Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu từ ngữ xưng hô qua lời thoại trong 'Cuốn theo chiều gió'

Luận án tiến sĩ ngữ văn phân tích từ ngữ xưng hô trong lời thoại nhân vật tác phẩm Cuốn theo chiều gió, khám phá ngữ nghĩa và văn hóa.

• Tác giả: Trần Thị Kim Tuyến
• Người hướng dẫn: GS. Đỗ Thị Kim Liên
• Trường học: Trường Đại Học Vinh
• Chuyên ngành: Ngữ Văn
• Đề tài: Nghiên Cứu Từ Ngữ Xưng Hô Qua Lời Thoại Nhân Vật Trong Tác Phẩm 'Gone With The Wind'
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Nghệ An

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• BẢNG QUI ƯỚC VIẾT TẮT VÀ KÍ HIỆU
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• Lí do chọn đề tài
• Đối tượng và mục đích nghiên cứu
• Nhiệm vụ của luận án
• Tư liệu và phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp của đề tài luận án
• Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu từ xưng hô
• 1.1.1. Lịch sử nghiên cứu từ xưng hô trong tiếng Anh
• 1.1.2. Lịch sử nghiên cứu từ xưng hô trong tiếng Việt
• 1.2. Cơ sở lý thuyết của đề tài
• 1.2.1. Khái quát về từ xưng hô
• 1.2.2. Khái quát về giao tiếp
• 1.2.3. Một số vấn đề liên quan đến đơn vị tương đương trong chuyển dịch
• 1.3. Vài nét giới thiệu tác phẩm Gone with the wind và bản dịch Cuốn theo chiều gió
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẠI TỪ NHÂN XƯNG QUA LỜI THOẠI NHÂN VẬT TRONG BẢN GỐC GONE WITH THE WIND VÀ NHỮNG ĐƠN VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG TRONG BẢN DỊCH CUỐN THEO CHIỀU GIÓ
• 2.1. Kết quả tổng hợp về chuyển dịch các đại từ nhân xưng qua lời thoại nhân vật từ [I] sang [II]
• 2.2. Chuyển dịch đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất qua lời thoại nhân vật từ [I] sang [II]
• 2.2.1. Chuyển dịch đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất số ít I, me
• 2.2.2. Các hình thức chuyển dịch đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất số nhiều we, us
• 2.3. Chuyển dịch đại từ nhân xưng ngôi thứ hai qua lời thoại nhân vật từ [I] sang [II]
• 2.3.1. Thống kê số lượng
• 2.3.2. Các hình thức chuyển dịch đại từ nhân xưng ngôi thứ hai you xét theo từng ngữ cảnh giao tiếp
• 2.4. Chuyển dịch đại từ nhân xưng ngôi thứ ba qua lời thoại nhân vật từ [I] sang [II]
• 2.4.1. Chuyển dịch đại từ nhân xưng ngôi thứ ba số ít he, him, she, her
• 2.4.2. Chuyển dịch đại từ nhân xưng ngôi thứ ba số nhiều they, them
• 2.5. Các đại từ nhân xưng được thêm vào trong các cuộc thoại ở bản dịch
• 2.5.1. Thống kê số lượng
• 2.5.2. Biểu hiện các đại từ nhân xưng được thêm vào các cuộc thoại ở bản dịch tiếng Việt
• 2.6. Những điểm tương đồng và khác biệt trong chuyển dịch đại từ nhân xưng
• 2.6.1. Những điểm tương đồng
• 2.6.2. Những điểm khác biệt
• 2.7. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: DANH TỪ DÙNG ĐỂ XƯNG HÔ QUA LỜI THOẠI NHÂN VẬT TRONG BẢN GỐC GONE WITH THE WIND VÀ NHỮNG ĐƠN VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG TRONG BẢN DỊCH CUỐN THEO CHIỀU GIÓ
• 3.1. Kết quả tổng hợp về chuyển dịch các danh từ dùng để xưng hô qua lời thoại nhân vật từ [I] sang [II]
• 3.2. Chuyển dịch các tiểu nhóm danh từ dùng để xưng hô qua lời thoại nhân vật từ [I] sang [II]
• 3.2.1. Chuyển dịch họ và tên
• 3.2.2. Chuyển dịch danh từ thân tộc
• 3.2.3. Chuyển dịch các danh từ chỉ tình cảm
• 3.2.4. Chuyển dịch các danh từ chỉ giới tính
• 3.2.5. Chuyển dịch các danh từ chỉ sự lịch sự
• 3.2.6. Chuyển dịch các danh từ vật hóa
• 3.2.7. Chuyển dịch các danh từ chức nghiệp
• 3.2.8. Chuyển dịch các biểu thức dùng để xưng hô
• 3.3. Các danh từ dùng để xưng hô được thêm vào trong các cuộc thoại ở [II]
• 3.3.1. Thống kê số lượng
• 3.3.2. Về những biểu hiện của các danh từ dùng để xưng hô và các biểu thức dùng để xưng hô được thêm vào [II]
• 3.4. Những điểm tương đồng và khác biệt khi chuyển dịch các danh từ dùng để xưng hô về ngữ nghĩa, ngữ dụng và văn hóa
• 3.4.1. Những điểm tương đồng
• 3.4.2. Những điểm khác biệt
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: ỨNG DỤNG KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀO HOẠT ĐỘNG DẠY - HỌC VÀ DỊCH CÁC ĐƠN VỊ TỪ NGỮ XƯNG HÔ
• 4.1. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào hoạt động dạy - học và dịch các đơn vị từ ngữ xưng hô qua lời thoại nhân vật từ [I] sang [II]
• 4.1.1. Mô hình từ ngữ xưng hô thể hiện mối quan hệ liên cá nhân
• 4.1.2. Tính tương đương trong dịch các đơn vị từ ngữ xưng hô qua lời thoại nhân vật từ [I] sang [II] và những ứng dụng trong chuyển dịch
• 4.1.3. Tính khác biệt trong dịch các đơn vị từ ngữ xưng hô qua lời thoại nhân vật từ [I] sang [II]
• 4.1.4. Tính sáng tạo trong hoạt động dịch các đơn vị từ ngữ xưng hô qua lời thoại nhân vật từ [I] sang [II]
• 4.1.5. Cách nhận biết từ ngữ xưng hô trong tiếng Anh khi chuyển sang tiếng Việt
• 4.2. Những kết quả nghiên cứu và đề xuất ứng dụng trong hoạt động dịch, các đơn vị từ ngữ xưng hô
• 4.2.1. Kết quả nghiên cứu trong hoạt động dịch các đơn vị từ ngữ xưng hô
• 4.2.2. Kết quả nghiên cứu trong hoạt động dạy - học các đơn vị từ ngữ xưng hô
• 4.2.3. Những đề xuất ứng dụng trong hoạt động dịch các đơn vị từ ngữ xưng hô
• 4.2.4. Những đề xuất ứng dụng trong hoạt động dạy - học các đơn vị từ ngữ xưng hô
• 4.3. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÁC BÀI BÁO CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC VỀ CÁC NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM

Tóm tắt

I. Giới thiệu về từ ngữ xưng hô

Nghiên cứu từ ngữ xưng hô trong tác phẩm 'Cuốn theo chiều gió' của Margaret Mitchell là một lĩnh vực quan trọng trong nghiên cứu ngôn ngữ. Từ ngữ xưng hô không chỉ đơn thuần là các đại từ hay danh từ mà còn phản ánh mối quan hệ xã hội, thái độ và cảm xúc của nhân vật. Trong tác phẩm này, việc sử dụng từ ngữ xưng hô thể hiện rõ nét văn hóa giao tiếp của nhân vật, từ đó giúp người đọc hiểu sâu hơn về bối cảnh lịch sử và xã hội mà họ đang sống. Đặc biệt, sự chuyển dịch từ ngữ xưng hô từ tiếng Anh sang tiếng Việt trong bản dịch 'Cuốn theo chiều gió' cũng cho thấy những khác biệt trong cách thức giao tiếp giữa hai nền văn hóa. Việc phân tích từ ngữ xưng hô không chỉ giúp làm rõ đặc điểm ngôn ngữ mà còn mở ra những hiểu biết về tác động xã hội và văn hóa trong giao tiếp.

1.1. Đặc điểm từ ngữ xưng hô trong tiếng Anh và tiếng Việt

Từ ngữ xưng hô trong tiếng Anh và tiếng Việt có những đặc điểm riêng biệt. Trong tiếng Anh, đại từ nhân xưng thường được sử dụng phổ biến hơn, trong khi tiếng Việt lại thiên về việc sử dụng danh từ để xưng hô. Điều này dẫn đến những khó khăn trong việc chuyển dịch, đặc biệt là khi các dịch giả phải lựa chọn từ ngữ sao cho phù hợp với ngữ cảnh và sắc thái tình cảm. Ví dụ, trong tác phẩm 'Gone with the Wind', các nhân vật thường sử dụng danh từ thân tộc để thể hiện sự gần gũi, trong khi trong tiếng Anh, họ có thể chỉ cần sử dụng đại từ. Sự khác biệt này không chỉ ảnh hưởng đến cách thức giao tiếp mà còn phản ánh những giá trị văn hóa khác nhau giữa hai ngôn ngữ.

II. Phân tích từ ngữ xưng hô trong tác phẩm

Phân tích từ ngữ xưng hô trong 'Cuốn theo chiều gió' cho thấy sự phong phú và đa dạng trong cách mà các nhân vật giao tiếp với nhau. Các đại từ nhân xưng như 'I', 'you', 'he', 'she' được sử dụng một cách linh hoạt, thể hiện mối quan hệ giữa các nhân vật. Đặc biệt, việc sử dụng danh từ để xưng hô như 'bà', 'ông', 'chị', 'em' không chỉ thể hiện sự tôn trọng mà còn phản ánh bối cảnh xã hội của thời kỳ đó. Sự chuyển dịch từ ngữ xưng hô từ tiếng Anh sang tiếng Việt trong bản dịch cũng cho thấy những điểm tương đồng và khác biệt trong cách thức giao tiếp. Việc nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn mở rộng hiểu biết về văn hóa giao tiếp trong xã hội.

2.1. Tác động của ngữ cảnh đến việc sử dụng từ ngữ xưng hô

Ngữ cảnh đóng vai trò quan trọng trong việc lựa chọn từ ngữ xưng hô. Trong 'Cuốn theo chiều gió', các nhân vật thường thay đổi cách xưng hô tùy thuộc vào tình huống giao tiếp. Ví dụ, trong những tình huống trang trọng, họ có thể sử dụng danh từ để thể hiện sự tôn trọng, trong khi trong những tình huống thân mật, họ có thể sử dụng đại từ. Điều này cho thấy sự nhạy bén trong việc lựa chọn từ ngữ xưng hô, phản ánh mối quan hệ giữa các nhân vật và bối cảnh xã hội mà họ đang sống. Sự chuyển dịch từ ngữ xưng hô từ tiếng Anh sang tiếng Việt cũng cần phải xem xét kỹ lưỡng để đảm bảo rằng ý nghĩa và sắc thái của từ ngữ được giữ nguyên.

III. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào dạy học

Kết quả nghiên cứu từ ngữ xưng hô trong tác phẩm 'Cuốn theo chiều gió' có thể được ứng dụng vào hoạt động dạy học ngôn ngữ. Việc hiểu rõ cách sử dụng từ ngữ xưng hô sẽ giúp học viên có khả năng giao tiếp tốt hơn trong các tình huống khác nhau. Các giáo viên có thể sử dụng các ví dụ từ tác phẩm để minh họa cho học viên về cách lựa chọn từ ngữ xưng hô phù hợp với ngữ cảnh. Điều này không chỉ giúp học viên nâng cao kỹ năng ngôn ngữ mà còn giúp họ hiểu rõ hơn về văn hóa giao tiếp trong tiếng Anh và tiếng Việt.

3.1. Phát triển kỹ năng giao tiếp qua từ ngữ xưng hô

Việc phát triển kỹ năng giao tiếp qua từ ngữ xưng hô là rất cần thiết trong quá trình học tập. Học viên cần được hướng dẫn cách sử dụng từ ngữ xưng hô một cách linh hoạt và phù hợp với từng ngữ cảnh. Các hoạt động thực hành như đóng vai, thảo luận nhóm có thể giúp học viên áp dụng kiến thức về từ ngữ xưng hô vào thực tế. Điều này không chỉ giúp họ tự tin hơn trong giao tiếp mà còn nâng cao khả năng hiểu biết về văn hóa giao tiếp của các nền văn hóa khác nhau.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ: “Nghiên cứu từ ngữ xưng hô qua lời thoại nhân vật trong tác phẩm Gone with the wind và bản dịch Cuốn theo chiều gió” do nghiên cứu sinh Trần Thị Kim Tuyến thực hiện tại Trường Đại học Vinh (năm 2016), thuộc chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ (mã số: 62.01), dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Đỗ Thị Kim Liên và PGS. Lê Đình Tường.

