PHẦN MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết của đề tài Cây tiêu được xem là cây gia vị thông dụng nhất trên thế giới hiện nay, trong y học chất cay nóng kích thích dịch vị tiêu hoá, chống lạnh, nôn mửa, tiêu chảy, nó còn được dùng làm hương liệu (Chất chính của tiêu là piperin 9%, nó bị thuỷ phân sẽ tạo acid piperic và piperidin), acid piperic bị oxy hoá bởi KMn04 thành piperidin là chất thơm đặc biệt dùng làm mỹ phẩm như nước hoa… Hiện nay, Việt Nam là một trong những nước đứng đầu về xuất khẩu hồ tiêu trên thế giới. Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cho biết, tháng 3/2007 sản lượng hạt tiêu xuất khẩu của cả nước đạt 10.000 tấn, kim ngạch đạt 25,6 triệu USD, đưa sản lượng hạt tiêu xuất khẩu trong quý I đạt 18.000 tấn, với kim ngạch 45,5 triệu USD. Cuối tháng 3/2007, giá thu mua hạt tiêu nội địa đã đạt mức kỷ lục (41.000 đồng/kg tiêu đen và 62.000 đồng/kg tiêu trắng). Giá xuất khẩu hạt tiêu cũng ở mức cao, 2.560 USD/tấn tiêu đen, tăng 110 USD/tấn so với tuần trước.
Đăk Nông là tỉnh nằm trên cao nguyên Nam Trung bộ, có diện tích tự nhiên 651.345 ha, với 07 đơn vị hành chính cấp huyện, toàn tỉnh hiện có 64 xã, phường. Diện tích trồng tiêu đạt 7. Năng suất trung bình khoảng 2,2 tấn/ha. Diện tích có tăng, nhưng tăng không liên tục qua các năm và số lượng tăng không nhiều do nhiều nguyên nhân như đầu tư, giá cả, kỹ thuật và sâu bệnh hại tấn công đã làm nhiều diện tích bị mất trắng.
Theo báo cáo của Sở Khoa học công nghệ tỉnh Đăk Nông cho thấy diện tích tiêu của tỉnh năm 2005 giảm nhiều so với năm 2004 khoảng 1.200 ha, một trong những nguyên nhân quan trọng và đồng thời khó khăn lớn nhất là do tác hại của sâu bệnh, trong đó phải kể đến bệnh chết nhanh và chết chậm cây hồ tiêu. Theo báo cáo của Chi cục Bảo vệ thực vật năm (2005), tỷ lệ bệnh chết nhanh, chết chậm tại các vùng sinh thái khác nhau, biến động từ: 15 – 30 %, tuy nhiên mức độ nhiễm bệnh ở các vùng sinh thái khác nhau. Bệnh gây hại nặng nhất ở 2 xã Đăk Sin và Đạo Nghĩa của huyện Đăk R’lấp, có những vườn tỷ lệ thiệt hại lên tới 80 – 90 %. Để đảm bảo sản xuất đạt năng suất cao và phẩm chất tốt thì ngoài việc đầu tư về mặt khoa học kỹ thuật thì một việc vô cùng quan trọng là chúng ta phải đánh giá rõ về tình hình sâu bệnh hại trên chúng.
Vì vậy để đáp ứng được sự đòi hỏi cấp thiết của sản xuất, chúng tôi thực hiện đề tài:“Nghiên cứu và ứng dụng thực tế các giải pháp kỹ thuật canh 8 tác và quản lý tổng hợp một số sâu, bệnh hại chủ yếu trên cây hồ tiêu tại Đăk Nông”. Mục tiêu của đề tài Xác định thành phần các loại dịch hại chính trên cây hồ tiêu tại tỉnh Đăk Nông, đề xuất hệ thống biện pháp quản lý cây trồng và dịch hại tổng hợp nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất và an toàn cho môi trường, góp phần phát triển hồ tiêu bền vững cho tỉnh Đăk Nông nói riêng và các tỉnh Tây Nguyên nói chung. Đối tượng phạm vi nghiên cứu - Đối tượng nghiên cứu: nấm Phytophthora sp. gây bệnh chết nhanh trên cây hồ tiêu.
Tuyến trùng Meloidogyne spp. gây vàng lá hồ tiêu - Phạm vi nghiên cứu: Các vùng trồng tiêu chính của tỉnh Đăk Nông và phụ cận. 9 PHẦN CHÍNH CỦA BÁO CÁO I. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC 1.
