ĐẶT VẤN ĐỀ Trên thị trường thế giới hiện nay, chanh leo (chanh dây) là một trong bốn loại trái cây có nhu cầu cao. Nhu cầu đối với chanh leo tươi là hàng trăm nghìn tấn quả/năm; với nước ép chanh leo cô đặc khoảng trên 30. Do đó, tiềm năng xuất khẩu chanh leo của Việt Nam là rất lớn. Cây chanh được trồng chủ yếu ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) (chiếm gần 60% tổng diện tích chanh cả nước).
Nông nghiệp nước ta chủ yếu là hoạt động sản xuất ngoài trời chịu tác động trực tiếp của thiên nhiên nên trong quá trình sản xuất chịu nhiều rủi ro như: thiên tai, dịch hại. làm ảnh hưởng lớn đến năng suất và chất lượng nông sản. Nước ta nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa ẩm có 2 mùa rõ rệt nên thuận lợi cho các loại cây trồng đặc biệt là cây trồng cạn sinh trưởng và phát triển. Bên cạnh đó với điều kiện nóng ẩm quanh năm cũng thuận lợi cho nhiều loại sâu bệnh phát sinh gây hại ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng, phát triển và giảm năng suất cây trồng.
Nấm, vi khuẩn, virus được coi là vi sinh vật gây hại chủ yếu đến năng suất cây trồng như: Alternaria passiflorae, Phytopthora cinnamomi, Pseudomonas syringae pv. Đặc biệt là chi potyvirus, Là một virus sợi đơn, xung quang bao, bọc bởi vỏ capsid được tạo ra cho 1 protein mã hóa virus, Virus có hình dạng sợi dài khoảng 745nm. Virus truyền bệnh qua 2 loài rệp (Myzus persicae và gossypii) truyền theo kiểu không bền vững và lan truyền qua cấy ghép. Virus này không truyền qua hạt.Virus có thể vùi (inclusions) hình trụ.
Những tạp chất này có thể được chuẩn đoán trong Passiflora spp. Trái cây bị nhiễm bệnh trở nên méo mó, lớp vỏ hóa gỗ đôi khi biến dạng làm cho quả bị nứt, sản lượng quả bị giảm nhiều và không bán được trên thị trường. Lá cây bị nhiễm bệnh xoăn lại, bên trên lá có đốm trắng, vàng, thân cây còi cọc, sinh trưởng kém. Bệnh hiện tại chưa có biện pháp kiểm soát, chỉ phòng bệnh là chủ yếu.
Phòng bệnh gồm chọn giống sạch bệnh, loại bỏ các cây bệnh, bệnh có thể lây lan qua chiết ghép cành nên cần sử dụng nguồn cành 1 chiết ghép sạch bệnh. Phòng trừ các vector gây bệnh. Xuất phát từ những vấn đề thực tiễn nêu trên để góp phần vào việc nghiên cứu tìm ra các biện pháp tốt nhất nhằm hạn chế sự gây hại của chi potyvirus gây bệnh cho cây chanh leo, được sự đồng ý và phân công của Bộ môn Bệnh cây, khoa Nông Học, dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Hà Viết Cường, chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm sinh học và chuẩn đoán virus gây bệnh chanh leo” 1. MỤC ĐÍCH VÀ YÊU CẦU 1.
Xác định đặc điểm sinh học, đặc biệt là tính gây bệnh của các potyvirus chính hại chanh leo. Đánh giá được khả năng chuẩn đoán các potyvirus chính hại chanh leo bằng các kỹ thuật dựa trên kháng thể và RT-PCR. Yêu cầu Đánh giá tính gây bệnh của 3 potyvirus là PaMoV, TelMV và EAPV-IB gây bệnh chanh leo bằng lây nhiễm nhân tạo trên cây chỉ thị virus là rau muối, thuốc lá và các cây trồng họ đậu, họ cà, họ bầu bí. Đánh giá khả năng lan truyền qua rệp muôi của 3 potyvirus là PaMoV, TelMV và EAPV-IB trên chanh leo.
Đánh giá ảnh hưởng của lây nhiễm chéo potyvirus trên chanh leo bằng lây nhiễm nhân tạo So sánh khả năng phát hiện potyvirus trên chanh leo của Kháng huyết thanh PaMoV bằng ELISA với RT-PCR. 2 2 PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. CÂY CHANH LEO 2. Giới thiệu sơ lược về cây chanh leo Chanh leo ( Passiflora edulis ) có tên gọi khác là lạc tiên, chùm bao, chanh dây, mát mát.
