CHƯƠNG 1 TONG QUAN 1. TONG QUAN VE VAN DE NGHIEN CUU 1. Han han va dac trung cua han han a. Han han Hạn hán là một hiện tượng tự nhiên được coi là thiên tai, biểu hiện là sự thiếu hut nghiêm trọng lượng mưa trong thời gian kéo dài làm giảm hàm lượng âm trong không khí và hàm lượng nước trong đất, làm suy kiệt dòng chảy sông suối, hạ thấp mực nước ao hồ và mực nước trong các tầng chứa đất gây ảnh hưởng xấu đến sự sinh trưởng của cây trồng, làm suy thoái môi trường và có thể dẫn đến các nguy cơ dịch bệnh, xung đột xã hội do thiếu hụt nguồn nước.
Tại Việt Nam, hạn hán được đánh giá là thiên tai gây thiệt hại nặng nề thứ 3 sau lũ lụt và bão có xu hướng ngày càng trên diện rộng, và khó kiểm soát hơn do tac động của biến đổi khí hậu. Đặc trưng của hạn hán: Hạn hán được đặc trưng bởi cường độ, thời gian và sự trải rộng theo không gian cua han hán. Khác với các loại thiên tai như lũ, bão. hạn hán tác động thường tích lũy một cách chậm chạp trong khoảng thời gian dài và có thể kéo dài trong một giai đoạn nhất định.
Theo tác giả Wilhite (2000), hạn hán khác với các thảm họa tự nhiên khác theo các khía cạnh quan trọng sau: - Không tồn tại định nghĩa chung về hạn hán. - Thời gian hạn dao động từ vài tháng đến vài năm, vùng trung tâm và vùng xung quanh bị ảnh hưởng bởi hạn hán có thê thay đổi theo thời gian. - Hạn hán có sự khởi đầu chậm, là hiện tượng từ từ, dẫn đến khó có thể xác định thời gian bắt đầu và kết thúc hạn. - Phạm vi không gian của hạn hán thường lớn hơn nhiều so với các thảm họa khác, do đó các ảnh hưởng của hạn thường trải dài trên nhiều vùng địa lý lớn.
Hơn nữa, hạn xảy ra với tần suất thay đổi gần như 6 tat cả các vùng trên toàn cầu, các tác động của hạn đến nhiều lĩnh vực cũng khác nhau theo không gian và thời gian. Như vậy để có được một định nghĩa chung nhất về hạn hán thì rất khó. Nguyên nhân hạn hán a. Nguyên nhân khách quan Theo Nguyễn Đức Ngữ (2002), hạn hán xảy ra do thời tiết bất thường gây nên hiện tượng mưa thường xuyên ít ỏi hoặc nhất thời thiếu hụt lượng mưa: - Do mưa quá ít, lượng mưa không đáng kê trong thời gian dài hầu như quanh năm, đây là tình trạng phổ biến trên các vùng khô hạn và bán khô hạn.
- Lượng mưa trong khoảng thời gian dài đáng kê thấp hơn rõ rệt mức trung bình nhiều năm cùng kỳ. Tình trạng này có thê xảy ra trên hầu khắp các vùng, kể cả vùng mưa nhiều. - Mưa không ít lắm, nhưng trong một thời gian nhất định trước đó không mưa hoặc mưa chỉ đáp ứng nhu cầu tối thiểu của sản xuất và môi trường xung quanh. Đây là tình trạng phổ biến trên các vùng khí hậu gió mùa, có sự khác biệt rõ rệt về mưa giữa mùa mưa và mùa khô.
- Ảnh hưởng của hiện tugng El Nino, lam giảm lượng mưa, nhiệt độ bức xạ mặt trời tang, lượng bốc hơi lớn gây hạn hán (như ở Bangladet). Tại Việt Nam, hiện tượng El Nino xay ra nam 1998, dan dén hạn hán nghiêm trọng tại Tây Nguyên. Nguyên nhân chủ quan Ngoài một số nguyên nhân trên, hoạt động của con người cũng là nhân tố ảnh hưởng và làm nghiêm trọng thêm mức độ hạn hạn tại khu vực: - Tình trạng phá rừng bừa bãi làm giảm khả năng điều tiết nước mặt, hạ thấp mực nước ngầm dẫn đến cạn kiệt nguồn nước. - Việc trồng cây không phù hợp, vùng ít nước cũng trồng cây cần nhiều nước (như lúa) làm cho việc sử dụng nước quá nhiều, dẫn đến việc cạn kiệt nguồn nước.
