CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.Cơ sở lý luận về phát triển sản xuất chè 1. Nguồn gốc của cây chè Nguồn gốc của cây chè là một vấn đề phức tạp, cho đến nay có nhiều quan điểm khác nhau về nguồn gốc của cây chè, dựa vào những lý luận lịch sử, khảo cổ học và thực vật học. một số được nhiều người công nhận. Cây chè có nguồn gốc từ Vân Nam Trung Quốc: nhiều công trình nghiên cứu, khảo sát trước đây cho rằng nguồn gốc của cây chè là ở Vân Nam Trung Quốc, nơi có khí hậu ẩm ướt và ấm.
Theo các tài liệu Trung Quốc đã biết dùng chè làm dược liệu và sau đó để uống. + Cây chè có nguồn gốc ở Việt Nam: Những công trình nghiên cứu của Đjemukhatze (1961 - 1976) về phức catechin của lá chè từ nguồn gốc khác nhau, so sánh về thành phần các chất catechin giũa các loại chè được trông trọt vè chè mọc hoang dại đã nêu lên luận điểm về sự tiến hóa sinh học của cây chè, trên cơ sở đó xác định nguồn gốc của cây chè. Đjemukhatze kết luận rằng những cây chè mọc hoang dại từ cổ xưa, tổng hợp chủ yếu ở epicatechin va epicatetechin galat. Từ những biến đổi sinh học này của lá cây chè dại và cây chè được trồng trọt, chăm sóc cho phép đi tới kết luận mới là nguồn gốc của cây chè chính là ở Việt Nam.
+ Tuy có sự khác nhau từ những quan điểm trên nhưng đều có sự thống nhất rằng cây chè có nguồn gốc từ châu Á, nơi có khí hậu nóng, ẩm. Đặc điểm kinh tế kỹ thuật của sản xuất chè Cây chè có đặc điểm từ sản xuất đến chế biến đòi hỏi phải có kỹ thuật khá cao từ khâu trồng, chăm sóc, thu hoạch đến chế biến và bảo quản. Vì thế để phát triển ngành chè hàng hóa đạt chất lượng cao cần phải quan tâm chú trọng từ những khâu đầu tiên, áp dụng những chính sách đầu tư hợp lý, loại bỏ dần những phong tục tập quán lạc hậu. Để tạo ra được những sản phẩm hàng hóa có sức cạnh tranh cao, thu hút được khách hàng và các nhà đầu tư n 6 sản xuất trong và ngoài nước.
Nếu coi cây chè là cây trồng mũi nhọn thì cần phải thực hiện theo hướng chuyên môn hóa để năng cao năng suất, chất lượng sản phẩm chè góp phần tăng thu nhập cải thiện đời sống người dân trồng chè. Những nhân tố ảnh hưởng tới sản xuất chè: * Nhóm nhân tố về điều kiện tự nhiên - Đất đai và địa hình: Đất đai là tư liệu sản xuất quan trọng đối với sản xuất nông nghiệp nói chung và cây chè nói riêng. Đất đai là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp tới sự sinh trưởng, phát triển của cây chè và nó quyết định đến chất lượng, năng suất chè nguyên liệu và chè thành phẩm. Muốn cây chè có chất lượng cao và hương vị đặc biệt cần phải trồng chè ở độ cao nhất định từ 500 - 800 m.
Chè được trồng và phát triển tốt chủ yếu ở vùng đất dốc, đồi núi, độ dốc đất trồng chè không quá 300, đất trồng chè càng dốc thì khả năng bị xói mòn càng cao đất nghèo dinh dưỡng không sống được lâu và kém phát triển. Chè trồng ở trên núi cao có hương vị thơm và mùi vị đặc trưng tốt hơn là chè được trồng ở vùng thấp nhưng khả năng sinh trưởng lại kém hơn. Các yêu cầu về đất: Đất tốt, nhiều mùn, có độ sâu, chua và thoát nước, độ pH thích hợp là 4,5 - 6, đất phải có độ sâu ít nhất là 60 cm, mực nước ngầm dưới 1 m. - Thời tiết khí hậu: Cùng với địa hình, đất đai, các yếu tố: Nhiệt độ, ẩm độ trong không khí, lượng mưa, thời gian chiếu sáng và sự thay đổi mùa đều ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất và chất lượng chè.
