Tư tưởng học thuật và phương pháp biên định di sản văn chương của lê quý đôn bùi huy bích và phan huy chú

Khám phá tư tưởng học thuật và phương pháp biên định di sản văn chương của Lê Quý Đôn, Bùi Huy Bích và Phan Huy Chú trong bài viết này.

• Tác giả: Vũ Thị Thanh
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Thanh
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Tư Tưởng Học Thuật và Phương Pháp Biên Định Di Sản Văn Chương
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Giới thuyết khái niệm
• 1.2. Quan niệm văn chương thời trung đại. Học thuật văn chương
• 1.3. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.4. Những nghiên cứu chung về học thuật văn chương Việt Nam thời trung đại
• 1.5. Những nghiên cứu về tư tưởng học thuật và phương pháp biên định di sản văn chương của Lê Quý Đôn
• 1.6. Những nghiên cứu về tư tưởng học thuật và phương pháp biên định di sản văn chương của Bùi Huy Bích
• 1.7. Những nghiên cứu về tư tưởng học thuật và phương pháp biên định di sản văn chương của Phan Huy Chú
• 1.8. Những vấn đề đặt ra và giải quyết ở luận án
• 1.9. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG VĂN HỌC VÀ NỀN TẢNG HỌC THUẬT CỦA LÊ QUÝ ĐÔN, BÙI HUY BÍCH VÀ PHAN HUY CHÚ
• 2.1. Tư tưởng, học thuật nước ngoài
• 2.2. Lịch sử hình thành, phát triển nền học thuật văn chương Việt Nam trước thế kỷ XVIII
• 2.3. Nhu cầu phát triển học thuật văn chương Việt Nam thế kỷ XVIII nửa đầu thế kỷ XIX
• 2.4. Phong trào Thực học và vấn đề học thuật ở Việt Nam thế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX
• 2.5. Phong trào Thực học ở Trung Quốc và khu vực Đông Á
• 2.6. Phong trào Thực học ở Việt Nam và những tác động đến sự phát triển của văn chương và học thuật dân tộc
• 2.7. Loại hình tác giả nhà nho làm học thuật thế kỷ XVIII - nửa đầu XIX
• 2.8. Thế hệ các nhà nho làm học thuật thế kỷ XVIII - nửa đầu XIX
• 2.9. Đặc điểm loại hình tác giả nhà nho làm học thuật thế kỷ XVIII - nửa đầu XIX và bước ngoặt trong cơ cấu tổng thể của nền văn học trung đại Việt Nam
• 2.10. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: TƯ TƯỞNG HỌC THUẬT VÀ PHƯƠNG PHÁP BIÊN ĐỊNH DI SẢN VĂN CHƯƠNG CỦA LÊ QUÝ ĐÔN VÀ BÙI HUY BÍCH
• 3.1. Tư tưởng học thuật và phương pháp biên định di sản văn chương của Lê Quý Đôn
• 3.2. Tư tưởng văn học và tư tưởng học thuật của Lê Quý Đôn
• 3.3. Phương pháp biên định di sản văn chương của Lê Quý Đôn
• 3.4. Đánh giá thành tựu và phương pháp biên định di sản văn chương của Lê Quý Đôn
• 3.5. Tư tưởng học thuật và phương pháp biên định di sản văn chương của Bùi Huy Bích
• 3.6. Tư tưởng văn học và tư tưởng học thuật của Bùi Huy Bích
• 3.7. Phương pháp biên định di sản văn chương của Bùi Huy Bích
• 3.8. Đánh giá thành tựu và phương pháp biên định di sản văn chương của Bùi Huy Bích
• 3.9. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: TƯ TƯỞNG HỌC THUẬT VÀ PHƯƠNG PHÁP BIÊN ĐỊNH DI SẢN VĂN CHƯƠNG CỦA PHAN HUY CHÚ
• 4.1. Tư tưởng văn học và tư tưởng học thuật của Phan Huy Chú
• 4.2. Ảnh hưởng của truyền thống gia đình
• 4.3. Những trải nghiệm từ cuộc đời
• 4.4. Những biến đổi trong quan niệm văn chương và học thuật
• 4.5. Phương pháp biên định di sản văn chương của Phan Huy Chú
• 4.6. Những phương diện kế thừa từ Lê Quý Đôn và Bùi Huy Bích
• 4.7. Một số điểm mới trong phương pháp biên soạn Lịch triều hiến chương loại chí
• 4.8. Những cách tân trong phân loại, lựa chọn thơ văn
• 4.9. Đánh giá thành tựu và phương pháp biên định di sản văn chương của Phan Huy Chú
• 4.10. Tiểu kết Chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Tư Tưởng Học Thuật Văn Chương Việt Nam

Văn học trung đại Việt Nam là một di sản đồ sộ, chứa đựng những thành tựu rực rỡ và những tư tưởng văn chương, học thuật vô giá. Dù có khoảng cách với khoa học văn chương hiện đại, những quan niệm này vẫn tồn tại, tản mát trong các trang viết của người xưa. Các nhà nghiên cứu đã nỗ lực "truy tìm" và khám phá những giá trị này, mang đến cho hậu thế cái nhìn toàn diện hơn về di sản tiền nhân. Một trong những thành công lớn là khám phá ra hệ thống quan niệm về văn chương, học thuật, làm rõ hơn công việc sáng tác và nghiên cứu văn học của các nhà văn, nhà thơ, nhà học thuật thời trung đại. Trong phạm vi luận án, chúng ta sẽ bàn đến những quan niệm khái quát nhất để làm cơ sở tiếp cận loại hình tác gia đặc biệt: nhà nho làm học thuật văn chương.

1.1. Khái niệm Văn chương và Học thuật trong Văn học Việt Nam

Trước khi tìm hiểu về Lê Quý Đôn, Bùi Huy Bích, và Phan Huy Chú, cần nắm vững quan niệm văn chương, học thuật thời trung đại ở Việt Nam, chịu ảnh hưởng từ Trung Quốc. Quan niệm này chi phối trực tiếp các nhà nho. Ban đầu, "văn", "văn chương", "văn học" chưa mang nghĩa như hiện nay. Sau đó, "văn chương" xuất hiện, cụ thể và phù hợp hơn với khái niệm "văn" theo quan niệm văn học hiện đại.

1.2. Ảnh hưởng của Trung Quốc đến Tư Tưởng Văn Chương Việt Nam

Đối với các nhà nho vùng văn hóa Đông Á, Trung Quốc là trung tâm. Konrad cho rằng khái niệm "văn học" chỉ mang nội dung khoa học hoàn chỉnh khi sáng tạo văn học được ý thức vững chắc như hoạt động trí tuệ ngang hàng với triết học, sử học, khảo cổ học. Khái niệm "văn học" hiện nay bao hàm sáng tác và nghiên cứu văn học.

