Đặt vấn đề Việt Nam hiện có 4.000 loài cây thuốc, hơn 50 loài tảo biển, 75 loài khoáng vật và gần 410 loài động vật làm thuốc, trong đó có nhiều loại dược liệu quý được thế giới công nhận như cây hồi, quế, atisô, sâm Ngọc Linh. Tổng sản lượng dược liệu trồng ở Việt Nam ước tính đạt khoảng 100.Với sự đa da ̣ng về khí hâ ̣u và thổ nhưỡng - đấ t đai, ngay từ cuố i những năm của thâ ̣p kỷ 60-80 ở Viê ̣t Nam đã hình thành những vùng trồ ng, sản xuấ t cây dươ ̣c liê ̣u có tính chuyên canh. Điều này đã cho thấy nguồn dược liệu ở nước ta rất phong phú. Tuy nhiên bên cạnh tiềm năng như vậy thì việc phát triển nguồn dược liệu trong thời gian qua vẫn còn bộc lộ nhiều hạn chế.
Sâm Bố Chính hay còn được gọi là: thổ hào sâm, sâm núi, sâm khu năm… có tên khoa học là Abelmoschus sagittifolius Kurz septentrionalis Gagnep, thuộc họ cẩm quỳ. Theo các tài liệu, sâm Bố Chính phân bố chủ yếu ở các tỉnh miền Trung từ Thanh Hóa đến Phú Yên, ngoài ra còn tìm thấy ở các tỉnh miền núi phía Bắc, như: Sơn La, Hòa Bình… Sở dĩ có tên gọi Bố Chính vì cây sâm này được phát hiện và sử dụng làm dược liệu đầu tiên ở Châu Bố Chính xưa (nay là vùng Bố Trạch, Quảng Trạch). Sâm Bố Chính là một loại Nhân Sâm quý, từng được người dân Châu Bố Chính dùng làm sản vật tiến vua thời phong kiến. Sâm Bố Chính có khoảng thời gian dài (khoảng 300 năm) gần như biến mất khỏi Quảng Bình,và mới chính thức được khôi phục và di thực thành công năm 2019.
Sâm Bố Chính là loại cây thân thảo sống dai, mọc đứng một cách yếu ớt, có khi dựa vào các cây xung quanh, cao chừng 1 m hay hơn. Rễ mẫm màu trắng nhạt hoặc vàng nhạt, có đường kính 1,5 – 2cm, nhiều rễ có hình người trông rất giống nhân sâm. Lá ở phía gốc cây hình trái xoan, phần cuối phiến lá hình tim hay hình mũi tên, đầu phiến lá không nhọn. Các lá ở phía ngọn càng lên trên càng hẹp.
Mặt lá có lông đơn hay hình sao. Hoa màu hồng hay đỏ, phớt vàng, mọc đơn độc ở kẽ lá, đường kính tới 8cm. Cuống hoa dài 5 – 8cm, có lông 1 cứng, hơi phồng đầu. Tiểu đài cấu tạo bởi 7 – 10 bộ phận, dài 12 – 14mm, có lông tua tủa, đài hoa hình túi, ở ngọn có vài răng nhỏ, đài rách ra và rụng sớm, 5 cánh hoa dài 5-6cm, rộng 3-4cm ở ngọn.
Nhiều nhị hàn liền với nhau thành một cột. Bao phấn phủ cột đỏ đến tận gốc. Bầu có lông, 5 vòi, có tuyến. Quả hình trứng nhọn, dài gấp 3 lần tiểu đài, ngoài mặt có lông, khi chín, quả nứt thành 5 mảnh vỏ, mặt trong và mặt ngoài đều có lông.
Hạt hình thận, màu nâu, ngoài mặt có những đường vân rất sít nhau thành những gợn hay những ụ màu vàng. Đào rễ về, có nhiều cách chế biến khác nhau: - Có nơi đào rễ về, cắt bỏ thân ở trên, cạo sạch vỏ ngoài, ngâm nước vo gạo 1 đêm, vớt ra để khô nước đổ cho chín rồi phơi nắng hoặc sấy cho thật khô. - Có nơi đào rễ về, cắt bỏ thân cạo sạch vỏ ngoài, ngày phơi đêm sấy cho thật khô. - Cũng có nơi đào rễ về, cắt bỏ thân và rễ con, rửa sạch ngâm vào nước phèn chua hai ngày hai đêm (cứ 10 kg rễ dùng 300g phèn chua tán nhỏ, hòa tan vào nước lã).
