Luận án tiến sĩ về từ ngữ xưng hô trong sử thi Dam Săn

Nghiên cứu hệ thống từ ngữ xưng hô trong sử thi Dam Săn, phương pháp định lượng kết hợp định tính, góp phần phát triển chuyên ngành

• Tác giả: Phạm Thị Xuân Nga
• Người hướng dẫn: Đỗ Việt Hùng
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ các dân tộc thiểu số Việt Nam
• Đề tài: Từ Ngữ Xưng Hô Trong Sử Thi Dam Săn
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.3. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.4. Một số vấn đề về xưng hô và từ ngữ xưng hô. Vấn đề giao tiếp và văn hóa giao tiếp
• 1.5. Nghĩa của từ và phân tích thành tố nghĩa
• 1.6. CƠ SỞ THỰC TIỄN
• 1.6.1. Vài nét về dân tộc Ê-đê và tiếng Ê-đê
• 1.6.2. Vài nét về Sử thi Dam Săn
• 1.6.3. Giá trị của Sử thi Dam Săn
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẠI TỪ NHÂN XƯNG TRONG SỬ THI DAM SĂN. HỆ THỐNG ĐTNX TRONG TIẾNG Ê-ĐÊ VÀ TRONG SỬ THI DAM SĂN
• 2.1. Đại từ nhân xưng trong tiếng Ê-đê
• 2.2. Đại từ nhân xưng được sử dụng trong Sử thi Dam Săn
• 2.3. CẤU TẠO CỦA ĐẠI TỪ NHÂN XƯNG TRONG SỬ THI DAM SĂN
• 2.3.1. Đại từ nhân xưng là từ đơn
• 2.3.2. Đại từ nhân xưng là từ ghép
• 2.4. ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA - NGỮ DỤNG CỦA ĐTNX TRONG SỬ THI DAM SĂN
• 2.4.1. Đại từ nhân xưng ngôi I
• 2.4.2. Đại từ nhân xưng ngôi II
• 2.4.3. Đại từ nhân xưng ngôi III
• 2.4.4. Đại từ nhân xưng lưỡng ngôi, lưỡng số
• 2.5. ĐẶC ĐIỂM VĂN HÓA Ê-ĐÊ QUA SỬ DỤNG ĐẠI TỪ NHÂN XƯNG TRONG SỬ THI DAM SĂN
• 2.5.1. Sự bình đẳng trong giao tiếp
• 2.5.2. Phân định rõ các mối quan hệ trong giao tiếp
• 3. CHƯƠNG 3: TỪ NGỮ CHỈ QUAN HỆ THÂN TỘC DÙNG ĐỂ XƯNG HÔ TRONG SỬ THI DAM SĂN
• 3.1. ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO TỪ NGỮ CHỈ QUAN HỆ THÂN TỘC DÙNG ĐỂ XƯNG HÔ TRONG SỬ THI DAM SĂN
• 3.1.1. Từ ngữ chỉ quan hệ thân tộc trong tiếng Ê-đê
• 3.1.2. Từ ngữ chỉ quan hệ thân tộc dùng để xưng hô trong Sử thi Dam Săn
• 3.2. ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA - NGỮ DỤNG CỦA TỪ NGỮ CHỈ QUAN HỆ THÂN TỘC DÙNG ĐỂ XƯNG HÔ TRONG SỬ THI DAM SĂN
• 3.2.1. Từ ngữ thân tộc dùng để xưng hô trong gia đình, thân tộc
• 3.2.2. Từ ngữ thân tộc được sử dụng để xưng hô ngoài mối quan hệ họ hàng, thân tộc
• 3.2.3. Từ ngữ chỉ quan hệ thân tộc đặc biệt dùng để xưng hô trong Sử thi Dam Săn
• 3.3. ĐẶC ĐIỂM VĂN HÓA Ê-ĐÊ QUA VIỆC SỬ DỤNG TỪ NGỮ CHỈ QUAN HỆ THÂN TỘC ĐỂ XƯNG HÔ TRONG SỬ THI DAM SĂN
• 3.3.1. Phản ánh đặc điểm văn hóa mẫu hệ
• 3.3.2. Bảo vệ tập tục ]uê nuê trong hôn nhân
• 3.3.3. Thể hiện quan niệm “vạn vật hữu linh”
• 4. CHƯƠNG 4: TỪ NGỮ CHỈ QUAN HỆ XÃ HỘI DÙNG ĐỂ XƯNG HÔ TRONG SỬ THI DAM SĂN
• 4.1. ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO CỦA TỪ NGỮ CHỈ QUAN HỆ XÃ HỘI DÙNG ĐỂ XƯNG HÔ TRONG SỬ THI DAM SĂN
• 4.1.1. Từ ngữ chỉ quan hệ xã hội trong tiếng Ê-đê
• 4.1.2. Cấu tạo của từ chỉ quan hệ xã hội dùng để xưng hô trong Sử thi Dam Săn
• 4.2. ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA - NGỮ DỤNG CỦA TỪ NGỮ CHỈ QUAN HỆ XÃ HỘI ĐƯỢC DÙNG ĐỂ XƯNG HÔ TRONG SỬ THI DAM SĂN
• 4.2.1. Từ chỉ quan hệ xã hội được dùng để xưng hô
• 4.2.2. Ngữ chỉ quan hệ xã hội được dùng để xưng hô
• 4.3. ĐẶC ĐIỂM VĂN HÓA Ê-ĐÊ QUA SỬ DỤNG TỪ NGỮ CHỈ QUAN HỆ XÃ HỘI ĐỂ XƯNG HÔ
• 4.3.1. Ít phân biệt đẳng cấp xã hội
• 4.3.2. Hài hòa, tế nhị trong giao tiếp
• 4.3.3. Tinh thần đoàn kết, tự lực tự cường
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Nghiên cứu từ ngữ xưng hô trong sử thi Dam Săn không chỉ là một vấn đề ngôn ngữ học mà còn là một vấn đề văn hóa sâu sắc. Từ ngữ xưng hô phản ánh các mối quan hệ xã hội, văn hóa và tâm lý của người Ê-đê. Việc tìm hiểu từ ngữ xưng hô trong sử thi này giúp làm rõ hơn về bản sắc văn hóa của dân tộc Ê-đê, đồng thời cung cấp cơ sở lý luận cho các nghiên cứu ngôn ngữ khác. Theo tác giả Đỗ Hữu Châu, việc lựa chọn từ ngữ xưng hô thể hiện thái độ và tình cảm của người nói đối với người nghe. Điều này cho thấy tầm quan trọng của từ ngữ xưng hô trong giao tiếp. Sử thi Dam Săn, với giá trị nghệ thuật và tri thức, là một nguồn tư liệu quý giá để nghiên cứu. Nghiên cứu này không chỉ góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn hóa dân gian mà còn giúp bảo tồn và phát huy giá trị ngôn ngữ của dân tộc Ê-đê.

II. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của nghiên cứu là làm rõ đặc điểm của các từ ngữ xưng hô trong hoạt động giao tiếp của nhân vật trong sử thi Dam Săn. Nghiên cứu sẽ chỉ ra những đặc trưng văn hóa của người Ê-đê thông qua việc sử dụng từ ngữ xưng hô trong các bối cảnh giao tiếp khác nhau. Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm khái quát và hệ thống hóa cơ sở lý luận về từ ngữ xưng hô, phân tích cấu tạo, ngữ nghĩa và ngữ dụng của các từ ngữ xưng hô trong sử thi. Đặc biệt, nghiên cứu sẽ làm rõ mối quan hệ giữa từ ngữ xưng hô và văn hóa giao tiếp của người Ê-đê, từ đó góp phần vào việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của dân tộc.

III. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là từ ngữ xưng hô trong sử thi Dam Săn, tập trung vào các bình diện cấu tạo, ngữ nghĩa, ngữ dụng và văn hóa. Phạm vi nghiên cứu được giới hạn trong các từ ngữ xưng hô được rút ra từ cuốn Khan Đăm Săn và Khan Đăm Kteh Mlan. Nghiên cứu sẽ không chỉ dừng lại ở việc phân tích ngôn ngữ mà còn mở rộng ra các khía cạnh văn hóa, xã hội của người Ê-đê. Điều này giúp làm rõ hơn về cách thức mà từ ngữ xưng hô được sử dụng trong các mối quan hệ xã hội và gia đình, từ đó phản ánh đặc điểm văn hóa của dân tộc.

IV. Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp miêu tả làm chính, kết hợp với các phương pháp phân tích ngữ nghĩa, ngữ dụng và văn hóa. Các thủ pháp như phân loại, hệ thống hóa, và phân tích ngữ cảnh sẽ được áp dụng để làm rõ cấu tạo và cách sử dụng của từ ngữ xưng hô trong sử thi. Ngoài ra, phương pháp thống kê định lượng cũng sẽ được sử dụng để phân tích tần suất xuất hiện của các từ ngữ xưng hô. Việc áp dụng các phương pháp liên ngành như ngôn ngữ - văn hóa học sẽ giúp làm phong phú thêm nội dung nghiên cứu, từ đó cung cấp cái nhìn toàn diện về từ ngữ xưng hô trong văn hóa giao tiếp của người Ê-đê.

V. Đóng góp mới về khoa học của luận án

Luận án sẽ góp phần khẳng định lý luận về giao tiếp ngôn ngữ, đặc biệt là trong lĩnh vực từ ngữ xưng hô. Nghiên cứu sẽ làm rõ mối quan hệ giữa từ ngữ xưng hô và văn hóa tộc người, từ đó mở ra hướng nghiên cứu mới cho các ngôn ngữ dân tộc thiểu số khác. Kết quả nghiên cứu không chỉ có giá trị lý luận mà còn có thể được ứng dụng trong thực tiễn, giúp nâng cao khả năng giao tiếp của người Ê-đê, đặc biệt là thế hệ trẻ. Điều này sẽ góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, ngôn ngữ của dân tộc Ê-đê trong bối cảnh hiện đại.

VI. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Nghiên cứu từ ngữ xưng hô trong sử thi Dam Săn không chỉ có ý nghĩa lý luận mà còn mang lại giá trị thực tiễn cao. Về lý luận, nghiên cứu sẽ cung cấp thêm ngữ liệu cho việc nghiên cứu các từ ngữ xưng hô trong các ngôn ngữ khác nhau, khẳng định mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa. Về thực tiễn, kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho các cán bộ, công chức trong việc giao tiếp với người Ê-đê. Đối với thế hệ trẻ, nghiên cứu sẽ giúp nâng cao nhận thức về giá trị ngôn ngữ và văn hóa của dân tộc, từ đó góp phần bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa của người Ê-đê.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về hệ thống từ ngữ xưng hô trong tác phẩm văn học dân gian của các dân tộc thiểu số là một địa hạt khoa học mang tính liên ngành sâu sắc giữa ngôn ngữ học cấu trúc, ngữ dụng học giao tiếp và nhân chủng học văn hóa. Luận án tiến sĩ "Từ ngữ xưng hô trong Sử thi Dam Săn" do NCS Phạm Thị Xuân Nga thực hiện (Chuyên ngành: Ngôn ngữ các dân tộc thiểu số Việt Nam, Mã số: 9 22 01 09; Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Đỗ Việt Hùng; Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, 2019) là công trình tiên phong giải mã toàn diện cơ chế hành chức của hệ thống chỉ xuất nhân xưng trong kiệt tác sử thi (khan) của tộc người Ê-đê.

                  ┌──────────────────────────────────────────────────────────┐
                  │                 HỆ THỐNG TỪ NGỮ XƯNG HÔ                  │
                  │                 TRONG SỬ THI DAM SĂN                     │
                  └────────────────────────────┬─────────────────────────────┘
                                               │
               ┌───────────────────────────────┼───────────────────────────────┐
               ▼                               ▼                               ▼
  ┌─────────────────────────┐     ┌─────────────────────────┐     ┌─────────────────────────┐
  │  TỪ NGỮ CHUYÊN DỤNG     │     │    TỪ NGỮ THÂN TỘC      │     │   TỪ NGỮ QUAN HỆ XÃ HỘI │
  │  (Đại từ nhân xưng)     │     │ (Gia đình & Xã hội hóa) │     │ (Chức danh, Nghề nghiệp)│
  │  - 19 ĐTNX (3 ngôi)     │     │ - Phản ánh mẫu hệ       │     │ - Tính bình đẳng bộ lạc │
  │  - Từ đơn, ghép, ngữ    │     │ - Tập tục chuê nuê      │     │ - Ứng xử tế nhị, gắn kết│
  │  - Cơ chế lưỡng ngôi    │     │ - Vạn vật hữu linh      │     │ - Khí phách anh hùng    │
  └────────────┬────────────┘     └────────────┬────────────┘     └────────────┬────────────┘
               │                               │                               │
               └───────────────────────────────┼───────────────────────────────┘
                                               ▼
                  ┌──────────────────────────────────────────────────────────┐
                  │          BÌNH DIỆN PHÂN TÍCH LIÊN NGÀNH                  │
                  │   Cấu tạo ── Ngữ nghĩa ── Ngữ dụng ── Văn hóa tộc người  │
                  └──────────────────────────────────────────────────────────┘

Bối cảnh khoa học và tính tiên phong của nghiên cứu: Từ ngữ xưng hô từ lâu đã được giới ngôn ngữ học tiếp cận từ bình diện cấu trúc hình thức đến bình diện chức năng và dụng học. F. de Saussure trong Giáo trình ngôn ngữ học đại cương đã khẳng định tính biện chứng giữa ngôn ngữ và văn hóa tộc người: "Phong tục của một dân tộc có tác động đến ngôn ngữ, và mặt khác, trong chừng mực khá quan trọng, chính ngôn ngữ làm nên dân tộc" [160, tr. 327]. Tại Việt Nam, trong khi hệ thống từ ngữ xưng hô tiếng Việt đã đạt được nhiều thành tựu nghiên cứu mang tính hệ thống cao (Nguyễn Tài Cẩn, 1975; Đỗ Hữu Châu, 1981; Nguyễn Văn Khang, 1999), thì việc khảo cứu lớp từ ngữ này trong các ngôn ngữ thiểu số thuộc ngữ hệ Nam Đảo (Austronesian) – đặc biệt là tiểu nhóm Chamic đơn lập hóa cao độ – vẫn còn phân tán và dừng lại ở mức khảo tả từ loại đơn thuần. Luận án đặt nền móng tiên phong khi tiếp cận văn bản sử thi Dam Săn dưới tư cách là một diễn ngôn hội thoại phức hợp, phản ánh trung thực cổ mẫu tư duy và chuẩn mực văn hóa bản địa.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap):