C¸c nghiªn cøu vÒ thµnh phÇn s©u bÖnh h¹i hå tiªu Theo báo cáo của hiệp hội hồ tiêu thế giới, nhiều nguyên nhân làm hạn chế đến năng suất của hồ tiêu, trong đó có yếu tố sâu bệnh. Các tác giả cho rằng sâu bệnh phát sinh và gây hại ở tất cả các thời kỳ sinh trưởng và phát triển của cây tiêu, mức độ gây hại của chúng phụ thuộc vào giống tiêu, vào mùa vụ trồng và điều kiện thời tiết. Sarma et al. (1989)[41] lại cho rằng ở Ấn Độ có 4 bệnh hại chính trên cây tiêu: bệnh héo nhanh, bệnh héo chậm, bệnh đốm lá và vi khuẩn gây đốm lá.
Những bệnh chính ảnh hưởng đến tiêu ở Indonesia là: bệnh thối rễ, bệnh vàng lá, bệnh sinh trưởng còi cọc (Sitepu & Kasim, 1991), (Sitepu, 1993)[42], [43] Bệnh hại là một trong những yếu tố kìm hãm sự phát triển sản xuất tiêu ở Sarawak, Malaysia. Có 11 bệnh quan trọng trên cây tiêu ở Malaysia, trong đó có 7 bệnh nhiễm bộ phận khí sinh và 4 bệnh phá hủy thân ngầm và rễ nhưng chỉ có bốn bệnh chính có tầm quan trọng kinh tế là: bệnh thối gốc, bệnh đen quả, bệnh xoăn lá và bệnh sần rễ (Keuh, 1990a, 1990b)[28], [29]. Ở giai đoạn vườn ươm, các bệnh đáng chú ý là: bệnh cháy thối lá (Do nấm Rhizoctonia solani), bệnh héo thân (Sclerotium rolfsii). Tác giả Erwin (1996)[23] cho rằng, trong vườn ươm cây con thường bị bệnh thối rễ do nấm Phytophthora sp.
Giai đoạn ruộng kinh doanh : các tác giả Erwin và O.Ribeiro (1996)[23] cho rằng trên cây hồ tiêu thường có sự hiện diện gây hại của nấm Phytophthora capsici, P. Bệnh xuất hiện đầu tiên làm cho cây bị héo nhẹ, chuyển vàng và rụng sớm. Sau khi lá rụng, quả bị khô, bộ rễ của cây bị thối. Tuyến trùng hại rễ (Meloidogyne, Pratylenchus…), rệp vảy, rệp sáp .không chỉ là những sâu bệnh hại nguy hiểm mà vết thương do chúng gây ra tạo điều kiện thuận lợi cho các loại nấm ký sinh yếu gây hại và làm cho cây hồ tiêu chết nhanh hơn.
Kết quả điều tra giám định một số sâu bệnh hại chính trên cây tiêu tại Phú quốc từ năm 1997 - 1999 của Chi cục BVTV tỉnh Kiên Giang đã xác định được 9 tác nhân gây hại trên tiêu, trong đó có 3 tác nhân gây hại trầm trọng, đó là nấm Phytophthora parasitica, Fusarium solani và Collectotrichum gloeosporioides. Chi 10 cục BVTV Kiên Giang cho biết có 3 loại côn trùng gây hại tiêu: rệp sáp, bọ ăn lá, mối tiêu. Theo thông báo của Chi cục BVTV tỉnh Đăk Nông, rệp sáp hại rễ và quả, tuyến trùng Pratylenchus, Meloidogyne hại rễ, các loại nấm Pythium, Phytophthora …gây thối rễ, héo cây là những tác nhân chủ yếu hạn chế năng suất và sản lượng hồ tiêu ở vùng này. Ngoài ra các loại bệnh do vi rút, nấm thán thư, tảo… cũng gây hại đáng kể ở nhiều vùng trồng hồ tiêu trong tỉnh.
Thành phần bệnh hại tiêu ở các tỉnh Miền Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long gồm có 2 nhóm bệnh hại chính là nhóm bệnh hại thân lá (bao gồm: bệnh thán thư, bệnh đen lá, bệnh đốm lá, bệnh khô vằn, bệnh gỉ lá) và nhóm bệnh hại rễ và gốc thân (Phạm Văn Biên, 1989)[1]. Theo Nguyễn Ngọc Châu (1995b)[3] thành phần bệnh hại tiêu ở vùng Tân Lâm, Quảng Trị bao gồm: bệnh sần rễ (bệnh tuyến trùng), bệnh thán thư, bệnh đen lá, bệnh thối rễ, bệnh chết nhanh, bệnh khô vằn, bệnh đốm lá, tảo đỏ. Những nghiên cứu về bệnh chết nhanh 2. Triệu chứng bệnh Triệu chứng bệnh đầu tiên là héo nhẹ dây.