Trong hoạt động giao tiếp ngôn ngữ, từ ngữ xưng hô đóng vai trò định vị vai giao tiếp, xác lập vị thế xã hội, biểu đạt thái độ, tâm lý và tình cảm giữa các nhân vật tham gia hội thoại. Hệ thống từ ngữ xưng hô trong tiếng Việt có đặc tính đa dạng, phong phú về số lượng từ vựng và biến chuyển linh hoạt theo từng hoàn cảnh giao tiếp cụ thể; cùng một vai giao tiếp có thể hoán chuyển nhiều phương tiện xưng hô khác nhau để biểu thị các sắc thái tình cảm tinh tế. Ngược lại, tiếng Anh sử dụng phổ biến hệ thống đại từ nhân xưng mang tính chất trung hòa về mặt biểu cảm, số lượng từ loại hạn chế hơn và không trực tiếp phản ánh thứ bậc thân tộc vào các mối quan hệ xã hội như tiếng Việt. Trong thực tiễn chuyển dịch văn học và hoạt động dạy - học ngoại ngữ, sự khác biệt về loại hình ngôn ngữ và đặc trưng văn hóa này tạo ra rào cản lớn, khiến người học và dịch giả thường gặp khó khăn hoặc mắc lỗi khi lựa chọn các đơn vị xưng hô tương đương. Khoảng trống nghiên cứu mà luận án tập trung giải quyết là chưa có công trình nào khảo sát, đối chiếu một cách có hệ thống sự chuyển dịch từ ngữ xưng hô qua lời thoại nhân vật từ một tác phẩm văn học cụ thể bằng tiếng Anh (Gone with the wind) sang bản dịch tiếng Việt (Cuốn theo chiều gió) dưới góc độ ngữ dụng và văn hóa.

Mục đích nghiên cứu của luận án bao gồm ba nội dung:

1. Xác định các mối quan hệ liên cá nhân cơ bản và các từ ngữ xưng hô tương ứng với các mối quan hệ liên cá nhân này trong tác phẩm gốc tiếng Anh Gone with the wind.
2. Tìm ra những điểm tương đương và không tương đương trong việc biểu đạt quan hệ liên cá nhân ở bản gốc tiếng Anh và bản dịch tiếng Việt Cuốn theo chiều gió.
3. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào hoạt động dạy - học và hoạt động chuyển dịch giữa hai ngôn ngữ Anh - Việt.

Để đạt được mục đích trên, luận án đặt ra bốn nhiệm vụ nghiên cứu:

• a. Thống kê, phân loại hệ thống từ ngữ xưng hô (xét trên phương diện cái biểu đạt và cái được biểu đạt qua quan hệ liên cá nhân của các nhân vật tham gia giao tiếp) được sử dụng qua lời thoại hai chiều xưng - gọi trong tác phẩm Gone with the wind của Margaret Mitchell và bản dịch Cuốn theo chiều gió của Vũ Kim Thư.
• b. So sánh, tổng hợp các từ ngữ xưng hô trong hai văn bản nhằm xác định những điểm giống nhau và khác nhau về số lượng, sự thay đổi từ ngữ xưng hô theo sắc thái tình cảm, tâm lý, văn hóa và các mối quan hệ liên cá nhân trong gia đình cũng như ngoài xã hội.
• c. Xác định nét tương đồng và khác biệt về cách sử dụng từ ngữ xưng hô với các loại mô hình quan hệ liên cá nhân được biểu đạt bằng đại từ nhân xưng, danh từ dùng để xưng hô, biểu thức dùng để xưng hô và dạng từ ngữ xưng hô bị tỉnh lược trong giao tiếp ở bản gốc và bản dịch.
• d. Ứng dụng kết quả nghiên cứu thể hiện qua các mô hình quan hệ liên cá nhân vào hoạt động dạy - học và hoạt động chuyển dịch Anh - Việt.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là các đơn vị từ ngữ xưng hô được sử dụng trong giao tiếp ở các ngữ cảnh qua lời thoại nhân vật. Phạm vi ngữ liệu khảo sát gồm 435 cuộc hội thoại trích từ tác phẩm gốc tiếng Anh Gone with the wind của Margaret Mitchell (bản tái bản năm 2005, Nhà xuất bản Macmillan) và bản dịch tiếng Việt Cuốn theo chiều gió của dịch giả Vũ Kim Thư (năm 2009, Nhà xuất bản Thời Đại), đồng thời có đối chiếu so sánh với bản dịch của Dương Tường (năm 1987) và Lê Công Thành (năm 1990). Phạm vi không gian và thời gian nghệ thuật của tác phẩm gắn liền với bối cảnh bang Georgia và thành phố Atlanta (miền Nam Hoa Kỳ) trong thời kỳ nội chiến và thời kỳ tái thiết.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Vấn đề từ ngữ xưng hô đã được nhiều học giả trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu dưới nhiều góc độ tiếp cận khác nhau:

Trong nghiên cứu tiếng Anh và đối chiếu ngôn ngữ quốc tế:

• Brown và Ford (1961) phân tích từ xưng hô trong hội thoại tiếng Anh - Mỹ qua ba dạng: tên hoặc họ để xưng gọi, danh xưng, và từ xưng gọi người vắng mặt dưới tác động của yếu tố tâm lý xã hội.
• Hanning (1968) tiếp cận cách sử dụng từ xưng hô trong văn hóa học thời trung cổ.
• Lou Quangquinh (1985) nghiên cứu các quy tắc gọi tên dưới tác động của văn hóa và xã hội.
• Braun (1988) nghiên cứu mô hình đa ngôn ngữ và đa văn hóa trong sử dụng từ xưng hô.
• Thái Duy Bảo (1988) trong Đối chiếu nghi thức lời nói đối thoại Anh - Việt chỉ ra tính chất bắt buộc và truyền thống của các đại từ nhân xưng I, we, you trong đối thoại tiếng Anh; các đại từ này xuất hiện trong mọi tình huống giao tiếp, mang sắc thái trung hòa, không chứa đựng phạm trù lịch sự phức tạp như tiếng Việt.
• Hwang (1990) phân tích điểm tương đồng và dị biệt giữa văn hóa Hàn Quốc và văn hóa Mỹ trong sử dụng từ xưng hô.
• Dickey (1997) khảo cứu mối quan hệ giữa việc dùng tên người, từ ngữ xưng hô và điểm quy chiếu theo hướng ngữ dụng học.
• Sanae Tsuda (1999) so sánh vị trí của từ xưng hô trong tiếng Anh (thường đặt ở cuối câu) và tiếng Nhật (thường đặt ở đầu câu).
• Chunming Gao (2003) đối chiếu từ xưng hô Hán - Anh dựa trên bốn phương diện: tên gọi, danh từ thân tộc, chức danh và đại từ nhân xưng.
• Bull và Fetzer (2006) khảo cứu chiến lược sử dụng từ xưng hô trong các cuộc phỏng vấn công chức lãnh đạo.
• Chunli Yang (2010), Xiaomei Yang (2010), Parrott (2010), Qian Chen (2010), Cornelia Ilie (2010), Prihantoro (2012), Abdul Khalik (2014) lần lượt khảo sát từ xưng hô trong dịch thuật Anh - Trung, trong văn bản nghị viện Thụy Điển - Anh, trong đối chiếu tiếng Nga - Anh, cũng như trong các tác phẩm điện ảnh (Invictus, Hitch).