1. Khoảng trống lý thuyết: Thiếu vắng một mô hình tích hợp giữa ngữ nghĩa học phân tích thành tố (Componential Analysis) và ngữ dụng học liên nhân (Interpersonal Pragmatics) để giải thích cơ chế chuyển dịch nghĩa dụng học của các thuật từ thân tộc trong thiết chế xã hội mẫu hệ đặc thù.
2. Khoảng trống thực nghiệm: Chưa có công trình nào thống kê, phân loại và miêu tả định lượng toàn bộ hệ thống đại từ nhân xưng chuyên dụng, từ ngữ xưng hô thân tộc và từ ngữ quan hệ xã hội trong văn bản Khan Dam Săn dựa trên lời kể của các nghệ nhân dân gian Ê-đê.

Câu hỏi nghiên cứu và Giả thuyết khoa học:

• RQ1: Hệ thống từ ngữ xưng hô trong Sử thi Dam Săn được cấu tạo và tổ chức theo những nguyên tắc ngữ pháp - hình thái học nào?
• RQ2: Đặc điểm ngữ nghĩa và ngữ dụng của các phương tiện xưng hô biểu hiện như thế nào thông qua các vai giao tiếp ($Sp_1, Sp_2$, ngôi thứ ba) và các trục tương tác liên cá nhân (trục quyền lực và trục thân sơ)?
• RQ3: Việc sử dụng các phương tiện xưng hô trong sử thi phản ánh những giá trị văn hóa tộc người đặc thù nào của người Ê-đê cổ truyền?
• H1: Hệ thống đại từ nhân xưng tiếng Ê-đê trong sử thi thể hiện tính đối xứng chặt chẽ về ngôi và số, bảo lưu các hình vị Nam Đảo cổ kết hợp với xu hướng đơn tiết hóa mạnh mẽ.
• H2: Các từ ngữ thân tộc khi chuyển hóa thành phương tiện xưng hô bị chi phối trực tiếp bởi thiết chế mẫu hệ và tập tục nối dòng (chuê nuê), tạo ra các biến thể nghĩa dụng học phá vỡ các quy tắc quan hệ huyết thống sinh học thông thường.
• H3: Quy thức giao tiếp trong sử thi phản ánh cấu trúc xã hội tiền giai cấp mang đậm tính dân chủ bộ lạc, dung hòa giữa vị thế tù trưởng uy quyền và tinh thần bình đẳng cộng đồng.

Khung lý thuyết và Phạm vi khảo sát: Công trình xây dựng trên nền tảng lý thuyết hành vi ngôn ngữ (Speech Act Theory) của J.L. Austin, J.R. Searle và Đỗ Hữu Châu; lý thuyết ký hiệu học đại từ của E. Benveniste; mô hình phân tích quan hệ liên cá nhân theo trục quyền uy - thân sơ của C. Kerbrat-Orecchioni, R. Brown và A. Gilman; cùng phương pháp phân tích thành tố nghĩa của J. Lyons và J.D. Apresjan.

Phạm vi ngữ liệu của luận án tập trung khảo sát 2.500 đơn vị từ ngữ chuyên dụng và lâm thời trích xuất từ văn bản Khan Đăm Săn và Khan Đăm Kteh Mlan do nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Thấu sưu tầm, biên dịch và chỉnh lý (NXB Chính trị quốc gia, 2003). Tác phẩm đại diện cho tiếng nói văn hóa của cộng đồng 331.194 người Ê-đê (theo Tổng điều tra dân số năm 2009) tại Đắk Lắk và vùng Tây Nguyên.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan các dòng nghiên cứu lớn

Lịch sử nghiên cứu từ ngữ xưng hô và ngôn ngữ - văn hóa Ê-đê ghi nhận sự phát triển qua nhiều giai đoạn với các cách tiếp cận chuyên biệt:

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                    TIẾN TRÌNH NGHIÊN CỨU LÝ THUYẾT XƯNG HÔ                 │
└─────────────────────────────────────┬──────────────────────────────────────┘
                                      │
       ┌──────────────────────────────┼──────────────────────────────┐
       ▼                              ▼                              ▼
┌────────────────────────┐ ┌────────────────────────┐ ┌────────────────────────┐
│  NGÔN NGỮ CẤU TRÚC     │ │  NHÂN CHỦNG - XÃ HỘI   │ │  NGỮ DỤNG - DIỄN NGÔN  │
│ - M.B. Emeneau (1951)  │ │ - Leach & Needham      │ │ - Brown & Gilman (1960)│
│ - L. Thompson (1965)   │ │ - D. Schneider (1968)  │ │ - Kerbrat-Orecchioni   │
│ - Nguyễn Tài Cẩn (1975)│ │ - A. De Hautecloque    │ │ - Đỗ Hữu Châu (1981)   │
│ ── Phân lập từ loại    │ │ ── Thân tộc & Hôn nhân │ │ ── Trục quyền uy/thân  │
└────────────────────────┘ └────────────────────────┘ └────────────────────────┘

1. Khuynh hướng ngôn ngữ học cấu trúc: M.B. Emeneau (1951) trong Studies in Vietnamese Grammar và L. Thompson (1965) trong A Vietnamese Reference Grammar đã đặt nền móng phân chia hệ thống chỉ xuất người thành đại từ xưng hô chuyên dụng và danh từ cương vị/thân tộc xưng hô lâm thời. Tại Việt Nam, Nguyễn Tài Cẩn (1975), Nguyễn Phú Phong (1996), Đỗ Hữu Châu (1981, 1987) đã hoàn thiện mô hình miêu tả cấu trúc ngữ pháp và chức năng chiếu vật của đại từ và danh từ thân tộc.
2. Khuynh hướng nhân chủng học và văn hóa học: F. Engels (1884), G. Lounsbury, E. Leach, R. Needham và D. Schneider khi khảo sát hệ thống thuật ngữ thân tộc đã khẳng định từ ngữ thân tộc không đơn thuần phản ánh quan hệ sinh học huyết thống mà là sự quy ước hóa các thiết chế xã hội và quan hệ hôn nhân. Anne De Hautecloque - Howe (1984) trong Người Êđê, một xã hội mẫu quyền và L. Sabatier (1927) với bộ luật tục Klei bhiăn gồm 236 điều đã chứng minh tính tối thượng của dòng họ mẹ trong cấu trúc xã hội Ê-đê.
3. Khuynh hướng ngữ dụng học và xã hội ngôn ngữ học: R. Brown và A. Gilman (1960) với mô hình phân tích đại từ qua trục quyền lực (Power) và trục tình đoàn kết/thân sơ (Solidarity); C. Kerbrat-Orecchioni (1992) với lý thuyết tương tác liên cá nhân qua trục dọc (Vertical axis) và trục ngang (Horizontal axis); V. Luong Hy (1990) trong Discursive Practices and Linguistic Meanings tiếp cận hệ quy chiếu người như một thực tiễn diễn ngôn đa chiều.