II. Vấn Đề Di Sản Văn Chương Thách Thức và Hướng Nghiên Cứu

Việc biên định và bảo tồn di sản văn chương Việt Nam đặt ra nhiều thách thức. Các tác phẩm cổ thường khó tiếp cận, ngôn ngữ và tư tưởng khác biệt so với hiện đại. Đánh giá giá trị của các tác phẩm cũng cần sự thận trọng, tránh áp đặt quan điểm hiện đại. Nghiên cứu cần đi sâu vào bối cảnh lịch sử, văn hóa để hiểu đúng ý nghĩa của tác phẩm. Đồng thời, cần phát huy giá trị của di sản văn chương trong xã hội hiện đại, thông qua giáo dục, quảng bá và số hóa.

2.1. Khó khăn trong Tiếp Cận và Hiểu Di Sản Văn Chương Việt Nam

Tiếp cận các tác phẩm văn chương trung đại gặp khó khăn do khác biệt về ngôn ngữ, tư tưởng, và bối cảnh lịch sử. Cần giải mã các điển tích, điển cố, hiểu rõ quan niệm văn học thời đó để tránh hiểu sai ý nghĩa tác phẩm. Việc bảo tồn văn bản học cũng là một thách thức lớn.

2.2. Đánh Giá Giá Trị Di Sản Văn Chương Việt Nam Khách Quan

Đánh giá giá trị di sản văn chương cần khách quan, tránh áp đặt quan điểm hiện đại. Cần xem xét tác phẩm trong bối cảnh lịch sử, văn hóa cụ thể. Giá trị của tác phẩm không chỉ nằm ở nội dung tư tưởng mà còn ở giá trị nghệ thuật, giá trị lịch sử, văn hóa.

III. Phương Pháp Biên Định Di Sản Lê Quý Đôn và Bùi Huy Bích

Lê Quý Đôn và Bùi Huy Bích là những nhà nho tiêu biểu cho việc biên định di sản văn chương. Lê Quý Đôn nổi tiếng với Toàn Việt thi lục, một công trình sưu tầm và biên khảo đồ sộ. Bùi Huy Bích tiếp tục công việc này với Hoàng Việt thi tuyển, bổ sung và chỉnh sửa những thiếu sót của người tiền nhiệm. Cả hai đều có những quan niệm riêng về văn chương và phương pháp biên định, góp phần định hình diện mạo văn học trung đại.

3.1. Tư Tưởng Học Thuật của Lê Quý Đôn Về Văn Chương

Lê Quý Đôn có tư tưởng học thuật uyên bác, am hiểu sâu rộng về văn học, lịch sử, triết học. Ông coi trọng việc sưu tầm, nghiên cứu, và bảo tồn di sản văn chương. Toàn Việt thi lục thể hiện tư tưởng này, là một công trình có giá trị lớn về mặt văn bản học và nguồn sử liệu văn học Việt Nam.

3.2. Đóng Góp của Bùi Huy Bích vào Nghiên Cứu Văn Học Sử

Bùi Huy Bích kế thừa tư tưởng của Lê Quý Đôn, tiếp tục công việc biên định di sản văn chương với Hoàng Việt thi tuyển. Ông có những chỉnh sửa, bổ sung quan trọng, thể hiện quan điểm riêng về giá trị của các tác phẩm. Hoàng Việt thi tuyển góp phần hoàn thiện bức tranh lịch sử văn học Việt Nam.

3.3. So Sánh Phương Pháp Biên Định Toàn Việt thi lục và Hoàng Việt thi tuyển

So sánh Toàn Việt thi lục và Hoàng Việt thi tuyển cho thấy sự kế thừa và phát triển trong phương pháp biên định di sản văn chương. Bùi Huy Bích kế thừa những thành tựu của Lê Quý Đôn, đồng thời có những đổi mới, sáng tạo, thể hiện tư duy phê bình sắc sảo. Bảng so sánh các tác phẩm giữa hai bộ tuyển tập sẽ được đề cập cụ thể hơn trong chương sau.

IV. Nghiên Cứu Tư Tưởng Phan Huy Chú Biên Định Di Sản Văn Chương

Phan Huy Chú là một nhà nghiên cứu văn học Việt Nam nổi tiếng với Lịch triều hiến chương loại chí. Công trình này không chỉ là một bộ bách khoa thư mà còn là một công trình biên định di sản văn chương quan trọng. Phan Huy Chú có những quan điểm riêng về giá trị của văn chương, phương pháp biên định, và sự ảnh hưởng của tư tưởng đến văn chương.

4.1. Ảnh Hưởng của Gia Đình Đến Tư Tưởng Học Thuật Phan Huy Chú

Truyền thống gia đình có ảnh hưởng lớn đến tư tưởng học thuật của Phan Huy Chú. Ông sinh ra trong một gia đình khoa bảng, có truyền thống nghiên cứu văn học. Những trải nghiệm từ cuộc đời cũng góp phần hình thành tư tưởng của ông.

4.2. Phương Pháp Biên Soạn Lịch triều hiến chương loại chí

Lịch triều hiến chương loại chí được biên soạn theo phương pháp khoa học, tỉ mỉ. Phan Huy Chú kế thừa những thành tựu của Lê Quý Đôn, Bùi Huy Bích, đồng thời có những sáng tạo riêng trong việc phân loại, lựa chọn thơ văn. Ông cũng có những cách tân trong việc đánh giá giá trị của các tác phẩm.

4.3. Cách tân trong phân loại lựa chọn thơ văn

Phan Huy Chú không chỉ dừng lại ở việc kế thừa mà còn có những cách tân đáng kể trong phương pháp biên soạn. Đặc biệt là trong cách phân loại và lựa chọn thơ văn, thể hiện tư duy phê bình văn học sắc sảo và tầm nhìn sâu rộng về giá trị văn hóa văn chương.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Di Sản Văn Chương vào Thực Tiễn Hiện Đại

Việc bảo tồn di sản văn chương không chỉ là nhiệm vụ của các nhà nghiên cứu mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội. Cần ứng dụng những kết quả nghiên cứu vào thực tiễn, thông qua giáo dục, quảng bá, và số hóa di sản văn chương. Đồng thời, cần tạo ra những sản phẩm văn hóa mới dựa trên nền tảng di sản văn chương, góp phần phát triển văn hóa dân tộc.