Trong nghiên cứu tiếng Việt:

• Alexandre de Rhodes (1651) trong Từ điển Việt - Bồ Đào Nha - La tinh ghi nhận đại từ nhân xưng và các danh từ thân tộc có chức năng xưng hô (ông, bà, chú, bác, cậu).
• Trương Vĩnh Ký (1884) trong Grammaire de la langue annamite xây dựng bảng đại từ nhân xưng tiếng Việt chi tiết.
• Trần Trọng Kim (1940) trong Việt Nam văn phạm khảo sát lớp từ xưng hô dưới tên gọi đại danh từ.
• M. Emeneau (1951) trong Studies in Vietnamese Grammar phân chia đại từ nhân xưng đích thực và đại từ cương vị (danh từ thân tộc kết hợp với các, phân biệt với đại từ kết hợp với chúng).
• Thompson (1965) trong Vietnamese Grammar phân tích các cấp độ biểu cảm của đại từ nhân xưng (hắn, người ta) và các nhân tố chi phối xưng hô.
• Nguyễn Kim Thản (1963) và Nguyễn Tài Cẩn (1975) phân tích chức năng trỏ, chức năng thay thế và khả năng đại từ hóa lâm thời của danh từ thân tộc, họ tên, danh từ chỉ giới tính và danh từ chức nghiệp.
• Đỗ Hữu Châu (1981, 1999, 2000) nghiên cứu chức năng chiếu vật, chỉ xuất nhân xưng, lý thuyết hội thoại và nguyên tắc "xưng khiêm hô tôn".
• Nguyễn Văn Chiến (1991, 1992, 1993) phân loại xưng hô "tương ứng chính xác" và "tương ứng không chính xác", đồng thời phân tích phương thức gọi thay ngôi.
• Mai Xuân Huy (1993, 2003), Đỗ Thị Kim Liên (1999, 2005), Hoàng Kim Ngọc, Bùi Minh Yến, Nguyễn Văn Nở (2000), Trương Thị Diễm (2001, 2003, 2012), Dương Thị Nụ, Mai Thị Kiều Phượng, Trương Thị Minh Phương (2012), Vũ Minh Hiền (2013), Lã Thị Thanh Mai (2014) khảo sát xưng hô trong gia đình, học đường, cộng đồng tôn giáo và đối chiếu Việt - Nhật, Việt - Hàn.

Vị trí của luận án: Kế thừa các thành tựu lý thuyết về ngữ dụng học và đối chiếu ngôn ngữ, luận án là công trình chuyên biệt khảo sát sự chuyển dịch hệ thống từ ngữ xưng hô trong tác phẩm cụ thể Gone with the wind sang bản dịch tiếng Việt Cuốn theo chiều gió, làm rõ cơ chế chuyển dịch từ loại, sự biến đổi ngữ nghĩa - ngữ dụng và ảnh hưởng của các nhân tố văn hóa đối với việc tái lập quan hệ liên cá nhân.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên các khái niệm và phạm trù ngôn ngữ học sau:

1. Khái niệm từ ngữ xưng hô: Là những đơn vị ngôn ngữ được người tham gia giao tiếp sử dụng để tự quy chiếu (xưng) và quy chiếu vào đối tượng tiếp nhận (gọi/hô) hoặc người được nhắc đến, nhằm định vị vai giao tiếp, thiết lập quan hệ liên nhân và biểu lộ thái độ, tình cảm. Hệ thống này bao gồm hai nhóm chính: đại từ nhân xưng (ĐTNX) chuyên dùng và danh từ dùng để xưng hô (DTXH) được đại từ hóa lâm thời (họ và tên, danh từ thân tộc, danh từ chức nghiệp, danh từ chỉ tình cảm, danh từ chỉ giới tính, danh từ chỉ sự lịch sự, danh từ vật hóa) cùng các biểu thức dùng để xưng hô (BTXH).

2. Ba chức năng cơ bản của từ ngữ xưng hô:

• Chức năng định vị (Deixis): Xác định vị trí của các nhân vật trong không gian, thời gian và vai giao tiếp (ngôi thứ nhất, ngôi thứ hai, ngôi thứ ba). Trong tiếng Việt, định vị xưng hô gồm hai phương thức: lấy mình làm trung tâm và lấy người khác làm trung tâm (gọi thay ngôi).
• Chức năng chiếu vật (Reference): Xác lập sự tương ứng giữa đơn vị ngôn ngữ với sự vật, con người được đề cập trong hoàn cảnh giao tiếp cụ thể thông qua hệ quy chiếu.
• Chức năng thể hiện quan hệ liên nhân (Interpersonal relationship): Phản ánh tương quan xã hội và tình cảm giữa các nhân vật giao tiếp trên hai trục: trục tung (trục quyền uy/vị thế xã hội, thể hiện quan hệ dọc phi đối xứng) và trục hoành (trục thân cận/khoảng cách xã hội, thể hiện quan hệ ngang đối xứng). Luận án phân định 7 nhóm quan hệ liên nhân: quan hệ thân thiết (yêu đương, vợ chồng, kính trọng), quan hệ gia đình, quan hệ bạn bè, quan hệ thù địch/hận thù, quan hệ hàng xóm, quan hệ kinh doanh (chủ - thợ, đối tác, khách hàng), và quan hệ xã giao.

3. Lý thuyết dịch thuật và tính tương đương: Hoạt động chuyển dịch là quá trình tìm kiếm sự tương đương giữa văn bản nguồn và văn bản đích. Theo quan điểm ngữ dụng của Lê Đình Tường, tương đương xưng hô thể hiện mối quan hệ giữa cái biểu đạt (signifier - hình thức từ ngữ) và cái được biểu đạt (signified - quan hệ liên nhân trong ngữ cảnh). Quá trình chuyển dịch từ tiếng Anh sang tiếng Việt có thể diễn ra dưới các dạng: hoàn toàn tương ứng, tương ứng một phần, hoặc không tương ứng. Bên cạnh việc chuyển dịch tương đương, dịch giả áp dụng thao tác chêm xen/thêm vào (insertion) và thao tác tỉnh lược (ellipsis) để phù hợp với quy chuẩn ngữ pháp và văn hóa tiếng Việt.