Các cuộc tranh luận học thuật và Định vị nghiên cứu

Một tranh luận lý thuyết nổi bật diễn ra giữa quan điểm của E. Benveniste (1966) - cho rằng chỉ có ngôi thứ nhất ($Sp_1$) và ngôi thứ hai ($Sp_2$) mới thực sự là các ngôi xưng hô của diễn ngôn, trong khi ngôi thứ ba chỉ là đối tượng bị quy chiếu - và quan điểm của các nhà ngữ dụng học hiện đại như Nguyễn Văn Khang (1999). Luận án định vị rõ ràng: ủng hộ việc mở rộng phạm trù từ ngữ xưng hô bao gồm cả ngôi thứ ba (khách thể giao tiếp gián tiếp/không trực diện), bởi trong không gian diễn xướng sử thi, việc lựa chọn từ ngữ trỏ ngôi thứ ba quy định trực tiếp chiến lược lựa chọn cặp từ xưng - hô giữa $Sp_1$ và $Sp_2$.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế:

• So với mô hình đại từ hai bậc T/V (Tu/Vos) của Brown & Gilman (1960) trong các ngôn ngữ Ấn-Âu, hệ thống xưng hô trong sử thi Dam Săn thể hiện tính linh hoạt vượt trội nhờ cơ chế lâm thời hóa các danh từ thân tộc và từ ngữ xã hội, tạo nên một ma trận định vị liên nhân phi đối xứng phức tạp.
• So với các khảo cứu của Georges Condominas (1955) trong Những quan sát xã hội học về hai trường ca Rađê hay N. Niculin về sử thi Ê-đê và Mã Lai, luận án không dừng lại ở góc độ dân tộc học thuần túy mà tiến hành thao tác hóa các đơn vị ngôn ngữ học cụ thể, giải mã cơ chế phản ánh văn hóa qua cấu trúc vi mô của từ ngữ xưng hô.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết ngôn ngữ học

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                  MÔ HÌNH KHUNG PHÂN TÍCH TỔNG HỢP                          │
└─────────────────────────────────────┬──────────────────────────────────────┘
                                      │
       ┌──────────────────────────────┼──────────────────────────────┐
       ▼                              ▼                              ▼
┌────────────────────────┐ ┌────────────────────────┐ ┌────────────────────────┐
│  NGỮ NGHĨA HỌC         │ │  NGỮ DỤNG HỌC          │ │  NHÂN CHỦNG NGÔN NGỮ   │
│ - Phân tích thành tố   │ │ - Hành vi ở lời (Searle│ │ - Mẫu hệ (Matrilineal) │
│ - Cấu trúc nghĩa vị    │ │ - Trục quyền uy/Thân sơ│ │ - Luật tục & Hôn nhân  │
│ - Nghĩa biểu niệm/chiếu│ │ - Quy thức & phi quy   │ │ - Thế giới quan Vạn    │
│   vật (Lyons/Apresjan) │ │   thức (Orecchioni)    │ │   vật hữu linh (Animism│
└────────────────────────┘ └────────────────────────┘ └────────────────────────┘

Luận án mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết ngữ dụng học phương Tây trong bối cảnh một ngôn ngữ không biến hình, thuộc ngữ hệ Nam Đảo:

1. Mở rộng lý thuyết hành vi ở lời: Tác giả Đỗ Hữu Châu chỉ rõ: "Hành vi ở lời là những hành vi người nói thực hiện ngay khi nói năng. Hiệu quả của chúng là những hiệu quả thuộc ngôn ngữ, có nghĩa là chúng gây ra một phản ứng ngôn ngữ tương ứng với chúng ở người nhận" [13, tr. 149]. Luận án chứng minh rằng hành vi xưng hô trong sử thi Dam Săn là hành vi ở lời mang tính thiết lập quan hệ tiếp xúc và áp đặt vị thế xã hội tức thì.
2. Xác lập nguyên tắc phân tích ngữ nghĩa lâm thời: Chứng minh rằng nghĩa của từ ngữ xưng hô thân tộc trong sử thi không cố định ở nghĩa từ vựng (nghĩa biểu niệm trong hệ thống) mà bị biến đổi sâu sắc thành nghĩa chiếu vật cá thể và nghĩa dụng học trong diễn ngôn.
3. Đề xuất các mệnh đề lý thuyết mới:
   • Mệnh đề 1 (P1): Trong ngôn ngữ có thiết chế mẫu hệ, trục quyền lực ($Power$) bị phân lập thành hai nhánh: quyền lực huyết thống/kinh tế (thuộc về phụ nữ) và quyền lực thể lực/chiến tranh (thuộc về nam giới/tù trưởng), thể hiện qua sự phân hóa từ ngữ xưng hô.
   • Mệnh đề 2 (P2): Khoảng cách thân sơ ($Solidarity$) trong giao tiếp sử thi có khả năng triệt tiêu hoặc đảo ngược trật tự thế hệ sinh học nhờ cơ chế bảo lưu hôn nhân dòng họ (chuê nuê).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng bậc:

• Tầng 1 (Hình thái - Cấu tạo): Phân lập từ đơn, từ ghép, ngữ định danh.
• Tầng 2 (Ngữ nghĩa - Thành tố): Tách chiết các nghĩa tố: [$\pm$ thế hệ], [$\pm$ giới tính], [$\pm$ tôn kính], [$\pm$ thân mật], [$\pm$ trực tiếp].
• Tầng 3 (Ngữ dụng - Giao tiếp): Chiếu ứng vào ma trận vai giao tiếp ($Sp_1, Sp_2, Sp_3$), hoàn cảnh giao tiếp (quy thức vs. bất quy thức), và mục đích phát ngôn.
• Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích này áp dụng tối ưu cho các thể loại tự sự dân gian dạng văn vần (klei duê), diễn xướng truyền miệng của các cộng đồng cư dân bản địa Đông Nam Á có thiết chế xã hội truyền thống.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan diễn giải luận (Interpretivism) kết hợp với các nguyên lý của chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism) và ngôn ngữ học cấu trúc - chức năng. Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp định tính kết hợp định lượng (Mixed-methods) được triển khai qua 3 cấp độ:

Cấp độ phân tích	Đối tượng khảo sát	Phương pháp & Công cụ	Mục tiêu đầu ra
Vi mô (Micro)	19 Đại từ nhân xưng; từ ghép, từ láy, tổ hợp âm	Phân tích cấu trúc hình thái, ngữ âm đối chiếu	Xác lập hệ thống biến thể hình thái học
Trung mô (Meso)	Cặp thoại giao tiếp giữa các nhân vật	Phân tích diễn ngôn, phân tích thành tố nghĩa	Ma trận tương tác ngữ dụng ($Sp_1 - Sp_2$)
Vĩ mô (Macro)	Bối cảnh luật tục (klei bhiăn), nghi lễ	Phân tích liên ngành Ngôn ngữ - Nhân chủng	Mô hình hóa các chiều kích văn hóa tộc người