Tên khoa học là: Passiflora edulis, tên tiếng anh là: Passion fruit, thuộc họ Passifloraceae, bộ Violales, Chi Passiflora hiện có khoảng 500 loài và 12 giống, trong đó có khoảng 50-60 loài cho quả ăn được nhưng chỉ một vài loài ăn ngon và một số ít có ý nghĩa thu quả. Chanh leo là loại cây lâu năm, dây leo và thuộc loại cây rừng. Chanh leo có nguồn gốc từ Miền Nam Brazil, sau đó được mang sang Úc và Châu Âu từ thế kỉ XIX. Đặc điểm thực vật Vị trí phân loại: Giới (Kingdom): Viridiplantae Ngành (Phylum): Spermatophyta Lớp (Class): Dicotyledonae Bộ (Order): Violales Họ (Family): Passifloraceae Tên khoa học: Passiflora edulis Sims Tên khoa học khác: Passiflora edulis f.edulis Passiflora edulis f.flaavicarpa Tên tiếng anh: Passionfruit Purple granadilla 3 2.
Đặc điểm thực vật học Cây chanh leo rất dễ trồng, ưa đất khô ráo, cần ít nước, sống dựa trên đất sỏi đá, đất cát. Cây đạt độ trưởng thành 12 tháng tuổi, có thể dài đến 15m, bắt đầu cho quả sau 4 tháng tuổi và cho thu hoạch tốt sau 5-6 năm. Chỉ có cây chanh leo cho quả màu tím (Passiflora edulis) và màu vàng (P.flavicarpa) mới được coi là có giá trị cho ngành sản xuất chanh dây. Chanh leo có quả màu tím phát triển tốt tại các vùng có cao độ cao, khí hậu mát mẻ, chanh leo vàng thì thích hợp những vùng có cao độ thấp hơn và khí hậu nóng hơn.
Qủa chanh leo màu tím thường nhỏ hơn và năng suất ít hơn quả màu vàng. Tuy nhiên quả màu tím lại thơm hơn và ngọt hơn quả màu vàng (Akamine et al. Chanh leo là loại cây leo thân gỗ, lâu năm, lá có màu xanh và có màu hơi đỏ hoặc hồng, lá xẻ ba thùy, rìa lá mịn, hình tim. Hoa đơn tính mọc từ nách lá.
Mỗi hoa mang năm nhị đực với năm chỉ dính với nhau thành ống ở đáy và tách ở phần mang bao phấn. Hoa của giống chanh leo quả màu tím nở vào buổi sáng sớm thường là lúc bình minh và đóng vào buổi trưa. Hoa của giống chanh leo vàng nở vào buổi trưa và đóng khoảng 9-10 giờ đêm. Hai giống chanh leo quả màu tím và vàng không có thụ phấn chéo (Akamine et al.
Qủa chanh leo hình cầu hoặc hình bầu dục, kích thước 4,5-7cm, màu tím đến tím sẫm hoặc màu vàng chanh, tự rụng khi chín, vỏ quả trơn và láng bóng. Qủa mang nhiều hạt, hạt đen, xung quanh là cơm hạt, mềm, màu vàng và mùi thơm. Thành phần dinh dưỡng Lá và rễ của một số loài chanh leo được sử dụng như một loại trà có đặc tính chữa bệnh. Tuy nhiên quả là một bộ phận có ý nghĩa sản phầm kinh tế nhất.
Phần cơm quả của cây dược liệu này được dùng làm nước giải khát, nước ép quả cây làm bánh. 1: Thông tin dinh dưỡng có trên 100 gram chanh leo Thông tin dinh dưỡng Vitamin Khoáng chất cơ bản Loại Số lượng Loại Số lượng Calo 29 Vitamin A 1µg Canxi 26 mg Nước 89% Vitamin C 53mg Sắt 0.1g Vitamin D 0µg Magiê 8 mg Carbonhydrate 9.15mg Phốt pho 16 mg Đưỡng 2.5g Vitamin K 0µg Kali 138 mg Chất xơ 2.04mg Natri 2 mg Chất béo 0.06g Folate 11µg Transfat ~ Choline 5. Tình hình sản xuất chanh leo trên thế giới Chanh dây được trồng ở nhiều nước nhiệt đới, nơi nó là một mặt hàng phổ biến. Nó được tiêu thụ ở dạng tươi và chế biến.