Bảng 1.1: Các đại từ nhân xưng và các biến thể trong tiếng Anh
Đại từ nhân xưng	Số ít	Số nhiều
Ngôi thứ nhất (first person)	I (me)	We (us)
Ngôi thứ hai (second person)	You	You
Ngôi thứ ba (third person)	He (him), She (her), It	They (them)

Bảng 1.2: Các đại từ nhân xưng trong tiếng Việt
Ngôi	Số ít	Số nhiều
Ngôi thứ nhất	Tôi, tớ, tao, ta, người ta...	Chúng tôi, bọn tớ, bọn tao, chúng ta...
Ngôi thứ hai	Mày, mi, ngươi...	Bọn mày, bọn mi, các ngươi...
Ngôi thứ ba	Hắn, y, nó, gã, thị, ả...	Chúng, chúng nó, họ, bọn họ...

Luận án sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

• Phương pháp thống kê, phân loại: Thống kê số lượng, tần suất xuất hiện của các đại từ nhân xưng, danh từ xưng hô, biểu thức xưng hô và các dạng thức tỉnh lược qua 435 cuộc thoại; phân chia thành các nhóm và tiểu nhóm chức năng.
• Phương pháp phân tích diễn ngôn: Miêu tả tính tương ứng từ bản gốc sang bản dịch dựa trên ngữ cảnh giao tiếp, ngữ nghĩa của lời, hệ quy chiếu và đích giao tiếp, kết hợp lý giải các nhân tố văn hóa - xã hội.
• Phương pháp so sánh: So sánh đối chiếu cách thức sử dụng từ ngữ xưng hô theo vai giao tiếp và chức năng ngữ dụng giữa tiếng Anh và tiếng Việt nhằm chỉ ra điểm tương đồng và dị biệt.
• Thủ pháp mô hình hóa và hệ thống hóa: Thiết lập mô hình quan hệ liên cá nhân để trực quan hóa quá trình chuyển dịch cái biểu đạt và cái được biểu đạt.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết của đề tài

Chương 1 hệ thống hóa lịch sử nghiên cứu từ xưng hô trong tiếng Anh và tiếng Việt, xác lập cơ sở lý thuyết của đề tài về ba chức năng của từ ngữ xưng hô (định vị, chiếu vật, thể hiện quan hệ liên nhân) và các phạm trù dịch thuật liên quan (tính tương đương, sự can thiệp của yếu tố văn hóa, thao tác thêm vào và tỉnh lược). Chương này đồng thời giới thiệu khái quát bối cảnh xã hội miền Nam Hoa Kỳ trong tác phẩm Gone with the wind và các đặc điểm văn phong của bản dịch Cuốn theo chiều gió do Vũ Kim Thư thực hiện.

Chương 2: Đại từ nhân xưng qua lời thoại nhân vật trong bản gốc Gone with the wind và những đơn vị tương đương trong bản dịch Cuốn theo chiều gió

Chương 2 tập trung khảo sát 15.600 lượt sử dụng đại từ nhân xưng tiếng Anh trong 435 cuộc thoại và phân tích các hình thức chuyển dịch tương đương sang bản dịch tiếng Việt.

Bảng 2.1: Kết quả tổng hợp về hình thức chuyển dịch các đại từ nhân xưng qua lời thoại nhân vật từ [I] sang [II]
Ngôi giao tiếp trong tiếng Anh [I]	Số lượt [I]	Chuyển thành DTXH ở [II]	Chuyển thành ĐTNX ở [II]	Tỉnh lược ở [II]	Chuyển thành BTXH ở [II]
Ngôi thứ nhất (I, me, we, us)	6.845	1.014	4.014	1.634	183
Ngôi thứ hai (you)	4.959	3.484	143	1.178	154
Ngôi thứ ba (he, him, she, her, they, them)	3.796	1.331	1.200	915	350
Tổng cộng	15.600	5.829	5.357	3.727	687
Tỷ lệ phần trăm	100%	37,4%	34,3%	23,9%	4,4%

Các phát hiện trọng tâm của chương gồm:

• Trong bản gốc [I], đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất xuất hiện nhiều nhất (6.845 lượt), tiếp đến là ngôi thứ hai (4.959 lượt) và ngôi thứ ba (3.796 lượt), tạo thành cặp thoại xưng - gọi chủ đạo I - you.
• Khi chuyển sang bản dịch tiếng Việt [II], chỉ có 5.357 lượt được dịch bằng ĐTNX (chiếm 34,3%). Hình thức chuyển dịch thành DTXH chiếm tỷ lệ cao nhất với 5.829 lượt (37,4%), hình thức tỉnh lược đạt 3.727 lượt (23,9%) và hình thức BTXH chiếm 687 lượt (4,4%).
• Sự chuyển dịch có sự phân hóa rõ rệt theo ngôi:
  • Ngôi thứ nhất: Xu hướng giữ lại ĐTNX chiếm ưu thế (4.014 lượt), phản ánh tính tự quy chiếu của người nói.
  • Ngôi thứ hai: ĐTNX you hầu như bị triệt tiêu dạng ĐTNX khi dịch sang tiếng Việt (chỉ có 143 lượt giữ dạng ĐTNX), thay vào đó chuyển dịch áp đảo thành DTXH (3.484 lượt) và tỉnh lược (1.178 lượt). Điều này bắt nguồn từ tính chất ngữ dụng tiếng Việt: người nghe phải được định vị cụ thể qua quan hệ thân tộc, tuổi tác, địa vị xã hội hoặc họ tên.
  • Ngôi thứ ba: Tỷ lệ phân bố tương đối đồng đều giữa DTXH (1.331 lượt) và ĐTNX (1.200 lượt).
• Việc tỉnh lược đại từ nhân xưng trong tiếng Việt xuất phát từ yêu cầu tự nhiên hóa câu văn, tránh lặp từ, hoặc thể hiện vị thế quyền uy của nhân vật bậc trên, cũng như bộc lộ thái độ giận dữ hoặc thân mật.