Quy trình nghiên cứu và Kỹ thuật phân tích

1. Chiết xuất ngữ liệu: Khảo sát toàn bộ các phát ngôn chứa từ ngữ xưng hô trong 2 tác phẩm sử thi Dam Săn và Dam Kteh Mlan.
2. Mã hóa dữ liệu: Sử dụng bảng biểu và ma trận đối lập ngữ nghĩa để giải mã từng lượt thoại. Mọi đơn vị xưng hô đều được gắn nhãn cú pháp - ngữ dụng (vai người nói, vai người nghe, hoàn cảnh giao tiếp bình thường hay chiến trận).
3. Kỹ thuật phân tích thành tố nghĩa (Semic Analysis): Mô hình hóa nghĩa vị của từ xưng hô theo công thức phân giải thành các nghĩa tố hạt nhân ($S_n$). Ví dụ: Thuật từ thân tộc adei = [người dưới bậc] + [cùng thế hệ hoặc thế hệ dưới] + [thân mật] + [$\pm$ huyết thống].
4. Tam giác đạc (Triangulation): Kiểm chứng chéo giữa ngữ liệu văn bản sử thi, tư liệu luật tục Ê-đê của Sabatier (1927) và các kết quả điều tra dân tộc học của Viện Dân tộc học và Viện Ngôn ngữ học.

                  ┌──────────────────────────────────────────────────────────┐
                  │                 QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU                     │
                  └────────────────────────────┬─────────────────────────────┘
                                               │
               ┌───────────────────────────────┼───────────────────────────────┐
               ▼                               ▼                               ▼
  ┌─────────────────────────┐     ┌─────────────────────────┐     ┌─────────────────────────┐
  │  BƯỚC 1: TRÍCH XUẤT     │     │  BƯỚC 2: MÃ HÓA         │     │  BƯỚC 3: PHÂN TÍCH      │
  │ - Khảo sát toàn bộ văn  │     │ - Gắn nhãn ngữ pháp     │     │ - Tách chiết nghĩa tố   │
  │   bản sử thi            │────▶│ - Xác lập vị thế Sp1/Sp2│────▶│ - Lập ma trận đối lập   │
  │ - Thu thập 2.500 đơn vị │     │ - Phân loại bối cảnh    │     │ - Chiếu ứng luật tục    │
  │   từ ngữ xưng hô        │     │   (bình thường/chiến trận│   │   và cấu trúc mẫu hệ    │
  └─────────────────────────┘     └─────────────────────────┘     └─────────────────────────┘

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                  HỆ THỐNG 19 ĐẠI TỪ NHÂN XƯNG TIẾNG Ê-ĐÊ                   │
└─────────────────────────────────────┬──────────────────────────────────────┘
                                      │
       ┌──────────────────────────────┼──────────────────────────────┐
       ▼                              ▼                              ▼
┌────────────────────────┐ ┌────────────────────────┐ ┌────────────────────────┐
│  NGÔI I (5 ĐTNX)       │ │  NGÔI II (5 ĐTNX)      │ │  NGÔI III (8 ĐTNX)     │
│ - kâo (tôi, tao)       │ │ - ih (ông, bà, mày...) │ │ - `u, gơ\ (nó, hắn, y) │
│ - hmei (chúng tôi)     │ │ - o\ng (mày)           │ │ - di `u, di gơ\ (chúng │
│ - drei (ta, mình)      │ │ - di ih (các ông/bà...)│ │   nó, bọn nó)          │
│ - phung drei, phung hmei││ - phung ih, phung di ih│ │ - phung `u, phung gơ\..│
└────────────────────────┘ └────────────────────────┘ └────────────────────────┘
                                      │
                                      ▼
                        ┌───────────────────────────┐
                        │   LƯỠNG NGÔI: ara\ng      │
                        │   (người ta, thiên hạ)    │
                        └───────────────────────────┘

1. Cấu trúc lưỡng phân và đa dạng hóa của hệ thống 19 Đại từ nhân xưng (ĐTNX): Luận án thống kê và phân lập chính xác 19 ĐTNX trong tiếng Ê-đê, gồm: 5 từ ngôi I (kâo, hmei, drei, phung drei, phung hmei), 5 từ ngôi II (ih, o\ng, di ih, phung ih, phung di ih), 8 từ ngôi III (*u, gơ\, di u, di gơ, phung u, phung di u, phung gơ, phung di gơ*), và 1 đại từ lưỡng ngôi/lưỡng số (ara\ng). Về mặt cấu tạo, hệ thống gồm 8 từ đơn, 8 từ ghép và 3 ngữ cố định. Phát hiện này bác bỏ nhận định trước đây cho rằng số lượng ĐTNX tiếng Ê-đê quá nghèo nàn so với tiếng Việt, chứng minh tính tinh tế trong việc biểu đạt số lượng (số ít, số phức, số bao gồm/loại trừ).

2. Hiện tượng "đảo tầng xưng hô" dưới áp lực của tập tục nối dòng (chuê nuê): Phát hiện đột phá mang tính nhân chủng - ngôn ngữ học là sự xuất hiện của các cách xưng hô trái ngược hoàn toàn với logic quan hệ thế hệ sinh học. Trong sử thi, người bà ngoại (aduôn) khi giao tiếp với cháu gái ngoại lại sử dụng từ ngữ xưng hô adei (em). Luận án giải mã thành công hiện tượng này: trong trường hợp người bà qua đời, nếu dòng họ mẹ không còn ai làm vợ thay thế (nuê) cho người ông, thì người cháu gái sẽ trở thành vợ nối dây của ông ngoại. Do đó, người bà gọi cháu gái là adei nhằm khẳng định vị thế bình đẳng trong tư cách những người phụ nữ cùng duy trì sự tiếp nối hôn nhân của thị tộc mẹ.

3. Tính bình đẳng và dân chủ bộ lạc thể hiện qua phương tiện xưng hô xã hội: Trái ngược với sự phân hóa đẳng cấp nghiêm ngặt trong văn học phong kiến người Kinh, từ ngữ xưng hô chỉ quan hệ xã hội trong Dam Săn phản ánh rõ nét tính chất dân chủ sơ khai. Các từ chỉ tù trưởng (mtao), người giúp việc, tôi tớ (ga\peic) khi tham gia hội thoại thường sử dụng các đại từ ngôi I và ngôi II bình đẳng (kâo - ih), thể hiện mối quan hệ gắn kết cộng đồng hơn là sự áp bức giai cấp.

4. Sự mở rộng trường chiếu vật trong thế giới quan "Vạn vật hữu linh": Hệ thống từ ngữ xưng hô được mở rộng biên độ tối đa khi con người giao tiếp với tự nhiên, đồ vật và thần linh. Dam Săn xưng hô với cây thần Smuk, với voi thần, kiếm thần, hoặc đối thoại với Nữ thần Mặt Trời (H'Bia Êngêi) với tư thế hiên ngang, tự chủ, khẳng định khát vọng chinh phục vũ trụ của con người thời kỳ chuyển từ công xã nguyên thủy sang xã hội có giai cấp.