5.1. Giáo Dục Văn Học Việt Nam trong Trường Học Hiện Nay

Giáo dục văn học đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy di sản văn chương. Cần đổi mới phương pháp giảng dạy, giúp học sinh tiếp cận văn học một cách hứng thú, sáng tạo. Đồng thời, cần tăng cường giới thiệu các tác phẩm văn học trung đại trong chương trình học.

5.2. Số Hóa và Truyền Bá Di Sản Văn Chương trên Mạng

Số hóa di sản văn chương là một giải pháp hiệu quả để bảo tồn và quảng bá văn học đến công chúng. Cần xây dựng các thư viện số, bảo tàng số, và các trang web giới thiệu văn học. Đồng thời, cần sử dụng các công nghệ hiện đại để tạo ra những sản phẩm văn hóa số hấp dẫn.

5.3. Phát triển du lịch văn hóa gắn liền với di sản văn chương

Khai thác giá trị di sản văn chương trong du lịch văn hóa không chỉ góp phần bảo tồn mà còn thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Việc xây dựng các tour du lịch văn hóa, các điểm đến gắn liền với các tác phẩm văn học kinh điển sẽ thu hút du khách và nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa dân tộc.

VI. Kết Luận Tương Lai của Tư Tưởng và Di Sản Văn Chương

Nghiên cứu về tư tưởng học thuật và phương pháp biên định di sản văn chương Việt Nam là một quá trình liên tục, không ngừng nghỉ. Trong tương lai, cần tiếp tục đi sâu vào các vấn đề còn bỏ ngỏ, đồng thời mở rộng phạm vi nghiên cứu, tìm hiểu về những nhà nho khác, những công trình văn học khác. Quan trọng hơn, cần phát huy giá trị của di sản văn chương trong xã hội hiện đại, góp phần xây dựng một nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

6.1. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Di Sản Văn Chương Việt Nam

Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc phân tích sâu hơn về tư tưởng của các nhà nho, phương pháp biên định của họ. Đồng thời, cần so sánh, đối chiếu với các công trình văn học của các quốc gia khác, để thấy được vị trí của văn học Việt Nam trong khu vực và trên thế giới.

6.2. Giá Trị Di Sản Văn Chương Trong Bối Cảnh Toàn Cầu Hóa

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc bảo tồn và phát huy di sản văn chương càng trở nên quan trọng. Văn học Việt Nam không chỉ là di sản của dân tộc mà còn là một phần của văn hóa thế giới. Cần giới thiệu văn học Việt Nam đến bạn bè quốc tế, để thế giới hiểu rõ hơn về lịch sử, văn hóa, và con người Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn với đề tài "Tư tưởng học thuật và phương pháp biên định di sản văn chương của Lê Quý Đôn, Bùi Huy Bích và Phan Huy Chú" do nghiên cứu sinh Vũ Thị Thanh thực hiện tại Học viện Khoa học xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (năm 2023), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Vũ Thanh, thuộc chuyên ngành Văn học Việt Nam (mã số: 922 01 21).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong tiến trình mười thế kỷ của văn học trung đại Việt Nam, giai đoạn thế kỷ XVIII – nửa đầu thế kỷ XIX là thời kỳ ghi nhận sự phát triển mạnh mẽ của hoạt động trước thuật và học thuật văn chương. Bên cạnh hoạt động sáng tác, các nhà nho trí thức bắt đầu tập trung vào công tác sưu tầm, khảo cứu, tuyển chọn và phân loại di sản thư tịch của tiền nhân. Trong số các học giả giai đoạn này, Lê Quý Đôn, Bùi Huy Bích và Phan Huy Chú là ba gương mặt tiêu biểu, đại diện cho quá trình hình thành, kế thừa và hoàn thiện nền học thuật văn chương trung đại.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định xuất phát từ thực tế: các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận riêng lẻ từng tác gia hoặc chỉ nhìn nhận họ ở góc độ tác gia văn học, sử học, địa lý; chưa có công trình nào đặt ba tác giả này vào một hệ thống tổng thể để khảo sát sự liên tục trong tư tưởng học thuật, sự kế thừa và chuyển biến về phương pháp biên định di sản văn chương, cũng như nhận diện họ như một loại hình tác giả đặc thù: nhà nho làm học thuật (nhà nho trước thuật).

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ tư tưởng học thuật và phương pháp biên định di sản văn chương của Lê Quý Đôn, Bùi Huy Bích và Phan Huy Chú; từ đó chỉ ra những điểm tương đồng, kế thừa và phát triển giữa ba tác giả, xác lập diện mạo loại hình nhà nho làm học thuật giai đoạn thế kỷ XVIII – nửa đầu thế kỷ XIX.

Nhiệm vụ nghiên cứu được văn bản xác định cụ thể theo ba nội dung đánh số:

1. Thứ nhất, nghiên cứu tư tưởng học thuật của ba tác giả Lê Quý Đôn, Bùi Huy Bích và Phan Huy Chú.
2. Thứ hai, nghiên cứu những bộ tổng tập, tuyển tập và những công trình thư mục học về văn chương của ba tác giả để làm nổi bật tư tưởng học thuật và phương pháp biên định di sản văn chương của các tác giả này.
3. Thứ ba, so sánh ba tác giả để làm rõ tính kế thừa và sự phát triển trong việc sưu tầm và biên định di sản văn chương của họ, qua đó làm rõ thêm thành tựu của cả một giai đoạn văn học.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Tư tưởng học thuật và sự tác động của tư tưởng đó đến phương pháp biên định di sản văn chương, cùng các thành tựu học thuật của Lê Quý Đôn, Bùi Huy Bích và Phan Huy Chú.
• Phạm vi tư liệu và không gian - thời gian:
  • Văn bản các bộ tổng tập, tuyển tập thơ văn và các thiên thư mục học do ba tác giả biên soạn, bao gồm: Toàn Việt thi lục, Vân đài loại ngữ, Kiến văn tiểu lục, Đại Việt thông sử (Lê Quý Đôn); Hoàng Việt thi tuyển, Hoàng Việt văn tuyển (Bùi Huy Bích); Lịch triều hiến chương loại chí – đặc biệt là thiên Văn tịch chí và Nhân vật chí (Phan Huy Chú).
  • Bản dịch quy chuẩn được sử dụng: Toàn Việt thi lục (Mai Quốc Liên chủ biên, NXB Văn học, 2019); Hoàng Việt văn tuyển (Tô Nam Nguyễn Đình Diệm dịch, 1972); Hoàng Việt thi tuyển (Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, NXB Văn học, 2007); Lịch triều hiến chương loại chí (NXB Trẻ, 2014).
  • Các công trình tuyển tập thơ văn của các tác giả trước thế kỷ XVIII (Phan Phu Tiên, Chu Xa, Hoàng Đức Lương) và các nghiên cứu chuyên môn liên quan đến ba học giả.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Luận án tiến hành phân loại và tổng thuật tình hình nghiên cứu thành ba nhóm chính:

1. Nghiên cứu chung về học thuật và tư tưởng văn học trung đại:

   • Giai đoạn trước năm 1945: Khảo sát bước đầu qua các công trình của Hồ Ngọc Cẩn (Văn chương thi phú An Nam, 1924), Phan Kế Bính (Việt Hán văn khảo, 1930), Bùi Kỉ (Quốc văn cụ thể, 1932), Nguyễn Đổng Chi (Việt Nam cổ sử văn học, 1942), Ngô Tất Tố (Việt Nam văn học, 1942), Dương Quảng Hàm (Việt Nam văn học sử yếu, 1943). Các tài liệu này tiếp cận văn học chủ yếu qua quan hệ tham chiếu với văn học Trung Quốc.
   • Giai đoạn sau 1945 đến nay: Các công trình chuyên sâu của Nguyễn Minh Tấn chủ biên (Từ trong di sản - những ý kiến về văn học từ thế kỉ X đến đầu thế kỉ XX ở nước ta, 1981), Đỗ Văn Hỉ (Người xưa bàn về văn chương, 1993), Phan Trọng Thưởng, Vũ Thanh, Trần Nho Thìn (10 thế kỉ bàn luận về văn chương, 2008), Trần Nho Thìn (Văn học trung đại Việt Nam dưới góc nhìn văn hóa, 2008), Lê Trí Viễn (Đặc trưng văn học trung đại Việt Nam, 2001), Nguyễn Lộc (Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỉ XVIII - nửa đầu thế kỉ XIX, 1976), Đoàn Lê Giang (Ý thức văn học cổ Việt Nam trung đại, 2001).

2. Nghiên cứu về Lê Quý Đôn:

   • Đánh giá của các học giả lịch sử và đương thời: Bùi Huy Bích (văn tế Lê Quý Đôn, 1784), Phan Huy Chú (Lịch triều hiến chương loại chí – mục Nhân vật chí và Văn tịch chí), Trần Danh Lâm (tựa sách Vân đài loại ngữ).
   • Nghiên cứu hiện đại trong nước: Văn Tân (1976), Trần Nghĩa (1984), Trần Lê Sáng (1984), Mai Quốc Liên (1984), Trần Thanh Mại (1960), Cao Xuân Huy, Đinh Thị Minh Hằng (Luận án Phó tiến sĩ về lí luận văn học của Lê Quý Đôn), Trần Thị Băng Thanh, Phạm Hồng Toàn (Thư mục phân tích tác phẩm của Lê Quý Đôn, 1976; Lê Quý Đôn nhà thư tịch hàng đầu Việt Nam).
   • Nghiên cứu quốc tế: Vu Hướng Đông (Trung Quốc, 1991), Lâm Nguyệt Huệ (Đài Loan, 2009), Lâm Duy Kiệt (Đài Loan, 2011), Tiêu Lệ Hoa (Đài Loan, 2011).

3. Nghiên cứu về Bùi Huy Bích và Phan Huy Chú:

   • Bùi Huy Bích: Được đề cập trong các công trình lịch sử văn học nhưng chủ yếu xét ở tư cách trước tác lẻ tẻ, chưa có chuyên khảo toàn diện về đóng góp biên soạn Hoàng Việt thi tuyển và Hoàng Việt văn tuyển.
   • Phan Huy Chú: Các bài viết của Nguyễn Vinh Phúc (Tinh thần yêu nước và ý thức dân tộc trong Lịch triều hiến chương loại chí), Nguyễn Tuấn Thịnh (Phan Huy Chú - nhà thư tịch lớn), Trần Nho Thìn (Một vài vấn đề đặt ra xung quanh việc phân loại thư tịch của Lê Quý Đôn và Phan Huy Chú).

          TIẾN TRÌNH NGHIÊN CỨU HỌC THUẬT VĂN CHƯƠNG TRUNG ĐẠI
 [Trước 1945]           Hồ Ngọc Cẩn, Phan Kế Bính, Dương Quảng Hàm...
                        (Khảo sát bước đầu, đối chiếu Hán - Việt)
 [Sau 1945 - Hiện nay]  Nguyễn Minh Tấn, Đỗ Văn Hỉ, Trần Nho Thìn, Vũ Thanh...
                        (Nghiên cứu tư tưởng văn học, lý luận, tác gia lẻ)
 [Khoảng trống luận án] KHẢO SÁT HỆ THỐNG LOẠI HÌNH NHÀ NHO HỌC THUẬT:
                        (Tư tưởng học thuật & Phương pháp biên định di sản)

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Luận án giải quyết khoảng trống học thuật bằng cách kết nối ba tác giả theo tiến trình lịch sử học thuật thế kỷ XVIII – nửa đầu thế kỷ XIX. Đặt ba tác gia vào thế so sánh tương hỗ để chỉ ra chuỗi tiếp biến: từ sự mở đầu quy mô và định hình tiêu chí của Lê Quý Đôn, qua sự sàng lọc, bổ sung và phân loại thể loại của học trò Bùi Huy Bích, đến sự tổng hợp bách khoa và cách tân thư mục học của Phan Huy Chú.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và các khái niệm công cụ

• Quan niệm "Văn", "Văn chương", "Văn học" trong bối cảnh Đông Á: Luận án dựa trên cơ sở phân tích sự biến đổi khái niệm từ thời cổ trung đại đến cận - hiện đại (tham chiếu nghiên cứu của N. Konrad, B. Riftin, Lưu Hiệp, Hàn Dũ, Tiêu Thống). Thời trung đại mang đặc trưng "văn - sử - triết bất phân", "văn dĩ tải đạo", "thi dĩ ngôn chí", trong đó ranh giới giữa sáng tác nghệ thuật và trước thuật học thuật có sự đan xen nhưng dần được phân biệt.
• Khái niệm "Học thuật văn chương" và "Loại hình nhà nho làm học thuật": Hoạt động học thuật văn chương được định nghĩa là công việc sưu tầm, thẩm định văn bản, hiệu đính, tuyển chọn, phân loại và biên soạn các bộ thi tuyển, văn tuyển, thư mục tác gia, tác phẩm. Nhà nho làm học thuật là những trí thức vượt qua giới hạn sáng tác cảm tính để thực hiện công việc khảo cứu khoa học nghiêm cẩn.
• Phong trào Thực học (Kinh thế trí dụng): Ảnh hưởng của trào lưu Thực học Đông Á và trào lưu chú giải, khảo cứu văn bản thời Thanh (Trung Quốc) tác động đến tinh thần thực tiễn, trọng khảo chứng ("lục" và "biện") của các học giả Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành và liên ngành:

• Phương pháp nghiên cứu loại hình: Tiếp cận ba tác giả dưới tư cách loại hình "nhà nho làm học thuật văn chương"; khảo sát, phân loại các công trình biên soạn (tổng tập, tuyển tập, thư mục loại chí) theo các tiêu chí hình thức và chức năng văn bản.
• Phương pháp so sánh văn học: So sánh đối chiếu đồng đại và lịch đại giữa các công trình của ba tác giả với nhau (Toàn Việt thi lục với Hoàng Việt thi tuyển; Nghệ văn chí với Văn tịch chí), cũng như so sánh với các bộ tuyển tập của các thế hệ trước (Việt âm thi tập, Trích diễm thi tập, Tinh tuyển tập).
• Phương pháp tiếp cận liên ngành: Vận dụng tri thức văn học sử, thư tịch học Hán Nôm, văn hóa học, sử học và triết học để phân tích văn bản và bối cảnh trước thuật.
• Phương pháp phân tích - tổng hợp: Đi từ việc khảo sát từng văn bản, thống kê số lượng tác giả, tác phẩm, thể loại cụ thể đến việc khái quát hóa quy luật vận động của tư tưởng học thuật trung đại.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương 1 tập trung xác lập hệ thống khái niệm công cụ và tổng thuật lịch sử nghiên cứu. Tác giả phân tích nguồn gốc và sự chuyển nghĩa của các thuật ngữ "văn", "văn chương", "văn học" từ Luận ngữ, Văn tuyển của Tiêu Thống, Văn tâm điêu long của Lưu Hiệp đến các phát biểu của Phan Phu Tiên, Hoàng Đức Lương, Lê Quý Đôn và Phan Huy Chú.

Chương này chỉ rõ: nếu như các thế kỷ trước, công việc biên tập thơ văn chủ yếu mang tính chất ngẫu nhiên, phụng mệnh hoặc giải trí khi nhàn rỗi, thì đến thế kỷ XVIII – XIX đã chuyển biến thành một ý thức học thuật tự giác. Luận án phân tích bối cảnh thất truyền sách vở do chiến tranh (đặc biệt là sự hủy diệt văn hóa của nhà Minh đầu thế kỷ XV) và khẳng định vai trò của ý thức phục hưng văn hiến dân tộc trong các công trình học thuật.

Chương 2: Cơ sở hình thành tư tưởng văn học và nền tảng học thuật của Lê Quý Đôn, Bùi Huy Bích và Phan Huy Chú

Chương 2 phân tích các tiền đề lịch sử, tư tưởng và văn hóa tạo nên bước ngoặt trong cơ cấu học thuật trung đại:

• Ảnh hưởng học thuật nước ngoài: Sự tiếp thu Nho giáo (từ Khổng - Mạnh đến Tống Nho, Thanh Nho) cùng các tri thức thư mục, loại thư bách khoa của Trung Quốc; sự tiếp xúc bước đầu với văn hóa phương Tây thông qua hoạt động truyền giáo, thương mại và các sách dịch chữ Hán qua các chuyến đi sứ.
• Lịch sử học thuật văn chương nội sinh: Quá trình vận động từ thế kỷ X đến thế kỷ XVII, điểm qua những nỗ lực sưu tầm của Phan Phu Tiên (Việt âm thi tập, 1446), Chu Xa (Tinh tuyển tập), Hoàng Đức Lương (Trích diễm thi tập, 1497).
• Tác động của phong trào Thực học và sự xuất hiện loại hình nhà nho học giả: Khủng hoảng xã hội thế kỷ XVIII thúc đẩy nhu cầu tri thức thực dụng ("kinh bang tế thế"). Tầng lớp trí thức chuyển hướng từ văn chương cử tử từ chương sang nghiên cứu, khảo chứng thực tế, ghi chép bách khoa.

Chương 3: Tư tưởng học thuật và phương pháp biên định di sản văn chương của Lê Quý Đôn và Bùi Huy Bích

Chương 3 đi sâu khảo sát thực tế văn bản các công trình của Lê Quý Đôn và Bùi Huy Bích, thiết lập các bảng so sánh định lượng về cấu trúc và số liệu tác phẩm:

Tiêu chí so sánh	Lê Quý Đôn (Toàn Việt thi lục)	Bùi Huy Bích (Hoàng Việt thi tuyển)
Quy mô và mục đích	Tổng tập mang tính bách khoa toàn thư, bao quát toàn bộ thơ ca các triều đại.	Tuyển tập tinh hoa, hướng đến sự tinh giản và tiện dụng cho việc học tập, nghiên cứu.
Cơ cấu phân chia	Chia theo thời kỳ lịch sử triều đại (Lý, Trần, Lê sơ...).	Sắp xếp theo tác giả, bổ sung giai đoạn từ Cảnh Thống đến thời đương đại.
Tiêu chí tuyển chọn	Dựa trên tinh thần "tín nhi hiếu cổ", mô phỏng 5 tiêu chuẩn của Lã Đông Lai trong Tống văn giám.	Chọn lọc các bài thơ hay, chú trọng tính điển phạm và giá trị biểu cảm nghệ thuật.
Phương pháp xử lý văn bản	Phương pháp "Lục" (ghi chép trung thực) kết hợp "Biện" (khảo chứng, biện chính).	Tiếp thu văn bản của thầy (Lê Quý Đôn), tiến hành san định, bổ khuyết và chỉnh lý tác phẩm.

Chương này cũng phân tích công trình Hoàng Việt văn tuyển của Bùi Huy Bích – bộ văn tuyển đầu tiên của Việt Nam tập hợp các thể loại văn xuôi, văn biền ngẫu, văn hành chính và nghị luận từ thời Lý - Trần đến thời Lê mạt, áp dụng mô hình phân loại thể loại văn học theo tinh thần Văn tuyển của Tiêu Thống.