Chương 3: Danh từ dùng để xưng hô qua lời thoại nhân vật trong bản gốc Gone with the wind và những đơn vị tương đương trong bản dịch Cuốn theo chiều gió

Chương 3 khảo sát cơ chế chuyển dịch các tiểu nhóm danh từ xưng hô từ bản gốc sang bản dịch:

• Họ và tên: Trong bản gốc, họ và tên (Scarlett O’Hara, Rhett Butler, Ashley Wilkes, Melanie...) chỉ dùng để gọi ở ngôi thứ hai (chào hỏi, hô ngữ) hoặc nhắc đến ở ngôi thứ ba. Khi chuyển sang tiếng Việt, tên riêng còn được sử dụng linh hoạt để tự xưng ở ngôi thứ nhất.
• Danh từ thân tộc: Các từ như Pa, Ma, daughter... được chuyển dịch tương đương hoặc mở rộng sang hệ thống thân tộc tiếng Việt phức định (cha, mẹ, con, anh, em, cô, chú, bác...).
• Danh từ chỉ tình cảm: Các từ darling, honey, sweetheart... được chuyển dịch thành các từ ngữ biểu cảm tương đương trong tiếng Việt (em yêu, anh yêu, cưng...).
• Danh từ chỉ sự lịch sự: Các từ sir, gentleman, lady, ma'am... chuyển thành các từ xưng hô tôn kính (thưa ngài, thưa ông, quý bà, quý cô...).
• Danh từ chỉ giới tính và danh từ vật hóa: Các từ boy, girl, man... hoặc các từ mang tính ẩn dụ/nhân hóa như puss, pet, goose... được chuyển dịch linh hoạt tùy theo sắc thái thân mật hay châm biếm.
• Danh từ chức nghiệp và cấp bậc: Các danh xưng Doctor, General Beauregard... được chuyển dịch trực tiếp thành chức danh kết hợp tên (Bác sĩ, Tướng Beauregard...).
• Hiện tượng thêm vào danh từ xưng hô và biểu thức xưng hô: Bản dịch tiếng Việt xuất hiện nhiều lượt thêm vào DTXH và BTXH không có trong nguyên tác nhằm làm rõ vai giao tiếp và sắc thái tình cảm theo chuẩn mực giao tiếp tiếng Việt.

Chương 4: Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào hoạt động dạy - học và dịch các đơn vị từ ngữ xưng hô

Chương 4 tổng kết các mô hình quan hệ liên cá nhân và đề xuất các giải pháp thực tiễn:

• Mô hình hóa quan hệ liên cá nhân: Xác lập cơ chế đối chiếu giữa cái biểu đạt (tiếng Anh) và cái được biểu đạt (tiếng Việt) dựa trên 7 nhóm quan hệ liên nhân.
• Quy luật nhận diện và chuyển dịch: Xây dựng quy trình phân tích ngữ cảnh, xác định vị thế xã hội và khoảng cách thân cận của nhân vật trước khi lựa chọn từ ngữ xưng hô tương đương.
• Ứng dụng trong dịch thuật: Đề xuất nguyên tắc kết hợp giữa tính trung thành ngữ nghĩa và tính linh hoạt ngữ dụng, sử dụng hiệu quả kỹ thuật chêm xen và tỉnh lược để đảm bảo tính tự nhiên và thẩm mỹ của ngôn bản dịch.
• Ứng dụng trong dạy - học: Đề xuất phương pháp giảng dạy từ xưng hô gắn liền với bối cảnh văn hóa - xã hội; giúp người học tiếng Anh nhận biết tính trung hòa của đại từ nhân xưng tiếng Anh và giúp người nước ngoài học tiếng Việt nắm vững quy tắc sử dụng danh từ thân tộc trong xưng hô xã hội.

---

Kết quả và những đóng góp mới

1. Đóng góp về mặt lý luận:

• Luận án cung cấp hệ thống cứ liệu thực chứng về tính tương đương ngữ dụng trong chuyển dịch từ ngữ xưng hô giữa hai ngôn ngữ khác cội nguồn loại hình và văn hóa (tiếng Anh - ngôn ngữ hòa kết, văn hóa phương Tây; tiếng Việt - ngôn ngữ đơn lập, văn hóa phương Đông).
• Vận dụng và cụ thể hóa lý thuyết quan hệ liên cá nhân của Đỗ Hữu Châu và quan điểm tương đương biểu đạt của Lê Đình Tường, xác lập mô hình phân tích từ ngữ xưng hô dựa trên hai trục vị thế xã hội (trục tung) và khoảng cách thân cận (trục hoành).

2. Đóng góp về mặt thực tiễn:

• Thống kê toàn diện và phân loại định lượng 15.600 lượt đại từ nhân xưng và hệ thống danh từ xưng hô qua 435 cuộc thoại trong tác phẩm Gone with the wind và bản dịch tiếng Việt.
• Chỉ ra quy luật chuyển đổi từ loại: 37,4% đại từ nhân xưng tiếng Anh chuyển thành danh từ xưng hô tiếng Việt và 23,9% bị tỉnh lược.
• Đề xuất các khuyến nghị cụ thể cho hoạt động dịch thuật văn học và hoạt động giảng dạy ngoại ngữ (tiếng Anh cho người Việt và tiếng Việt cho người nước ngoài).

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung khảo sát phạm vi ngữ liệu trong một tác phẩm văn học nghệ thuật cụ thể (Gone with the wind) và bản dịch của Vũ Kim Thư (có so sánh bổ trợ bản dịch Dương Tường, Lê Công Thành). Đối tượng khảo sát giới hạn trong lời thoại nhân vật phản ánh xã hội miền Nam Hoa Kỳ thế kỷ XIX.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng khảo sát trên các thể loại văn bản khác (diễn ngôn báo chí, diễn ngôn chính trị, phim ảnh, giao tiếp đời thường) hoặc đối chiếu các tác phẩm văn học đương đại để kiểm chứng và hoàn thiện mô hình tương đương xưng hô.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng:
  • Nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ, Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu, Ngữ dụng học và Dịch thuật học.
  • Dịch giả văn học và người làm công tác biên dịch Anh - Việt.
  • Giáo viên giảng dạy tiếng Anh và giáo viên dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ.
• Nội dung đáng tham khảo:
  • Bảng số liệu thống kê chi tiết về tần suất và hình thức chuyển dịch đại từ nhân xưng ở Chương 2.
  • Phân loại chức năng ngữ dụng của các tiểu nhóm danh từ xưng hô ở Chương 3.
  • Mô hình quan hệ liên cá nhân và quy trình nhận diện từ ngữ xưng hô phục vụ giảng dạy, dịch thuật ở Chương 4.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Trong bản gốc Gone with the wind, đại từ nhân xưng nào xuất hiện nhiều nhất và khi dịch sang bản tiếng Việt Cuốn theo chiều gió có sự thay đổi như thế nào? Trong bản gốc, đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất (I, me, we, us) xuất hiện nhiều nhất với 6.845 lượt trên tổng số 15.600 lượt khảo sát. Khi chuyển sang bản dịch tiếng Việt, các đại từ ngôi thứ nhất được chuyển dịch thành 4.014 ĐTNX, 1.014 DTXH, 1.634 trường hợp tỉnh lược và 183 BTXH.