Implications đa chiều

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                    HỆ GIÁ TRỊ VÀ KHẢ NĂNG ỨNG DỤNG                         │
└─────────────────────────────────────┬──────────────────────────────────────┘
                                      │
       ┌──────────────────────────────┼──────────────────────────────┐
       ▼                              ▼                              ▼
┌────────────────────────┐ ┌────────────────────────┐ ┌────────────────────────┐
│  HỌC THUẬT & PHƯƠNG PHÁP│ │  GIÁO DỤC BẢN ĐỊA      │ │  CHÍNH SÁCH VĂN HÓA    │
│ - Chuẩn hóa khung phân │ │ - Ứng dụng SGK tiếng   │ │ - Thực thi QĐ 03/2004/ │
│   tích sử thi Nam Đảo  │ │   Ê-đê Tiểu học (3,4,5)│ │   QĐ-TTg & 449/QĐ-TTg  │
│ - Bổ sung tư liệu cho  │ │ - Đào tạo 9.272 cán bộ │ │ - Bảo tồn di sản văn   │
│   Ngữ dụng học tộc người││   công chức Đắk Lắk    │ │   hóa phi vật thể Tây  │
└────────────────────────┘ └────────────────────────┘ │   Nguyên (UNESCO)      │
                                                      └────────────────────────┘

• Ý nghĩa lý thuyết: Cung cấp mô hình khảo sát ngôn ngữ học xuyên văn hóa (Cross-cultural Pragmatics), làm giàu thêm kho tàng tri thức về các ngôn ngữ đơn lập phương Nam.
• Ứng dụng thực tiễn giáo dục: Cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện chương trình giảng dạy tiếng Ê-đê từ lớp 3 đến lớp 5 theo chương trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo, đồng thời nâng cao hiệu quả giáo trình bồi dưỡng tiếng dân tộc thiểu số cho 5.272 cán bộ công chức tỉnh Đắk Lắk qua 94 khóa đào tạo tại địa phương.
• Ý nghĩa chính sách: Đóng góp luận cứ triển khai Quyết định số 03/2004/QĐ-TTg, Chỉ thị số 38/2004/CT-TTg và Quyết định số 449/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về việc bảo tồn ngôn ngữ, chữ viết và không gian văn hóa cồng chiêng - sử thi Tây Nguyên.

---

Limitations và Future Research

1. Hạn chế về mặt văn bản ngữ liệu: Luận án khảo sát văn bản sử thi được ghi chép và dịch thuật vào cuối thế kỷ XX (bản của Nguyễn Hữu Thấu), do đó ngôn ngữ mang dấu ấn của lời kể nghệ nhân đương đại, không thể phản ánh nguyên vẹn 100% diện mạo ngữ âm cổ đại ở thời điểm sử thi mới hình thành.
2. Giới hạn thể loại: Công trình tập trung vào thể loại sử thi (khan), chưa bao quát so sánh với hệ thống xưng hô trong văn bản luật tục (klei bhiăn) và truyện cổ dân gian (klei đung).
3. Chưa ứng dụng phần mềm phân tích ngữ liệu tự động: Việc bóc tách và thống kê 2.500 ngữ cảnh chủ yếu tiến hành thủ công, cần được số hóa thành kho ngữ liệu điện tử (Digital Corpus).

Định hướng nghiên cứu tương lai:

• Hướng 1: Khảo sát đối chiếu hệ thống xưng hô giữa các ngôn ngữ tiểu nhóm Chamic (Ê-đê, Gia-rai, Chăm, Ra-glai, Chu-ru).
• Hướng 2: Xây dựng kho ngữ liệu số hóa đa phương thức (Multimodal Corpus) kết hợp phân tích âm học ngữ điệu diễn xướng sử thi Ê-đê.
• Hướng 3: Nghiên cứu sự biến đổi ngữ dụng của từ ngữ xưng hô Ê-đê trong bối cảnh tiếp xúc ngôn ngữ mạnh mẽ với tiếng Việt hiện đại.

---

Tác động và ảnh hưởng

Công trình của NCS Phạm Thị Xuân Nga tạo nên xung lực học thuật mạnh mẽ trong giới nghiên cứu ngôn ngữ học dân tộc thiểu số tại Việt Nam. Về mặt học thuật, luận án là tài liệu tham khảo cốt lõi cho các nghiên cứu sinh chuyên ngành Ngôn ngữ học và Văn hóa học dân gian. Về mặt xã hội, kết quả nghiên cứu góp phần trực tiếp củng cố niềm tự hào dân tộc của cộng đồng người Ê-đê, hỗ trợ bảo tồn di sản sử thi Tây Nguyên trước nguy cơ mai một trong thời kỳ công nghiệp hóa và đô thị hóa nhanh chóng.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Thụ hưởng khung phân tích ngữ dụng học liên ngành và bộ ngữ liệu 2.500 từ ngữ xưng hô được xác thực khoa học.
• Cán bộ quản lý Nhà nước & Nhà hoạch định chính sách: Sử dụng các luận cứ văn hóa - ngôn ngữ để thiết kế chính sách dân tộc, văn hóa phù hợp với đặc thù mẫu hệ vùng đồng bào thiểu số.
• Ngành Giáo dục & Biên soạn sách: Cung cấp cứ liệu chuẩn xác để biên chỉnh sách giáo khoa song ngữ Ê-đê - Việt và từ điển học song ngữ.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng mô hình phân tích quan hệ liên cá nhân của Catherine Kerbrat-Orecchioni và lý thuyết tương tác của Brown & Gilman bằng việc chứng minh: trong xã hội mẫu hệ Ê-đê, quan hệ xưng hô trên trục dọc (quyền lực) bị triệt tiêu bởi các quy tắc hôn nhân dòng họ (chuê nuê), làm xuất hiện hiện tượng danh từ thân tộc chuyển ngôi ngược thế hệ.

2. Điểm mới về mặt phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu ngữ âm - từ vựng đơn lẻ của Đoàn Văn Phúc (2004) hay miêu tả dân tộc học thuần túy của Anne De Hautecloque - Howe (1984), luận án đã tích hợp phương pháp phân tích thành tố nghĩa cấu trúc (Componential Analysis) với lý thuyết hành vi ở lời (Speech Acts) để giải lượng hóa 2.500 đơn vị từ ngữ trong một cấu trúc diễn ngôn sử thi hoàn chỉnh.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì?

Đó là sự tồn tại của đại từ lưỡng ngôi/lưỡng số ara\ng (người ta/thiên hạ) và cơ chế xưng hô aduôn (bà) gọi cháu gái là adei (em). Dữ liệu này chứng minh ngôn ngữ Ê-đê sở hữu cơ chế bảo lưu văn hóa cực kỳ chặt chẽ, nơi các chuẩn mực luật tục điều khiển trực tiếp cấu trúc ngữ nghĩa ngữ dụng của từ vị.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án xây dựng quy trình phân loại từ ngữ xưng hô rõ ràng gồm 3 bước: (1) Trích xuất ngữ cảnh diễn ngôn $Sp_1 - Sp_2 - Sp_3$; (2) Tách chiết bó nghĩa tố hạt nhân; (3) Chiếu ứng vào bảng kiểm tra tương quan vị thế quyền lực/thân sơ, cho phép áp dụng đồng bộ sang các sử thi khác như Dam Di hay Xing Nhã.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được vạch ra như thế nào?