Lá trở nên tái và dây rũ xuống. Lá có thể bị rụng sớm, mép lá cong lại và trở nên vàng trước khi rụng. Đôi khi nhìn thấy vết hoại ở phần cuối của lá. Sau khi lá rụng, quả trở nên nhăn nheo và khô lại.
Hoa và phần nhánh thân chết hoại, rụng khỏi đốt. Cuối cùng chỉ nhìn thấy 3 dây thân leo bám vào trụ tiêu. Dây bị héo nhanh, trong vòng 7 – 14 ngày từ khi xuất hiện triệu chứng héo đầu tiên với 75% số lá có thể bị rụng trong giai đoạn này. Nguyên nhân chính gây héo là do phần cổ rễ giáp mặt đất của thân chính bị thối, mặc dù lá, thân, hoa quả biểu hiện nhiễm bệnh.
Khi cây bị héo rễ bên thối, phần thân dưới lớp vỏ biến màu nâu. Trong một vài trường hợp phần gốc thân bị thối rất nhanh, lá không rụng mà còn đeo bám nguyên trên dây thân, nên được gọi là bệnh chết nhanh. Xác định tác nhân gây bệnh Tác nhân gây bệnh lần đầu tiên được xác định là Phytophthora palmivora var. piperis (Muller, 1936)[37], sau được xác định là P.
palmivora MF4 (Tsao et al. Cuối cùng được đặt tên là Phytophthora capsici sensu lato (Tsao và Alizadeh, 1988)[45]. Qui luật phát sinh và lan truyền của bệnh Tàn dư cây bệnh là nguồn bệnh lây nhiễm ban đầu của nấm Phytophthora capsici. Nguồn bệnh từ đất do mưa bắn lên cây gây nhiễm bộ phận lá ở gần sát mặt đất.
Bệnh phát triển nhanh trong suốt mùa mưa và khi nhiệt độ ngày và đêm chênh nhau từ 19 – 230C (Erwin and Ribeiro, 1996)[23]. Bệnh không biểu hiện triệu chứng ở nhiệt độ > 280C (Nambiar và Sarma, 1982)[38]. Bệnh còn phát triển khi trồng cây hồ tiêu trên đất thiếu các nguyên tố vi lượng và dinh dưỡng như: Can xi, Magie, Ka li nhưng lại có Nitơ cao làm cho bệnh phát triển mạnh. Một số côn trùng như: rệp, mối là các vector mang nguồn bệnh lây nhiễm từ cây này sang cây khác (Erwin and Ribeiro, 1996)[23].
Độ ẩm đất là một yếu tố môi trường quan trọng để cho nấm Phytophthora sống sót. capsici (phân lập từ Lampung của Indonesia) có thể sống sót hơn 20 tuần trong đất nhiệt đới có mầu đỏ và vàng ở độ ẩm tuyệt đối 100%. Nấm sống sót trên tàn dư lá bệnh trong đất khoảng 11 tuần ở độ ẩm từ: 60-100%, trong khi thời gian sống sót trên thân chỉ khoảng 8 tuần (Manohara,1988)[34]. capsici thường nhiễm ở các tán lá sát mặt đất, nhất là sau khi mưa lớn vào đầu mùa mưa.
Các du động bào tử xâm nhiễm vào mô cây sau 4 -6 giờ. Có 2 phương thức xâm nhiễm: xâm nhiễm trực tiếp thông qua biểu bì, xâm nhiễm gián tiếp thông qua khí khổng. Những đốm màu nâu đen xuất hiện sau 18 giờ (Manohara and Machmud, 1986)[32]. Một số đặc điểm sinh học Bào tử nang có dạng hình cầu, hình trứng, hình trứng ngược, hình bầu dục, hình thoi, hình quả lê.
Dạng hình bào tử nang thay đổi phụ thuộc ánh sáng và điều kiện môi trường (Tsao và Alizadeh, 1988)[45]. Bào tử nang đa số thót dần ở cuống, cuống nhỏ dài và rụng sớm với chiều dài cuống khác nhau từ: 35 - 138µm (Mchau và Coffey, 1995)[36]. Tỷ lệ chiều dài và rộng khác nhau, 1,72 : 1 (Ershad, 1971)[24], 1,57 đến 2,19 trung bình 1,76 : 1 trên môi trường agar, 1,52 đến 2,10 trung bình 1,73 : 1 trong môi trường nước (Krober, 1985)[30], trong môi trường sáng 1,73 và trong môi trường tối là 1,27 (Tsao và Alizadeh, 1988)[45]. Cành bào tử phân sinh hình thành dưới ánh sáng thì phân nhánh không đều và chỉ hình thành trụ gốc trong điều kiện nước cất.