Rửa sạch phơi nắng hay sấy khô. - Có người cầu kỳ lại ngâm thêm nước gừng, gấc và đường cho thêm màu đỏ, vị cay và vị ngọt nhưng không cần thiết. Đào rễ cẩn thận để khỏi thương tổn rễ. Sau đó cắt bỏ thân và đầu rễ.
Có khi cắt bỏ cả rễ chính nếu xơ quá. Sấy hay phơi ngoài trời cho se, dùng dao cạo bỏ vỏ mỏng. Củ to và dày phải bổ dọc cho chóng khô, sau đó đem phơi hoặc sấy. Tất cả công việc trên phải tiến hành hết sức mau, nhất là thời gian chế biến không nên kéo dài để tránh các đốm đen do mốc, làm giảm giá trị của thuốc.
Khi sấy không nên để nhiệt độ cao quá 400C. Do việc cạo vỏ ngoài tốn nhiều công phu quá cho nên năm 1940. Viện nghiên cứu cây thuốc VILAR Liên Xô cũ có nghiên cứu so sánh và đi đến kết luận là không cần thiết cạo vỏ mỏng. Sâm Bố Chính mọc hoang và được trồng ở nhiều nơi ở Việt Nam.
Miền Bắc có nhiều nhất ở các vùng núi huyện Nam Đàn, Thanh Chương, Hương Sơn (Nghệ An, Hà Tỉnh). Một vài địa phương thuộc Quảng Bình, Hòa Bình và Tây 2 Bắc. Hiện nay sâm Bố Chính đang được nhân giống và trồng tại các địa phương đem lại hiệu quả kinh tế cao cho người dân. Đi cùng với sản xuất là xuất hiện những bệnh hại trên loài cây này gây thiệt hại cho người trồng.
Do vậy được sự cho phép của Bộ môn Bệnh cây, khoa Nông học, Học viện nông nghiệp Việt Nam. Dưới sự hướng dẫn của TS. Nguyễn Đức Huy, tôi xin tiến hành nghiên cứu đề tài:“Nghiên cứu nấm Fusarium spp. gây bệnh thối củ trên cây sâm Bố Chính tại Quảng Trạch, Quảng Bình năm 2022 và thử nghiệm phòng trừ bằng biện pháp sinh học”.
3 PHẦN II: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Đặc điểm, tác nhân gây bệnh và biện pháp phòng trừ 2.1 Đặc điểm chung và tình hình sản xuất chung của cây sâm Bố Chính Ở phần vật sản trong các sách địa chí viết về vùng đất Quảng Bình có nhắc đến một loài cây quý được coi là một đặc sản, hàng năm được cung tiến vua, đó là cây sâm Bố Chính. Sách Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn viết: “Châu Bắc Bố Chính có 75 xã, thôn, phường, sản xuất nhân sâm, yến sào, mật ong. Nhân sâm sản xuất ở các xã Phù Lưu, Tiên Lễ châu Bắc Bố Chính, hoa màu tía, trồng trong chậu cát cũng sống, chưng phơi đúng phép thì tình trạng chẳng khác gì sâm bắc, mùi thanh ngọt, uống vào cơ thể tăng thêm khí lực, người ta dùng nhiều”.
Sách Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán triều Nguyễn viết: “Bình sâm tức nhân sâm Nam, sản xuất ở núi Thành Thang huyện Minh Chính, có lệ tiến”. Sách Đại Nam dư địa chí ước biên của Cao Xuân Dục cũng nhắc đến sâm Bố Chính hàng năm được cung tiến vua cùng với các loại sản vật khác. Không chỉ trong các sách địa chí xưa, trong “Những cây thuốc, vị thuốc Việt Nam” của giáo sư Đỗ Tất Lợi cũng viết sâm Bố Chính là vị thuốc quý. Đỗ Tất Lợi (1999) rễ sâm bố chính chứa chất nhầy 35 - 40%, tinh bột.
Theo Trần Công Luận & cs (2001), rễ cây sâm Bố Chính trồng ở Bạc Liêu chứa phytosterol, coumarin, acid béo, acid hữu cơ, đường khử và hợp chất uronic. Hàm lượng lipid là 3,96%. lipid gồm acid myrisric, acid palmitic, acid stearic, acid oleic, acid linoleic, acid linolenic. Hàm lượng protein toàn phần là 0,23g %, hàm lượng protid là 1,26g %.