Xây dựng bản đồ ngôn ngữ - ngữ dụng học cho toàn bộ 5 ngôn ngữ Chamic tại Việt Nam, số hóa ngữ liệu sử thi Tây Nguyên thành hệ cơ sở dữ liệu ngôn ngữ có gắn nhãn ngữ pháp (Treebank/Corpus Linguistics) phục vụ dịch máy và bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS Phạm Thị Xuân Nga đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu khoa học đặt ra với 6 đóng góp cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về từ ngữ xưng hô, giao tiếp liên nhân và văn hóa tộc người trong ngôn ngữ học hiện đại.
2. Phân loại và giải mã hình thái học cấu tạo của 19 đại từ nhân xưng và hệ thống thuật ngữ thân tộc, xã hội trong sử thi Dam Săn.
3. Xác lập cơ chế chuyển hóa ngữ nghĩa - ngữ dụng học từ danh từ định danh sang phương tiện xưng hô lâm thời.
4. Chứng minh mối liên hệ hữu cơ giữa cách thức xưng hô với thiết chế mẫu quyền, tập tục chuê nuê và thế giới quan vạn vật hữu linh của người Ê-đê.
5. Cung cấp bộ ngữ liệu chuẩn xác phục vụ biên soạn từ điển, sách giáo khoa và bồi dưỡng ngôn ngữ dân tộc thiểu số.
6. Mở ra hướng tiếp cận liên ngành Ngôn ngữ - Nhân chủng học cho các nghiên cứu về văn học dân gian các dân tộc thiểu số tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài 1. Tình hình nghiên cứu từ ngữ xưng hô Khi nghiên cứu về từ ngữ xưng hô, các nhà nghiên cứu ngôn ngữ đi theo các hướng sau: a) Hướng nghiên cứu ngôn ngữ - văn hóa, ngôn ngữ - nhân chủng học Tiên phong trong lĩnh vực này là các tác giả Friendrich Engels [153], Sigmund Freud (1856 – 1939), G.

Lounsbury, Leach, Needham và Schneider,. Các tác giả này đã lập các bảng về quan hệ thân tộc, gia đình và xã hội. Khi phân tích về nguồn gốc thân tộc, thiết chế xã hội, các nhà nghiên cứu đã bước đầu đề cập đến các đại từ nhân xưng (ĐTNX) và những từ ngữ được dùng để xưng hô trong mối quan hệ thân tộc như grandmother, grandfather, mother, father, uncle, brother,. Đáng chú ý là các tác giả Leach, Needham và Schneider cho rằng, các từ thân tộc không mang tính chất quan hệ sinh học, đặc biệt là huyết thống, mà đây là những từ mang tính chất xã hội nhất định, được quy đổi bởi hôn nhân.

Tuy nhiên, những nghiên cứu này cũng chỉ mới là bước khởi đầu. b) Hướng nghiên cứu theo quan điểm ngôn ngữ học cấu trúc Từ quan điểm của ngôn ngữ học cấu trúc, các tác giả M. Thompson đã chỉ ra được các “chất liệu”, các “phương tiện vật chất” cơ bản được dùng để thực hiện hành vi xưng hô trong tiếng Việt là các “đại từ nhân xưng” (pesonal pronouns), đồng thời đã phân chia ĐTNX thành hai nhóm: đại từ xưng hô chuyên dụng và đại từ xưng hô lâm thời để nghiên cứu. Với công trình Studies in Vietnamese (Annamese) Grammer [152], M.

Emeneau đã đề cập nhiều đến đại từ trong tiếng Việt, đặc biệt là đại từ xưng hô và nhóm xưng hô lâm thời có nguồn gốc danh từ. Tác giả cũng đã nhận ra hạn chế của 6 luan an ĐTNX và vai trò quan trọng của các từ xưng hô lâm thời mà ông gọi là “Đại từ cương vị”. Thompson trong công trình A Vietnamese Reference Grammar [165] đã đề cập đến các ĐTNX trong tiếng Việt như: ta, tôi, họ, hắn,. cùng các danh từ thân tộc.

Với danh từ thân tộc, tác giả cho rằng giữa danh từ chung và danh từ riêng có hai mặt đối lập: thay đổi và không thay đổi; đồng nhất và không đồng nhất. Ông cũng cho rằng: “Số lượng các đại từ xưng hô thực thụ là quá ít và đại từ tôi, ta với thái độ xưng hô thể hiện sự kính trọng hay thái độ bề trên, ở ngôi thứ nhất không có đại từ tương ứng với nó ở ngôi thứ hai (chỉ người nghe) và ngôi thứ ba (chỉ người được nói đến), do đó phải thay bằng các từ thuộc từ loại hoặc các danh từ” [165, tr. c) Hướng nghiên cứu theo quan điểm ngôn ngữ học chức năng Trên nền tảng lí thuyết được đề cập trong các công trình của M. Halliday, Brown và A.

Gilman, hay Carol.ScoHon và Zku Wanjin,. liên quan đến chức năng giao tiếp, hệ quy chiếu ở các ngôi trục quyền uy và thân sơ trong các vai giao tiếp, V. Luong Hy với công trình Discursive Practices and Linguistic Meanings (The Vietnamese System of Person Reference) (“Thực dụng diễn từ và ý nghĩa ngữ học – hệ quy chiếu về người trong tiếng Việt”) [157] đã đề xuất hướng nghiên cứu từ xưng hô, cái mà tác giả gọi là “hệ thống quy chiếu về người” một cách đồng bộ trên các bình diện ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng. Đồng thời, ông còn cho rằng, hệ thống quy chiếu ngôi tiếng Việt bao gồm 3 tiểu loại ngữ pháp: Đại từ nhân xưng, danh từ chung (danh từ thân tộc và danh từ cương vị) và danh từ riêng đối lập nhau trên hai phương diện là thay đổi/ không thay đổi, đồng nhất/ không đồng nhất… Tuy đã đi sâu phân tích và chỉ ra chức năng thay thế của danh từ chung và đại từ nhân xưng, nhưng quan điểm của ông còn hơi cứng nhắc khi xem xét về vấn đề từ loại và miêu tả các từ xưng hô thân tộc vẫn còn sơ lược, cho dù sự đóng góp của ông trong việc nghiên cứu từ ngữ xưng hô là đáng ghi nhận.

Từ các quan điểm của các nhà nghiên cứu ngôn ngữ đã nêu, khi nghiên cứu về từ ngữ xưng hô trong Sử thi Dam Săn, chúng tôi đã tham khảo về cách phân chia và sử dụng đại từ nhân xưng, danh từ thân tộc và các danh từ khác làm phương tiện xưng hô để áp dụng trong luận án. Nghiên cứu về dân tộc Ê-đê và tiếng Ê-đê a) Nghiên cứu về dân tộc Ê-đê Nhiều học giả nước ngoài đã có quá trình nghiên cứu lâu dài về các tộc người ở Tây Nguyên nói chung và người Ê-đê nói riêng đặc biệt các học giả người Pháp như H. Trong các công trình nghiên cứu về người Ê-đê, ở những mức độ khác nhau, các tác giả trên đã quan tâm đến đời sống, phong tục, tập quán, nghi lễ,. Nghiên cứu sớm nhất về người Ê-đê là công trình Les Jungles Moi [159] của H.