- Công tác quản lý, quy hoạch sử dụng nước, bố trí công trình không phù hợp, làm cho nhiều công trình không phát huy được tác dụng. Vùng cần nhiều nước lại bố trí công trình nhỏ, còn vùng thiếu nước (nguồn nước tự nhiên) lại bố trí xây dựng công trình lớn. Bên cạnh đó, chất lượng thiết kế, thi công công trình chưa được hiện đại hóa và không phù hợp. - Nhiều vùng chưa có quy hoạch hợp lý hoặc quy hoạch phát triển không phủ hợp với mức độ phát triên nguồn nước, không hài hoà với tự nhiên, môi trường.
Mức độ nghiêm trọng của hạn hán thiếu nước càng tăng cao do nguồn nước dễ bị tốn thương, suy thoái lại chịu tác động mạnh của con người. Tác hại của hạn hán Khô hạn và xâm nhập mặn đang trở thành mối lo ngại Ở nhiều tỉnh thuộc khu vực Nam Trung Bộ. Tuy mới đầu mùa khô, nhưng đã có dấu hiệu cho thấy nắng hạn sẽ gay gat ở các tỉnh Nam Trung B6. Su quay tro lai cua hién tuong El Nino da 1a thuc tế, nhiều giải pháp đối phó với nắng hạn đang được đặt ra tại nhiều địa phương.
Đắtn kinh tế: gây thiệt hại nghiêm trọng đến ngành nông nghiệp trên khu vực hạn, đặc biệt là ngành trồng trọt, chăn nuôi, làm giảm năng suất cây trồng, giảm diện tích gieo trồng, sản lượng cây trồng và tăng chỉ phí sản xuất nông nghiệp. Đến môi trường, hệ sinh thái: pha hay môi trường sống của nhiều loài động thực vật, có thể làm suy thoái môi trường đất, nước, không khí do thiếu hụt nguồn nước, làm tăng nguy cơ cháy rừng xói mòn đất. Khô hạn kéo dài sẽ làm quá trình xâm nhập mặn gia tăng, ảnh hưởng lớn đến diện tích sản xuất nông nghiệp do thiếu nguồn nước ngọt để đây mặn. Các tác động này có thể kéo dài khó có thể khôi phục được.
Đến đời sống con người: người dân thiếu nước sinh hoạt, sản xuất, giảm thu nhập lao động nông nghiệp dẫn đến chất lượng cuộc sống suy giảm, người dân còn phải gánh chịu nhiều vấn đề về ô nhiễm môi trường, thảm họa dịch bệnh. Đến chính trị - xã hội: có thé gây các xung đột xã hội về nguồn nước, các vần đề môi trường, di cư, an sinh xã hội. Tình hình hạn hán tại Việt Nam trong những năm gần đây: Nghiên cứu về hạn hán ở Việt Nam trong khoảng 30 năm trở lại đây nhận thấy một số đặc điểm đáng chú ý như sau: Có 60% thời kỳ hạn rơi vào các vụ Đông Xuân, 12% số kỳ hạn rơi vào các vụ Hè Thu. Khi thời kỳ khô hạn kéo dài thường dẫn tới hiện tượng cháy rừng cao, đe dọa sự sụt giảm đa dạng sinh học, lượng nước, xói mòn đất và ảnh hưởng xấu tới môi trường.
Có một liên quan cho thấy số năm bị hạn thường trùng với thời kỳ xuất hiện hiện tượng El Nino (1997-1998). Các năm này lượng mưa sụt giảm trầm trọng và gây thiệt hại cho nhiều vùng trồng lúa, hoa màu và cà phê. Có thể nêu các ví dụ điển hình về thiệt hại do hạn hán gây ra những năm gần đây ở như sau: Hạn năm 1992, hạn nặng ở miền Trung và đồng bằng Nam Bộ đã làm cho 6.000ha rừng đặc dụng ở Quảng Nam - Đà Nẵng bị cháy, 300.000ha lúa hè thu ở Nam Bộ bị ảnh hưởng nghiêm trọng, mất trắng 10. Ước tính thiệt hại trên 50 ty đồng.