Chương 4: Tư tưởng học thuật và phương pháp biên định di sản văn chương của Phan Huy Chú

Chương 4 khảo sát phương pháp biên soạn của Phan Huy Chú qua bộ bách khoa chí Lịch triều hiến chương loại chí, trọng tâm là thiên Văn tịch chí:

• Kế thừa và cách tân cấu trúc thư mục: Phan Huy Chú kế thừa thiên Nghệ văn chí trong Đại Việt thông sử của Lê Quý Đôn nhưng đã tái cấu trúc thành 4 loại mục rõ ràng:
  1. Loại Hiến chương (sách điển chế, pháp độ, quy chế nhà nước).
  2. Loại Kinh sử (sách chú giải kinh điển, lịch sử, địa chí).
  3. Loại Thi văn (các tập thơ, văn tập cá nhân và hợp tuyển).
  4. Loại Truyện ký (sách ghi chép thần tích, truyền kỳ, dã sử).
• Thống kê bổ sung và hiệu đính thư tịch: Luận án chỉ ra các điều chỉnh về số lượng tác gia, tác phẩm mà Phan Huy Chú đã bổ sung vào Văn tịch chí so với danh mục của Lê Quý Đôn, đồng thời làm rõ phương pháp phê bình thư tịch học: mỗi tác phẩm đều có lời tiểu dẫn, khảo tả xuất xứ, tóm lược nội dung và nhận định phẩm bình giá trị tư tưởng, nghệ thuật.

       MÔ HÌNH PHÂN LOẠI THƯ TỊCH TRONG "VĂN TỊCH CHÍ" (PHAN HUY CHÚ)
   [LOẠI HIẾN CHƯƠNG]         [LOẠI KINH SỬ]           [LOẠI THI VĂN]
   Điển chế, luật lệ,        Kinh điển, sử học,       Tập thơ, văn tập,
   pháp độ triều đình        địa chí, khảo cứu        tuyển tập văn học
                            [LOẠI TRUYỆN KÝ]
                            Thần tích, dã sử,
                            truyền kỳ, ký sự

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Luận án xác lập và làm sáng tỏ khái niệm "loại hình nhà nho làm học thuật" trong lịch sử văn học trung đại Việt Nam thế kỷ XVIII – nửa đầu thế kỷ XIX.
• Chỉ ra quy luật vận động của tư tưởng học thuật văn chương: quá trình chuyển biến từ quan niệm văn học chức năng giáo huấn, quy phạm nghiêm ngặt sang ý thức phân loại văn bản mang tính chuyên môn hóa, tiếp cận các chuẩn mực thư mục học và nghiên cứu văn học.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Hệ thống hóa, phân tích so sánh cụ thể cấu trúc văn bản của các công trình thư tịch lớn: Toàn Việt thi lục, Hoàng Việt thi tuyển, Hoàng Việt văn tuyển, Đại Việt thông sử (Nghệ văn chí) và Lịch triều hiến chương loại chí (Văn tịch chí).
• Cung cấp các bảng dữ liệu thống kê, đối chiếu chi tiết về số lượng tác gia, tác phẩm, thể loại giữa các bộ thi tuyển, hợp tuyển qua các thời kỳ, phục vụ trực tiếp cho công tác nghiên cứu văn bản học Hán Nôm.

Định hướng ứng dụng và đề xuất

• Đề xuất vận dụng kết quả khảo cứu phương pháp biên định của tiền nhân vào công tác sưu tầm, chỉnh lý, bảo tồn và dịch thuật kho tàng di sản văn hiến Hán Nôm hiện nay.
• Cung cấp cơ sở tư liệu cho việc giảng dạy các học phần Văn học trung đại Việt Nam, Lịch sử tư tưởng văn học và Thư mục học tại các trường đại học và viện nghiên cứu.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do đặc thù di sản thư tịch cổ trải qua chiến tranh và thời gian bị thất thoát, phân tán, nhiều tác phẩm chỉ còn tên sách mà mất văn bản; luận án phải sử dụng các văn bản dịch thuật kết hợp đối chiếu nguyên tác Hán Nôm hiện còn, vốn tồn tại một số dị bản khác nhau giữa các lần khắc in và sao chép tay.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng khảo sát phương pháp trước thuật sang các tác gia học giả khác cùng thời hoặc giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX (như Phạm Đình Hổ, Bùi Dương Lịch, Nguyễn Siêu, Cao Bá Quát); đi sâu giám định văn bản học đối với từng đơn vị tác phẩm cụ thể được chép trong các bộ tổng tập.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên môn phục vụ cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên ngành Văn học, Hán Nôm, Lịch sử, Văn hóa học: Cung cấp nguồn ngữ liệu tin cậy và phương pháp tiếp cận loại hình tác giả trung đại.
• Giảng viên đại học: Sử dụng trong việc thiết kế bài giảng về văn học Việt Nam thế kỷ XVIII – XIX, lịch sử phê bình và lý luận văn học dân tộc.
• Các nhà nghiên cứu văn bản học và cơ quan lưu trữ di sản: Tham khảo phương pháp phân loại, khảo chứng thư tịch của các học giả trung đại để ứng dụng vào công tác thư mục học hiện đại.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định đối tượng nghiên cứu chính là gì?

Luận án tập trung nghiên cứu tư tưởng học thuật và sự tác động của tư tưởng đó đến phương pháp biên định di sản văn chương, cùng các thành tựu biên soạn tổng tập, tuyển tập và thư mục học của ba tác giả tiêu biểu: Lê Quý Đôn, Bùi Huy Bích và Phan Huy Chú.

2. Ba bộ hợp tuyển / tổng tập văn chương trọng tâm được khảo sát trong luận án là những công trình nào?

Ba bộ công trình trọng tâm gồm: Toàn Việt thi lục (Lê Quý Đôn biên soạn quy mô tổng tập thơ), Hoàng Việt thi tuyển và Hoàng Việt văn tuyển (Bùi Huy Bích biên soạn theo hướng tuyển tập tinh hoa thơ và văn xuôi).

3. Phương pháp làm việc đặc trưng của Lê Quý Đôn trong biên soạn thư tịch là gì?

Lê Quý Đôn sử dụng phương pháp "lục và biện". Trong đó, "lục" là ghi chép trung thực, khách quan dựa trên khảo sát thực địa, tìm kiếm văn bia, sách cũ; "biện" là biện chính, khảo cứu, thảo luận và đánh giá tính xác thực của tư liệu lịch sử, văn chương.

4. Phan Huy Chú có bước cách tân nào trong việc phân loại thư tịch ở thiên "Văn tịch chí"?

Phan Huy Chú đã cấu trúc lại hệ thống thư mục sách vở Việt Nam thành 4 loại hình khoa học, gồm: Loại Hiến chương, Loại Kinh sử, Loại Thi văn và Loại Truyện ký; đồng thời bổ sung nhiều tác gia, tác phẩm mới và kèm theo lời bình phẩm, tóm lược nội dung cho từng cuốn sách còn lưu truyền.