Maitre khi mô tả đời sống xã hội, kinh tế, phong tục,. của nhiều dân tộc ở vùng Cao nguyên Trung bộ Việt Nam, trong đó có người Ê-đê, M’nông. Đây là nguồn tư liệu giá trị, khảo tả chân thực về cuộc sống của hai dân tộc này trong những năm đầu thế kỷ XX.Sabatier đã thu thập và biên tập bộ luật tục Ê-đê (sau này được Ngô Đức Thịnh biên tập) [117]. Văn bản luật tục Ê-đê được L.Sabatier chia 236 điều ra làm 11 chương và cơ cấu, sắp xếp nội dung theo từng mảng chủ đề, tương ứng với các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội.

Đó là những quy tắc ứng xử chứa đựng các tiêu chí về đạo đức, luân lí, các phong tục tập quán, lễ nghi tôn giáo, được mọi thành viên trong cộng đồng chấp nhận và thực hiện một cách tự giác. Chỉ đến công trình “Người Êđê, một xã hội mẫu quyền” của Anne De Hautecloque - Howe [149] thì cơ cấu tổ chức, các quan hệ xã hội, mà xã hội Ê-đê là một xã hội mẫu quyền điển hình ở Tây Nguyên mới được miêu tả một cách khá hệ thống, đầy đủ. b) Nghiên cứu về tiếng Ê-đê - Về ngữ âm L. Tadahiko Shintani đã nghiên cứu hệ thống âm vị học tiếng Ê-đê tương đổi tỉ mỉ trong công trình Études phonetique de la langue Rhadé [166].

Tuy vậy, sự miêu tả và lí giải của ông về ngữ âm- âm vị học đối với những âm thanh hầu và các nguyên âm lại chưa thực sự thuyết phục. Điều này được Đoàn Văn Phúc đề cập trong các công trình ngữ âm tiếng Ê-đê [84; 86; 88]. - Về từ vựng Với công trình Boh blu\ klei Êđê - Yuan - Zapônê [167] L. Tadahiko Shintani đã cung cấp một bảng từ vựng hết sức phong phú, góp phần nghiên cứu những bình 8 luan an diện khác nhau của tiếng Ê-đê.

Nhưng cũng như công trình [156], các nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở mức độ đối chiếu từ ngữ giữa các ngôn ngữ chứ chưa gắn với ngữ cảnh cụ thể. Ngoài ra còn có thể kể tới một số sách công cụ như: các loại Sách học tiếng Ê- đê và các bộ Từ điển song ngữ tiếng Ê-đê được các tác giả như: R. Louison Benjamin [151], James A. Tharp and Y-Bhăm {uôn Yă [168] hay các sách học tiếng Ê-đê cũng nói về vấn đề cấu tạo từ thông qua các mô hình từ ghép, từ láy.

- Về ngữ pháp Tam Thi Minh Nguyen cũng có một số công trình [161], [162], [163], [164],… xoay quanh vấn đề ngữ pháp tiếng Ê-đê như: Some topics in Ede syntax [161], Expressive Forms in Bih [164]. Riêng công trình Verb serialization in Ede from a diachronic perspective [162] nghiên cứu tiếng Ê-đê trên phương diện từ loại (động từ). Nghiên cứu về sử thi Ê-đê và Sử thi Dam Săn Sử thi (khan) Ê-đê ra đời từ rất sớm và tồn tại trong đời sống văn hóa các dân tộc Tây Nguyên, nhưng phải đến năm 1927, khi L.Sabatier sưu tầm và dịch ra tiếng Pháp thì “Sử thi Đăm Săn” mới được xem là dấu mốc đầu tiên trong việc sưu tầm, nghiên cứu sử thi Ê-đê. Năm 1933, “Sử thi Đăm Săn” được in song ngữ Ê-đê - Pháp trên tạp chí của Viện Viễn Đông Pháp.Condominas, nhà dân tộc học nổi tiếng người Pháp, trong bài “Những quan sát xã hội học về hai trường ca Rađê” [Dẫn theo 26] đã nghiên cứu các khía cạnh về phương diện xã hội học, dân tộc học của Sử thi Dam Săn và Dam Di.

Khi đánh giá về Sử thi Dam Săn, chính ông cho rằng: “Người ta không thể nói về văn hóa dân gian Đông Dương nguyên thủy mà không nhớ ngay đến một cái đầu đề: Trường ca Đăm Săn. Bài thơ tuyệt vời này, bài thơ lớn đầu tiên ai cũng biết trong văn học truyền miệng của các bộ tộc ở Miền Trung Việt Nam, hiện nay hiển nhiên vẫn là một tuyệt tác”[26, tr. Trong công trình “Cuộc hôn nhân trong sử thi Ê-đê và Mã Lai”, tác giả N.Niculin đã tìm hiểu những mối quan hệ mang tính cội nguồn chung” của một số sử thi Ê-đê với sử thi Mã Lai. Ông còn dịch một số sử thi Ê-đê sang tiếng Nga và đã nhận xét rằng: “Kết quả tất cả những công 9 luan an việc lớn lao mà các nhà folklore Việt Nam đã làm được cho phép chúng ta có thể khẳng định rằng các tác phẩm sử thi Ê đê đã được nghiên cứu sâu sắc hơn và toàn diện hơn so với sử thi của một loạt dân tộc khác ở Việt Nam” [Dẫn theo 57].

Các công trình nghiên cứu về sử thi Ê-đê và Sử thi Dam Săn đã được các tác giả khai thác từ nhiều góc độ, đây sẽ là nguồn tư liệu có ý nghĩa quan trọng trong việc thực hiện nghiên cứu luận án này. Tình hình nghiên cứu trong nước 1. Nghiên cứu từ ngữ xưng hô Ở trong nước, vấn đề từ ngữ xưng hô được nghiên cứu ở rất nhiều ngôn ngữ khác nhau và từ nhiều bình diện khác nhau. Tuy nhiên, việc nghiên cứu đầy đủ và có hệ thống nhất phải kể đến các công trình nghiên cứu từ ngữ xưng hô trong tiếng Việt.

Khi nghiên cứu từ xưng hô trong tiếng Việt, các nhà Việt ngữ học đã đi theo các hướng nghiên cứu sau: - Quan điểm của ngữ pháp truyền thống Các tác giả Nguyễn Tài Cẩn [10], Nguyễn Minh Thuyết [122], Nguyễn Phú Phong [83],. đều xếp danh từ chỉ quan hệ thân tộc vào từ loại đại từ và cho rằng những danh từ thân tộc này có chức năng xưng hô như đại từ (tức đại từ lâm thời). Họ đã chia ĐTNX thành hai nhóm: Nhóm đại từ xưng hô chuyên dụng (tôi, tao, tớ, .