Các acid amin gồm 11 chất, trong đó có histidin, arginin, threonin, alanin,prolin, tyrosin, valin, phenylalanin và leucin. Hàm lượng tinh bột là 15,14% và chất nhầy là 18,92%. Chất nhầy là D-glucose và L-rhamnose. Ngoài ra, còn có 13 nguyên tố : Na, Ca, Mg, Al, So Fe, V, Mn, Ti, Mo, Cu, Zr và P.
Theo quy định của Dược điển Việt Nam II, rễ sâm Bố Chính phải chứa 30 - 40% chất nhầy (tính theo dược liệu khô kiệt). 4 Sâm Bố Chính có vị ngọt nhạt, có chất nhầy, tính bình; có tác dụng bổ mát, nhuận phế, dưỡng tâm, sinh tân dịch; sao với gạo thì tính ấm bổ tỳ vị, giúp tiêu hoá, thêm mạnh sức. Ở Trung Quốc, người ta xem rễ, lá như có tác dụng tư âm thanh nhiệt, bài nung bạt độc. Bằng đường uống và tiêm phúc mạc, cao cồn sâm Bố Chính có tác dụng gây giảm hoạt động tự nhiên của chuột nhắt trắng, đối kháng với tác dụng tằng hoạt động của amphetamin, kéo dài thời gian gây ngủ bởi thuốc ngủ barbituric, và chống co giật gây bởi pentetrazol.
Điều đó chứng tỏ sâm Bố Chính có tác dụng ức chế thần kinh trung ương, an thần. Trước đây, Hải Thượng Lãn ông dùng rễ Sâm bố chính phối hợp với các thuốc khác để chữa bệnh ho, sốt nóng, gầy mòn. Hiện nay, nhiều người dùng nó làm thuốc bổ, thông tiểu tiện, điều kinh, chữa được bệnh sốt, bệnh phổi và bạch đới. Dùng ngoài lấy lá và hoa xát chữa ghẻ ngứa.
Ở Trung Quốc, rễ và lá dùng chữa lao phổi, ho do phổi khô, sản hậu tiện bí, thần kinh suy nhược, mụn nhọt sưng lở. Ngày dùng 6-12g sắc uống, ngâm rượu hoặc tán bột uống. – Ngoài ra trong rễ sâm còn chứa 19 amino acid cũng có tác dụng rất tốt đến sức khỏe, tiêu biểu như: + Glycine (0.16%): Làm chậm quá trình lão hóa và cải thiện làn da cho phụ nữ tuổi trung niên; hỗ trợ hệ thần kinh giảm mệt mỏi, chống viêm và hỗ trợ hệ tiêu hóa.093%): Có tác dụng an thần, hỗ trợ điều trị rối loạn chức năng sinh lý cho cả nam và nữ.212%): Đóng vai trò quan trọng trong việc hấp thu canxi, tạo cơ bắp và phục hồi sức khỏe sau chấn thương và phẫu thuật.194%): Tác động lên hệ thần kinh giúp tỉnh táo, có tác động tích cực với hệ thống động mạch (tránh sơ vữa) và hệ miễn dịch 5 + Alanine (0.203%): Tham gia vào quá trình chuyển hóa đường và axit, tăng khả năng miễn dịch và cung cấp năng lượng cho mô cơ, não và hệ thần kinh trung ương.954%): Giúp chuyển hóa tinh bột thành năng lượng cho cơ bắp, giúp tăng cường hệ miễn dịch và hạn chế lượng ammonia trong cơ thể sau mỗi buổi tập thể dục thể thao. + Sum of Cystine & Cysteine (0.058%): Cystine cải thiện sức mạnh của các mô liên kết, cải thiện chứng viêm đau, giúp tạo bạch cầu và giúp cải thiện quá trình tự phục hồi, tái tạo của cơ thể.
Cysteine giúp cơ thể giải độc với một số loại hóa chất, hạn chế tác hại của rượu và thuốc lá với cơ thể.419%): Hỗ trợ điều trị suy nhược chức năng thần kinh; hỗ trợ điều trị rối loạn chức năng gan. Theo Hương Trà (2019), Sâm Bố Chính có vị ngọt, tác dụng nhuận phế , bổ máu, dưỡng tâm hỗ trơ ̣ suy nhươ ̣c cơ thể , mấ t ngủ. Với những giá tri ̣ bổ dưỡng cao, cây Sâm Bố Chiń h mọc tự nhiên trước đây trở nên ca ̣n kiê ̣t do bi ̣ khai thác quá mức.