Theo số liệu trồng chè của các nước trên thế giới thì: Nhiệt độ bình quân thích hợp nhất cho chè là từ 15 - 250C. Tổng nhiệt độ hàng năm là 8. Lượng mưa bình quân hàng năm là 1. Độ ẩm không khí là 80 - 85%.
Tuy nhiên, với tính thích nghi rộng và sự phát triển của khoa học kỹ thuật hiện nay có nhiều giống chè chịu rét, chịu hạn được tạo ra. Cây chè có thể sinh trưởng và phát triển cả ở những nơi có điều kiện khí hậu khắc nghiệt hơn điều kiện tối ưu ở trên [4]. n 7 * Nhóm nhân tố về kỹ thuật - Giống chè: Cây chè là loại cây trồng có chu kỳ sản xuất nhiều năm từ 30 - 40 năm thu hoạch, giống chè tốt có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với sản xuất. Do đó việc nghiên cứu chọn, tạo và sử dụng giống tốt phù hợp cho từng vùng sản xuất được các nhà khoa học và người sản xuất quan tâm từ rất sớm.
Hay nói cách khác giống chè là yếu tố quan trọng ảnh hưởng trực tiếp tới năng suất, chất lượng chè nguyên liệu và thành phẩm. Giống chè phải là giống có năng suất cao, chất lượng tốt, chống chịu sâu bệnh và điều kiện thời tiết khắc nghiệt, là nguyên liệu sản xuất ra các mặt hàng có chất lượng cao đem lại hiệu quả kinh tế cao. Cùng với giống tốt trong sản xuất kinh doanh chè cần có một số cơ cấu giống hợp lý, việc chọn tạo giống chè là rất quan trọng trong công tác giống [2]. Giống chè ảnh hưởng đến năng suất búp, chất lượng nguyên liệu do đó cũng ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm chè, đến hiệu quả sản xuất kinh doanh và khả năng cạnh tranh của sản phẩm trên thị trường.
Mỗi sản phẩm chè lại đòi hỏi một nguyên liệu nhất định, mỗi vùng, mỗi điều kiện sinh thái lại thích hợp cho một hoặc một số giống chè. Vì vậy, để góp phần đa dạng hóa sản phẩm chè và tận dụng lợi thế so sánh của mỗi vùng sinh thái cần đòi hỏi có một tập đoàn giống thích hợp với điều kiện mỗi vùng. - Áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật: Cùng với giống mới việc áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất và chế biến cũng là điều kiện cần thiết để tạo ra năng suất cao và chất lượng tốt. Tủ cỏ rác giúp tăng năng suất chè 30 - 50% do giữ được ẩm, tăng lượng mùn và các chất dinh dưỡng dễ tiêu trong đất [1].
- Tưới nước cho chè: Chè là cây ưa nước, trong búp chè có hàm lượng nước lớn, song chè rất sợ úng và không chịu úng. Do đó, việc tưới nước cho chè là biện pháp giữ ẩm cho đất để cây sinh trưởng và phát triển bình thường, cho năng suất, chất lượng cao. - Sử dụng thuốc bảo vệ thực vật: Nhằm tăng sức cạnh tranh của chè cần áp dụng đồng bộ các giải pháp khoa học kỹ thuật để nâng cao chất lượng, kiểm soát được các yếu tố ảnh hưởng trong quá trình sản xuất để tạo sản phẩm chè an toàn đạt chất lượng cao. n 8 Ở nước ta, việc phát triển cây chè hiện đang gặp rất nhiều khó khăn, trong đó sâu bệnh hại là nguyên nhân quan trọng, làm tổn thất sản lượng từ 15 - 30%, chất lượng chè cũng giảm sút.