Hạn hè thu năm 1993 ở Bắc Trung Bộ, do lượng mưa thiếu hụt suốt trong 7 - 8 tháng, đặc biệt là các tháng VI, VII, VIH, với nhiệt độ cao (38 — 40°C), nắng nóng gay gắt, hạn đã xảy ra hết sức nghiêm trọng. Đồng ruộng bị nứt nẻ, lúa bị chết, hầu hết các hồ đập bị cạn nước, ngay cả nước sinh hoạt cũng khó khăn. Đó là đợt hạn hiếm thấy trong vòng 50 - 60 năm gần đây ở khu vực này, làm cho trên 26.000ha lúa không cấy được hoặc bị chết và trên 35.000ha hạn nặng, 500ha rừng bị cháy. Đặc biệt hạn trầm trọng trên diện rộng vào đông xuân 1997 - 1998 với ảnh hưởng của EI Nino hoạt động mạnh từ tháng 5/1997 đến tháng 4/1998 làm cho nhiều nước trên thế giới bị hạn hán nghiêm trọng, gây tồn thất lớn cho nền kinh tế và sự phát triển của xã hội.
Chỉ tính riêng thiệt hại về vật chất trong nông nghiệp ở Việt Nam đã tới con số 5. Năm 2002 là một năm hạn hán nghiêm trọng trên cả nước, nhất là ở vùng Bắc Trung Bộ, Nam Trung Bộ và Tây Nguyên. Từ đầu năm mưa tất ít, mãi đến tháng VIII vẫn tiếp tục năng nóng, ít mưa trên các tỉnh ven biển Trung Bộ từ Quảng Bình đến Bình Thuận và trên 2 tỉnh Tây Nguyên là Gia Lai và Đắk Lắk, làm cho hầu hết các hồ nước ở khu vực này bị khô kiệt. Hạn hán thiếu nước năm 2004 - 2005 xảy ra trên diện rộng nhưng không nghiêm trọng như năm 1997-1998.
Ở Bắc Bộ, mực nước sông Hồng tại Hà Nội vào đầu tháng 3 xuống mức 1,72 m thấp nhất kê từ năm 1963 đến năm 2005. Ở Miền Trung và Tây Nguyên, nắng nóng kéo dài, dòng chảy trên các sông suối ở mức thấp hơn trung bình nhiều năm cùng kỳ, một số suối cạn kiệt hoàn toàn; nhiều hồ, đập dâng hết khả năng cấp nước. Mùa khô năm 2010 — 2011 là năm rất nhiều khu vực trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Chịu ảnh hưởng của đợt hạn hán nghiêm trọng bất thường, mực nước giảm xuống mức thấp nhất trong 40 năm qua làm đình trệ các hoạt động giao thông trên tuyến giao thôg thủy quan trọng của các nước ven sông, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh kế của 65 triệu dân số tại 6 quốc gia thuộc lưu vực trong đó có đồng bằng sông Cửu Long, Trên các hệ thống sông, suối toàn quốc, dòng chảy đều thiếu hụt nhiều so với trung bình 10 nhiều năm, có nơi tới 60-90%; mực nước nhiều nơi đạt mức thấp nhất lịch sử như sông Hồng, sông Mã, sông cả, sông Ba.Nguồn nước sông suy giảm, mực nước xuống mức thấp lịch sử gây thiếu nước sản xuất nông nghiệp, mặn xâm nhập sâu vào cửa sông.
Tình trạng dòng chảy thiếu hụt kết hợp với khô nóng dẫn đến hạn hán nghiêm trọng xảy ra trên diện rộng, nhiều nơi còn nghiêm trọng hơn đợt nóng lịch sử năm 1998. Những năm qua, Nhà nước đã ưu tiên thực hiện nhiều giải pháp phòng chống hạn hán nhờ đó đã giảm thiểu thiệt hại do hạn hán gây ra. Tuy nhiên, tình hình hạn hán diễn biến ngày càng phức tạp, đặc biệt do biến đổi khí hậu toàn cầu sẽ làm thiên tai hạn hán gay gắt hơn. Ảnh hưởng của hạn hán tại khu vực tỉnh Bình Thuận những năm qua a.