó. Những lí do không thành công là do những khó khăn trong việc phát triển các công cụ quản lý, điều hành việc thực hiện trên cơ sở bản kế hoạch chiến lược đã xây dựng. Tham gia thực hiện chiến lược là tất cả mọi thành viên của tổ chức, doanh nghiệp.
Mỗi cá nhân sau khi tham gia vào một tổ chức đều có hoạt động riêng, nhiệm vụ riêng, cương vị khác nhau và sở hữu những kỹ năng, năng lực hành động không giống nhau. Họ là những bánh xe khác nhau của cùng một cỗ xe. Khác nhau là vậy, nhưng họ phải thống nhất trong hành động và phối hợp hành động để đưa cỗ xe tiến theo cùng một hướng đến đích đã định. Điều đó chỉ có thể đạt được bằng cách xây dựng những quy tắc hành động thống nhất có tác dụng hướng dẫn, chi phối việc ra quyết định và hành động của mọi thành viên.
Đối với doanh nghiệp xây dựng thương hiệu, điều đó còn có ý nghĩa lớn hơn nữa trong việc định hình phong cách. Có thể cho thấy rõ vai trò của văn hoá doanh nghiệp trong việc xây dựng các biện pháp, công cụ điều hành việc thực hiện chiến lược thông qua các biện pháp quản lý con người (nhân lực) và xây dựng thương hiệu bằng phong cách - Thứ hai: Văn hóa doanh nghiệp là phương pháp nhằm tạo động lực cho người lao động và tạo sức đoàn kết trong tổ chức doanh nghiệp. Đối với một doanh nghiệp văn hoá doanh nghiệp tạo ra sự thống nhất, đồng tâm của mọi thành viên trong doanh nghiệp bằng một hệ thống các giá trị - chuẩn mực chung, từ đó tạo lên một nguồn nội lực chung của doanh nghiệp. 11 Luan van Khóa luận tốt nghiệp 2017 Doanh nghiệp là sự tập hợp của nhiều cá nhân với những nhân cách khác nhau.
Tính đồng nhất, thống nhất của doanh nghiệp chỉ có được khi mọi thành viên của nó đều tự giác chấp nhận một bảng thang bậc các giá trị chung. Nhờ vậy doanh nghiệp có thể tạo ra một lực cộng hưởng và động lực chung bằng cách hợp lực từ các cá nhân, bộ phận, đơn vị khác nhau. Đồng thời với chức năng định hướng hoạt động một cách tự giác và rộng khắp, văn hoá doanh nghiệp có thể khiến các thành viên đi đúng hướng, hoạt động có hiệu quả mà không cần có quá nhiều quy chế và mệnh lệnh chi tiết, thường nhật từ cấp trên ban xuống. Văn hoá doanh nghiệp mạnh tương hợp với lối quản trị doanh nghiệp coi trọng khả năng của nhân viên (thuyết Y, J, Z).
Trái lại, những doanh nghiệp có một nền văn hoá nghèo nàn, dung túng cho những phản giá trị tồn tại, sẽ tạo ra một môi trường phi văn hoá không khuyến khích được tinh thần tự giác của nhân viên, không tạo ra tính thống nhất trong hành động của doanh nghiệp. Trong thời gian khởi sự chưa thể có một văn hoá doanh nghiệp ổn định tức là chưa thể có một bản sắc đầy đủ. Qua một quá trình hoạt động lâu dài, dưới sự lãnh đạo của những người lãnh đạo doanh nghiệp, vừa phải thích nghi, phù hợp, vừa phải đấu tranh đổi mới với nhiều thành công và thất bại, các yếu tố văn hoá sẽ được tạo lập, thử thách để rồi tồn tại một hệ thống, tạo ra lối hoạt động kinh doanh của chính nó. Trong quá trình tồn tại và phát triển của doanh nghiệp - cũng là quá trình chọn lọc và tạo lập văn hoá của nó - vai trò của người lãnh đạo và bộ phận quản lý cao cấp của doanh nghiệp là rất quan trọng.
Khi doanh nghiệp tồn tại và phát triển được thì cùng với thời gian, lý tưởng, hệ giá trị, phong cách quản lý của người lãnh đạo sẽ được “xã hội hoá” trong môi trường nhân văn của doanh nghiệp thấm sâu vào từng thành viên và dần dần định hình nền văn hoá doanh nghiệp đó. Văn hoá doanh nghiệp có tính “di truyền”, bảo tồn được cái bản sắc của doanh nghiệp qua nhiều thế hệ thành viên, tạo ra khả năng phát triển bền vững 12 Luan van Khóa luận tốt nghiệp 2017 của doanh nghiệp. Có thể ví văn hoá doanh nghiệp như một bộ “gen” của nó “cho nên thách thức đối với những người sáng lập và tạo dựng các doanh nghiệp chính là khả năng sáng tạo bộ “gen” tốt cho doanh nghiệp của mình”.