2. Tại sao đại từ nhân xưng ngôi thứ hai "you" (4.959 lượt) trong bản gốc lại chuyển dịch chủ yếu thành danh từ dùng để xưng hô (3.484 lượt) trong tiếng Việt? Tiếng Anh sử dụng đại từ nhân xưng you mang tính trung hòa cho mọi đối tượng tiếp nhận giao tiếp. Ngược lại, tiếng Việt quy định người nghe phải được định vị cụ thể theo tuổi tác, giới tính, cương vị xã hội, quan hệ thân tộc hoặc mức độ lịch sự; do đó bản dịch tiếng Việt chuyển đổi 3.484 lượt sang danh từ dùng để xưng hô và chỉ giữ lại 143 lượt ở dạng đại từ nhân xưng.

3. Luận án phân tích ngữ cảnh gặp gỡ ban đầu giữa Scarlett O’Hara và Rhett Butler trong bản dịch của Vũ Kim Thư và Dương Tường ra sao? Trong cuộc thoại trích dẫn ở Chương 2, khi Rhett xuất hiện sau khi nghe lén Scarlett và Ashley, bản Vũ Kim Thư dịch Scarlett xưng gọi: "Thưa ông, đáng lẽ ông phải cho biết...", Rhett đáp: "chính cô mới là kẻ quấy rầy. Tôi phải buộc lòng..."; bản Dương Tường dịch Scarlett: "Thưa ông, lẽ ra từ nãy ông phải lên tiếng...", Rhett đáp: "chính cô mới là kẻ đột nhập. Tôi phải buộc lòng...". Luận án nhận định trong ngữ cảnh Scarlett là thiếu nữ quý tộc đang tức giận và Rhett là người lạ thuộc giới thượng lưu, việc dịch thành "Thưa ngài" và sử dụng từ xưng hô phù hợp sẽ phản ánh chính xác quan hệ xã giao ban đầu.

4. Tỷ lệ các hình thức chuyển dịch từ 15.600 lượt đại từ nhân xưng tiếng Anh sang tiếng Việt được phân bổ như thế nào? Tổng số 15.600 lượt đại từ nhân xưng tiếng Anh khi chuyển sang bản dịch tiếng Việt được phân bố thành bốn hình thức: danh từ dùng để xưng hô đạt 5.829 lượt (37,4%), đại từ nhân xưng đạt 5.357 lượt (34,3%), hình thức tỉnh lược đạt 3.727 lượt (23,9%) và biểu thức dùng để xưng hô đạt 687 lượt (4,4%).

5. Các phương pháp nghiên cứu chính được tác giả sử dụng trong luận án gồm những phương pháp nào? Tác giả sử dụng phương pháp thống kê - phân loại (khảo sát 15.600 lượt ĐTNX và các tiểu nhóm DTXH trong 435 cuộc thoại), phương pháp phân tích diễn ngôn (phân tích ngữ nghĩa, hệ quy chiếu và đích giao tiếp), phương pháp so sánh (đối chiếu điểm tương đồng và dị biệt giữa hai ngôn ngữ), kết hợp với thủ pháp mô hình hóa và hệ thống hóa quan hệ liên cá nhân.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Trần Thị Kim Tuyến là công trình nghiên cứu đối chiếu hệ thống từ ngữ xưng hô qua lời thoại nhân vật giữa tác phẩm gốc tiếng Anh Gone with the wind và bản dịch tiếng Việt Cuốn theo chiều gió. Dựa trên việc khảo sát 435 cuộc thoại và 15.600 lượt đại từ nhân xưng, tác giả đã làm rõ quy luật chuyển đổi từ loại, trong đó danh từ xưng hô (37,4%) và hình thức tỉnh lược (23,9%) chiếm tỷ lệ đáng kể khi chuyển dịch sang tiếng Việt. Công trình đã mô hình hóa quan hệ liên cá nhân trên hai trục vị thế xã hội và khoảng cách thân cận, chứng minh vai trò quyết định của các yếu tố ngữ dụng và văn hóa trong việc lựa chọn từ ngữ xưng hô. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và giải pháp thực tiễn phục vụ trực tiếp cho hoạt động dịch thuật văn học cũng như công tác giảng dạy ngoại ngữ Anh - Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết của đề tài Chương 2. Đại từ nhân xưng qua lời thoại nhân vật trong bản gốc Gone with the wind và những đơn vị tương đương trong bản dịch Cuốn theo chiều gió Chương 3. Danh từ dùng để xưng hô qua lời thoại nhân vật trong bản gốc Gone with the wind và những đơn vị tương đương trong bản dịch Cuốn theo chiều gió Chương 4.

Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào hoạt động dạy - học và chuyển dịch 5 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu từ xƣng hô Cho đến nay, nhiều tác giả đi trước đã đề cập đến vấn đề TNXH (từ ngữ xưng hô) nhưng cách quan niệm về phạm trù xưng hô cũng chưa hoàn toàn thống nhất. Nhìn chung, trên thế giới nói chung và ở Việt Nam nói riêng, việc nghiên cứu lớp TXH (từ xưng hô) đã thu được những thành tựu đáng kể. Lịch sử nghiên cứu từ xưng hô trong tiếng Anh Vấn đề TNXH trong tiếng Anh từ rất lâu đã có nhiều tác giả nghiên cứu: Năm 1961, Brown, Roger W.

và Marguerite Ford trong bài Address in American English đã phân tích TXH trong cuộc hội thoại giữa hai người trong nhiều ngữ cảnh khác nhau với sự tác động từ yếu tố tâm lí xã hội dựa trên mối quan hệ mật thiết của 3 loại TXH (tên hoặc họ để xưng gọi, danh xưng, xưng gọi cho người vắng mặt (tên hoặc họ) [127, tr. Năm 1968, Hanning, Robert W đã đề cập đến những cách sử dụng TXH trong văn hóa học thời trung cổ [135, tr. đã nói đến TXH và những tham chiếu [133, tr. Năm 1985, Lou Quangquinh đã viết về xã hội và văn hóa trong quy tắc gọi tên [138, tr.