Trong công tác bảo vệ thực vật hiện nay cho cây chè cũng như các loại cây trồng khác, chúng ta tập trung chủ yếu phòng chống sâu bệnh hại bằng những biện pháp đơn lẻ và lấy biện pháp hóa học làm chủ đạo. Biện pháp này có lợi là thuận tiện, dập tắt các đợt dịch nhanh chóng và làm tăng năng suất cây trồng rõ rệt. Tuy nhiên nó cũng mang lại nhiều tiêu cực là tiêu diệt thiên địch của sâu hại, dễ phát sinh dịch mới, phá vỡ cân bằng sinh thái trong nông nghiệp. Đặc biệt, thuốc hóa học còn gây ô nhiễm môi trường đất, nước và tồn dư trong sản phẩm gây hại trực tiếp cho sức khỏe con người và các sinh vật khác [18].
- Mật độ trồng chè: Để có năng suất cao cần đảm bảo mật độ trồng chè cho thích hợp, mật độ trồng chè phụ thuộc vào giống chè, độ dốc, điều kiện cơ giới hóa. Nhìn chung tùy điều kiện mà ta bố trí mật độ chè khác nhau, nếu mật độ quá thưa hoặc quá dày thì sẽ làm cho năng suất sản lượng thấp, lâu khép tán, không tận dụng được đất đai, không chống được sói mòn và cỏ dại, vì vậy cần bố trí mật độ cho hợp lý. - Đốn chè: Là biện pháp kỹ thuật cần thiết để nâng cao năng suất, chất lượng chè. Kết quả nghiên cứu ở Inđônêxia cho thấy hàm lượng caffeine của nguyên liệu chè đốn cao hơn nguyên liệu chè chưa đốn.
Ngoài phương pháp đốn, thời vụ đốn cũng ảnh hưởng đến năng suất, chất lượng chè. Do vậy, kỹ thuật đốn chè đã được nhiều nhà khoa học nghiên cứu. Đốn chè có tác dụng loại trừ các cành già yếu, giúp cho cây chè luôn ở trạng thái sinh trưởng dinh dưỡng, hạn chế ra hoa, kết quả, kích thích hình thành búp non, tạo cho cây chè có bộ khung tán thích hợp tầm hái. - Bón phân: Bón phân cho chè nhất là chè kinh doanh là một biện pháp kỹ thuật quan trọng quyết định trực tiếp tới năng suất và chất lượng chè búp.
Chè là cây có khả năng thích ứng với điều kiện dinh dưỡng rất rộng rãi, nó có thể sống nơi đất rất màu mỡ cũng có thể sống ở nơi đất cằn cỗi mà vẫn có thể cho năng suất nhất định. Bón cho chè là biện pháp kinh tế kỹ thuật cần thiết để nâng cao năng suất và chất lượng cho chè, nhưng biện pháp này cũng có những tác dụng ngược, bởi nếu bón phân không hợp lý sẽ làm cho năng suất n 9 và chất lượng không tăng lên được, thậm chí còn bị giảm xuống. Trong quá trình sinh trưởng, phát triển cây chè đã lấy đi một lượng phân rất cao ở trong đất, trong khi đó chè lại được trồng ở trên sườn đồi, ở những nơi địa hình dốc, nghèo dinh dưỡng. Chính vì vậy, để đảm bảo cho cây chè sinh trưởng tốt, cho năng suất cao, chất lượng tốt, đảm bảo mục đích canh tác lâu dài, bảo vệ môi trường và duy trì thu nhập thì bón phân cho chè là một biện pháp không thể thiếu.
- Hái chè: Sau khi cây chè đã vào kỳ thu hoạch cần lựa chọn thời gian, thời điểm và phương thức hái sao cho phù hợp để không làm ảnh hưởng đến chất lượng chè nguyên liệu, hái chè một tôm, hai lá là nguyên liệu tốt nhất cho chế biến chè, nếu hái quá già thì không những chất lượng chè giảm mà còn ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển của cây chè.