5. Khái niệm "nhà nho làm học thuật" được luận án định vị như thế nào?

Đây là loại hình tác giả trung đại xuất hiện rõ nét từ thế kỷ XVIII, có ý thức vượt thoát khỏi lối học cử tử từ chương thuần túy để thực hiện các hoạt động khảo cứu, sưu tầm, giám định văn bản, biên soạn bách khoa thư nhằm lưu giữ di sản văn hóa và phục vụ nhu cầu thực tiễn của xã hội.

---

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Vũ Thị Thanh đã nghiên cứu một cách có hệ thống về tư tưởng học thuật và phương pháp biên định di sản văn chương của Lê Quý Đôn, Bùi Huy Bích và Phan Huy Chú. Qua việc khảo sát trực tiếp các văn bản tổng tập, tuyển tập và thư mục học, luận án đã làm rõ tính liên tục, kế thừa và phát triển trong phương pháp làm việc của ba học giả tiêu biểu. Công trình xác lập thành công diện mạo của loại hình nhà nho làm học thuật thế kỷ XVIII – nửa đầu thế kỷ XIX, đóng góp nguồn tư liệu và cơ sở lý luận cho nghiên cứu văn học trung đại và thư tịch học Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Giới thuyết khái niệm Văn học trung đại Việt Nam là giai đoạn văn học để lại nhiều thành tựu rực rỡ trên tiến trình văn học dân tộc. Trong khoảng một nghìn năm hình thành và phát triển, di sản văn học cũng như những quan niệm, tư tưởng về văn học, văn chương, học thuật mà tiền nhân để lại là vô cùng đồ sộ và quý báu. Tuy có những khoảng cách nhất định với khoa học văn chương hiện đại, những quan niệm này lại không phải lúc nào cũng được phát biểu một cách trực tiếp mà tản mát trong những trang viết của người xưa khi sáng tác thơ văn hay viết lời bàn, bạt, tựa cho sách của người cùng thời… nhưng không phải là không có một hệ thống những quan niệm về văn chương và học thuật.

Trân trọng quá khứ, bảo tồn và phát huy những di sản văn chương quý báu của cha ông - những giá trị đặt nền móng cho văn học hiện đại, các nhà nghiên cứu đã lội ngược dòng lịch sử, tìm về quá khứ để “truy tìm” và góp nhặt những giá trị vô giá mà người xưa để lại, bất chấp sự khác biệt của văn tự, của khoảng cách thời gian, không gian và những vênh lệch về văn hóa để mang đến cho hậu nhân một cái nhìn ngày càng toàn diện và sâu sắc hơn về di sản của tiền nhân. Một trong những thành công của các nhà nghiên cứu hiện đại là đã khám phá ra hệ thống những quan niệm về văn chương, học thuật góp phần làm rõ hơn công việc sáng tác và nghiên cứu văn học của các nhà văn, nhà thơ, nhà học thuật thời trung đại. Hệ thống quan niệm về văn chương, học thuật của người xưa vô cùng rộng lớn và đã được rất nhiều nhà nghiên cứu khám phá thành công. Trong khuôn khổ của luận án này, tác giả chỉ xin được bàn đến những quan niệm khái quát nhất về văn chương, học thuật của cha ông ta để làm cơ sở tiền đề cho bước tiếp theo khi tiếp cận nghiên cứu một loại hình tác gia đặc biệt của thời trung đại - nhà nho làm học thuật văn chương.

Quan niệm văn chương thời trung đại. Trước khi đi vào tìm hiểu tư tưởng và phương thức trước thuật văn chương của Lê Quý Đôn, Bùi Huy Bích và Phan Huy Chú chúng ta không thể không tìm hiểu những quan niệm về văn chương, học thuật thời trung đại ở Việt Nam và những ảnh hưởng từ Trung Quốc, bởi những quan niệm này sẽ chi phối trực tiếp tới các nhà nho làm học thuật ở Việt Nam thời trung đại. 7 Đối với các nhà nho vùng văn hóa Đông Á mà Trung Quốc là trung tâm, ban đầu các khái niệm “văn”, “văn chương”, “văn học” chưa được dùng với nghĩa như hiện nay. Konrad trong bài viết Về khái niệm “Văn” ở Trung Quốc [88, tr.

Riptin (đều là các nhà khoa học người Nga) trong bài viết Thể loại trong văn học Trung Quốc thời trung đại [134, tr.24 - 54] thì từ thời cổ đại đã có khái niệm “văn”, “từ này ổn định nhất và cũng là cổ nhất” (Konrad), sau đó mới xuất hiện thuật ngữ “văn chương” để chỉ các sáng tác văn học. Khái niệm “văn chương” xuất hiện sau nhưng lại cụ thể và phù hợp hơn với khái niệm “văn” theo quan niệm về văn học ngày nay của chúng ta. Trong bài viết của mình Viện sĩ N. Konrad cho rằng chỉ đến thời cận hiện đại, kể từ khi sáng tạo văn học được ý thức một cách vững chắc như là hoạt động của trí tuệ và xếp ngang hàng với các hoạt động khác như triết học, sử học, khảo cổ học… thì khái niệm “văn học” - khái niệm biểu thị lĩnh vực hoạt động trí tuệ sáng tạo nghệ thuật viết văn của con người [88, tr.138] mới mang nội dung khoa học hoàn chỉnh như ngày nay chúng ta quan niệm.

Khái niệm “văn học” được chúng ta sử dụng bao hàm hai nghĩa: 1. Chỉ sáng tác văn học và hoạt động sáng tác văn học. Với nghĩa này, “văn học” và “văn chương” được dùng đôi khi không phân biệt; 2. Chỉ các hoạt động nghiên cứu văn học, coi văn học như một đối tượng khoa học, giống như sử học nghiên cứu lịch sử một dân tộc hoặc toàn thế giới, triết học nghiên cứu lịch sử triết học… Văn học với tư cách là đối tượng của ngành nghiên cứu văn học chỉ thực sự phát triển vào thời kỳ cận hiện đại, ở Việt Nam là bắt đầu từ thế kỷ XX với ảnh hưởng của khoa học phương Tây.