Brazil chiếm 50-60% sản lượng thế giới và là nước sản xuất và tiêu thụ chanh dây tươi và chế biến lớn nhất. Tiêu thụ nội địa ở Brazil phần lớn ở dạng chế biến như đồ uống trái cây. Ecuador là nhà sản xuất lớn và là nước xuất khẩu nước chanh leo chế biến lớn nhất toàn cầu. Colombia cũng là nước sản xuất chanh dây lớn và là nước xuất khẩu chanh dây tươi lớn nhất sang châu Âu, trong khi Peru đang trở thành nhà sản xuất và xuất khẩu quốc tế hàng đầu về nước chanh leo.
Indonesia là một nhà sản xuất lớn, nhưng không phải là một nước xuất khẩu lâu đời, với trái cây được tiêu thụ trong nước. Mặc dù Kenya được coi là một nhà sản xuất nhỏ, nhưng lượng trái 5 cây tươi xuất khẩu đáng kể được xuất sang châu Âu cũng như các thị trường trong khu vực. Sản xuất chanh dây đang được thúc đẩy ở Queensland, Australia. Tình hình nghiên cứu trong nước Cây chanh được trồng chủ yếu ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) (chiếm gần 60% tổng diện tích chanh cả nước).
Trong những năm gần đây, cây chanh ở Long An đóng vai trò rất quan trọng trong chuyển dịch cơ cấu cây trồng và nâng cao thu nhập cho hộ nông dân. Hiện Long An có diện tích chanh lớn nhất trong khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, với diện tích 9.438 ha chanh, đạt 94,4% kế hoạch (10.000ha), bằng 105,8% so cùng kỳ năm 2017, trong đó có 7.374 ha cho trái, tập trung ở các huyện: Bến Lức, Đức Huệ, Đức Hòa, Thủ Thừa và Thạnh Hóa. Việc đảm bảo chất lượng an toàn vệ sinh thực phẩm, kiểm soát theo chuỗi và đáp ứng nguyên tắc xuất khẩu là điều kiện để nông sản Việt Nam vươn ra thế giới. Nắm vững những điều đó, Nafoods đã tiên phong trong lĩnh vực trồng, bảo quản và đóng gói theo quy trình khép kín, kỹ thuật hiện đại, đạt chuẩn Global Gap.
Có thể nói trong chuỗi giá trị của Nafoods, nhà máy tại Sơn La là một trong những nhà máy tiêu điểm, thông qua nhà máy này thì các sản phẩm của chanh leo của Sơn La qua nhiều công đoạn chế biến sẽ tiếp cận được thị trường cấp cao nhất. Chanh leo của Sơn La đã có mặt tại thị trường châu Âu đã đánh dấu một bước ngoặt mới tạo dựng thương hiệu Chanh leo Việt Nam trên thị trường thế giới. Trong bối cảnh hội nhập kinh tế thế giới, chuỗi giá trị nông nghiệp cạnh tranh toàn cầu bao gồm giá trị khép kín, bền vững, trồng trọt, chế biến và tiêu thụ, mang lại sự chủ động cho doanh nghiệp, tăng sức cạnh tranh của các thương hiệu. Sau 2 năm được trồng trên đất Sơn La, đến nay vùng nguyên liệu của Nafoods Tây Bắc có gần 700 ha chanh leo, dự kiến đến năm 2021 sẽ phát triển ổn định bền vững với quy mô 5000 ha.
Việc chanh leo Sơn La được cấp chứng chỉ GlobalGAP và xuất khẩu 3 tấn chanh leo tươi đầu tiên sang thị trường Pháp 6 và Thụy Sỹ được coi là giấy thông hành để đưa quả chanh leo chinh phục những thị trường khó tính nhất. Thành phần bệnh hại chanh leo Bệnh hại trên chanh leo rất đa dạng bao gồm cả nấm, vi khuẩn, tuyến trùng, virus…Dưới đây là những bệnh cụ thể như: Bệnh do nấm: Nhiều bệnh do nấm đã được ghi nhận trên chanh leo. Các bệnh hại phần trên mặt đất nghiêm trọng nhất bao gồm đốm lá (Alternaria passiflorae và Septoria passiflorae), thán thư (Colletotrichum passiflorae và Glomerella cingulate) (Amata et al.