Nhưng điều đó không có nghĩa là bộ môn khoa học này chưa từng có trong thời trung đại. Trong văn học cổ trung đại Trung Quốc, nghiên cứu phê bình văn chương ở dạng sơ khai đã xuất hiện không xa trước Công nguyên, khá phát triển vào thế kỷ V, VI và có nhiều thành tựu vào các giai đoạn lịch sử tiếp theo. Ở Việt Nam từ thế kỷ XV, các tuyển tập văn học, thi thoại và các đề, tựa văn chương đã xuất hiện và có nhiều thành tựu vào thế kỷ XVIII - đầu thế kỷ XIX. Để phân biệt với ngành nghiên cứu văn học khá phát triển vào thế kỷ XX, XXI, chúng tôi gọi các hoạt động biên định di sản, nghiên cứu, tìm hiểu văn chương của các nhà nho - học giả thời trung đại là hoạt động học thuật văn chương, các tác giả làm công việc này là nhà nho làm học thuật hay nhà nho học giả.

8 Sau đây chúng ta sẽ tìm hiểu một cách sơ lược khái niệm ‘văn” và “văn chương”, “văn học” trong lịch sử văn học trung đại, để từ đó hiểu rõ hơn quan niệm và công việc của các nhà nho làm học thuật Việt Nam như Lê Quý Đôn, Bùi Huy Bích, Phan Huy Chú… trong bối cảnh văn hóa, văn học Đông Á. Như đã nói ở trên, khái niệm ‘văn” xuất hiện từ khá sớm trong lịch sử văn hóa, văn học Trung Quốc. “Văn” là một trong những nội dung giảng dạy (văn, hạnh, trung, tín) của Khổng Tử (551 TCN - 479 TCN). Theo khảo sát sơ bộ của chúng tôi thì trong cuốn Luận ngữ (lời của Khổng Tử được các học trò ghi chép lại) đã xuất hiện các khái niệm “văn”, “văn chương” và cả “văn học”.

Tuy nhiên, nghĩa của các từ này trong Luận ngữ rộng hơn và có phần khác với nội dung khái niệm của các thuật ngữ này khi được các học giả sau này sử dụng. Ví dụ khi Tử Cống hỏi rằng: “Vì sao ông Khổng Văn Tử lại được đặt tên thụy là Văn?”. Khổng Tử nói rằng: “Minh mẫn mà ham học, hỏi người dưới không thẹn, vì thế ông ấy được đặt tên thụy là Văn”1 thì có thể hiểu “văn” là sự minh mẫn, ham học hỏi”. Vẫn sách Luận ngữ, chương “Ung dã” viết: “Khổng Tử nói rằng: “Chất thắng văn chất dã, văn thắng chất tắc sử, văn chất bân bân, nhiên hậu quân tử” (Chất mà trội hơn văn thì thô kệch, văn mà trội hơn chất thì phù phiếm.

Văn và chất đều hài hòa, thì mới là quân tử). Ở đây “văn” lại được hiểu là hình thức (văn sức) của con người. Chất là phẩm chất đạo đức bên trong con người. Người quân tử là người hài hòa giữa văn và chất.

Sau này quan niệm văn học “Văn dĩ tải đạo” cũng nghiêng về việc coi văn là hình thức để chở Đạo, để chở được Đạo thì văn phải đẹp, hấp dẫn. Ở Chương “Thái Bá” có nhắc đến khái niệm “văn chương” nhưng khá xa với nghĩa “văn chương” sau này: trong một đoạn văn ca ngợi công đức của vua Nghiêu, Khổng Tử nói: “Cao vòi vọi là sự thành công của ngài! Rực rỡ thay là văn chương của ngài!”. Chữ “văn chương” ở đây được hiểu là những thể chế và pháp độ được ghi trong Kinh Thi có từ thời vua Nghiêu. Còn ở Chương “Tiên Tiến”, Khổng Tử nói “Những người theo ta qua các nước Trần, Thái nay đều không còn theo học ta nữa.

Về đức hạnh có Nhan Uyên, Mẫn Tử Khiên, Nhiễm Bá Ngưu, Trọng Cung. Về khoa ngôn ngữ có: Tế Ngã, Tử Cống. Về chính sự có: Nhiễm Hữu, Quý Lộ. Về văn học có: Tử Du, Tử Hạ”.

“Văn học” ở đây có thể có nghĩa là học vấn, là việc am hiểu thơ văn. 1 Ở đây, chúng tôi sử dụng bản Luận ngữ trong cuốn: Chu Hy (1998), Tứ thư ngũ kinh, Nguyễn Đức Lân dịch và chú giải, NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội. Các dẫn chứng lấy ở các trang 299, 442. 9 Ở giai đoạn cổ đại và cho đến mãi cuối thời trung đại, khái niệm “văn” có nghĩa rất rộng, thể hiện rõ đặc trưng “văn, sử, triết bất phân” của văn hóa, văn học trung đại.

Tác phẩm Sử ký của Tư Mã Thiên (khoảng 145 - 86 TCN) không chỉ được coi là mẫu mực của các nhà viết sử như Viện sĩ V. Alechseev trong bài viết “Nhà sử học, nhà văn và sự sùng bái” (trích cuốn Bức tranh dân tộc Trung Hoa nổi tiếng của ông) đã viết: “Người ta tiếp tục công việc của Tư Mã Thiên, bút pháp viết sử của ông được chính thức coi là mẫu mực nhất. Và mỗi thời đại lại viết lịch sử của các triều đại trước mình dưới ảnh hưởng của Tư Mã Thiên” [Dẫn lại theo 153, tr.13], mà Sử ký còn được coi là mẫu mực của sáng tác văn học và được các học giả cổ trung đại xếp vào các tuyển tập văn chương. Cho đến thời kỳ sau Công nguyên, Vương Sung (khoảng năm 27 - 100 SCN) vẫn hiểu “văn” theo nghĩa rộng như vậy.

Với ông “văn” không chỉ là Kinh Dịch, Kinh Thi, Kinh Thư, Xuân Thu và Lễ Kí, nghĩa là hầu như toàn bộ kinh sách Nho giáo, mà còn là tất cả các tác phẩm của Bách Gia, Chu Tử, trong đó có cả luận, thuyết, kí và sớ. Quan niệm này còn tồn tại trong một thời gian dài. Sau này Lưu Hiệp (485 - 520) trong Văn tâm điêu long khi nói về quan niệm “văn” ở giai đoạn này đã viết: “Khắp cả vạn vật, động vật, thực vật đều có văn. Văn cùng trời đất mà sinh ra.

Còn Chương Thái Viêm trong Văn học tổng lược thì cho rằng ở giai đoạn này: “Phàm văn tự ghi trên trúc lụa gọi là văn. Luận về pháp thức của nó gọi là văn học. Tiến thêm một bước, Từ Cán (sinh năm 171 - ?