Năm 1988, Braun, F đã có bài viết nghiên cứu về những vấn đề về mô hình và cách sử dụng của đa ngôn ngữ, đa văn hóa trong TXH [126]. Cũng trong năm 1988, tác giả Thái Duy Bảo trong Đối chiếu nghi thức lời nói đối thoại Anh - Việt [5] đã đề cập đến ĐTNX và các DTXH trong tiếng Anh. Tác giả viết: “Trong đối thoại tiếng Anh, hình thức sử dụng các ĐTNX được coi là bắt buộc, truyền thống như ĐTNX I, we dùng cho ngôi thứ nhất, chủ thể phát ngôn (xưng) và ĐTNX you dùng cho ngôi thứ hai, đối tượng tiếp nhận là người cùng giao tiếp (gọi). Các ĐTNX này xuất hiện trong mọi tình huống giáo tế, trong mọi quan hệ xã hội có những khác biệt địa vị cao thấp, tuổi tác và mức độ thân sơ xa gần.

Nói cách khác, nó là sự biểu thị mối quan hệ giữa các nhân vật tham gia giao tiếp, giữa người nói và người nghe…” [5, tr. Ngoài ra, tác giả còn nêu rõ đặc điểm các hình thức xưng hô trong tiếng Anh có thể hiện ngôi thứ nhưng không chứa đựng phạm trù lịch sự, cũng như không bị ảnh hưởng bởi những sắc thái giao tiếp khác nhau trong những tình huống giao tiếp khác nhau… Mặc dù, những hình thức xưng hô tiếng Anh thể hiện sự bình đẳng ở các ĐTNX, không thể thay thế bằng các từ hô gọi khác, nhưng trong những bối cảnh hàm súc, căn cứ trên thái độ, tình cảm các nhân vật phát ngôn, ta còn bắt gặp các biến thể tự do của các từ hô gọi lâm thời như gọi tên hoặc các hô ngữ (my love, my pet…). Bên cạnh đó, tác giả cũng nói rõ “Hình thức xưng gọi giữa người 6 nói và người nghe trong tiếng Anh không có nhiều biến thể, có sắc thái trung hòa, có hình thức hô gọi lâm thời căn cứ vào địa vị, vai trò tâm lí giao tiếp của người nói. Dù tính ước lệ nghiêm ngặt của giao tế xã hội thể hiện trong nghi thức nói năng những hành vi ngôn ngữ xã hội trong tiếng Anh không trói buộc người phát ngôn phải tuân theo những qui tắc tâm lí xã hội phức tạp, cầu kì, tế nhị như trong tiếng Việt” [5, tr.

Hwang trong bài Terms of address in Korean and American cultures, đã phân tích những điểm giống nhau và khác nhau được dựa trên những yếu tố văn hóa trong hai ngôn ngữ Hàn Quốc và tiếng Anh Mỹ [149, tr. đã nghiên cứu về tên và các cách miêu tả có cùng tham chiếu qua cách sử dụng ngữ dụng học của người sử dụng ngôn ngữ. Đây là cách tiếp cận mới khi nghiên cứu TXH [125, tr. Năm 1997, Eleanor Dickey đã bàn về TXH và các hình thức qui chiếu của chúng dựa trên mối quan hệ giữa việc dùng tên người và các từ khác trong cách xưng hô và điểm quy chiếu: cách người A xưng hô với người B khác với cách người A nói tới người B như thế nào và yếu tố nào tác động đến sự khác biệt đó.

Việc nghiên cứu được dựa trên sự quan sát và phỏng vấn với mục đích giải quyết vấn đề TXH trong ngữ dụng đã giúp các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học cũng như các đối tượng độc giả quan tâm về tính tham chiếu trong việc sử dụng các cách xưng hô và ngược lại [132, tr. Năm 1999, tác giả Sanae Tsuda cho ra đời bài viết về vị trí của TXH trong tiếng Anh và tiếng Nhật, tác giả đã khẳng định vị trí của TXH trong hội thoại ở cả hai ngôn ngữ được sử dụng theo từng mục đích của nhân vật và giữa chúng có sự khác biệt nổi bật về vị trí của chúng trong câu. Trong tiếng Anh, các TXH thường được đặt ở vị trí cuối câu trong khi trong tiếng Nhật thường ở vị trí đầu câu [147, tr. Năm 2003, Chunming Gao đã nghiên cứu về đối chiếu các TXH giữa tiếng Hán và tiếng Anh.

Tác giả đã cho rằng hình thức xưng hô có vai trò quan trọng giúp cho toàn bộ quá trình giao tiếp được diễn ra suôn sẻ. Trong tiếng Hán và tiếng Anh, hình thức xưng hô có cả sự tương đồng và dị biệt. Tác giả trình bày kết quả nghiên cứu đối sánh về cách thức xưng hô giữa hai ngôn ngữ Hán - Việt và khẳng định ý nghĩa của đề tài được dựa trên bốn khía cạnh: tên gọi, danh từ thân tộc, chức danh và ĐTNX với những nét văn hóa khắc biệt của chúng [131, tr. Năm 2006, nhóm tác giả Bull, Peter, Fetzer, Anita lại đề cập về chiến lược sử dụng các TXH trong các cuộc phỏng vấn công chức lãnh đạo mà điển hình là những vấn đề xung quanh câu hỏi [128, tr.

Đặc biệt năm 2010, Chunli Yang với bài viết về vấn đề dịch TXH từ tiếng Anh sang tiếng Trung Quốc trong lĩnh vực văn hóa [130, tr. Xiaomei Yang đã viết về những qui tắc chung trong cách sử dụng và một loạt các yếu tố xã hội làm ảnh hưởng đến TXH, cùng những điểm khác biệt của TXH trong những tình huống 7 sử dụng khác nhau [150, tr. Parrott trong bài viết về nghiên cứu đối chiếu các hô ngữ và hình thức xưng hô trực tiếp khác, đã phân tích các hình thức xưng hô trực tiếp trong tiếng Nga đối với các hình thức xưng hô tỉnh lược và xưng hô theo danh tính. Đồng thời, tác giả cũng đã đối chiếu những hạn chế về mặt hình thức và chức năng đối với trường hợp xưng hô tỉnh lược với các từ chỉ xưng hô trong các ngôn ngữ khác (ví dụ tiếng Cộng Hòa Czech và tiếng Ba Lan), và so sánh cách thêm các hình thức xưng hô trực tiếp vào phát ngôn theo tình huống trong tiếng Anh.

Mặc dù có những tương đồng về hình thức và cách sử dụng các hình thức xưng hô trực tiếp giữa tiếng Nga và các ngôn ngữ khác, nhưng những chi phối về ngôn điệu và cú pháp trong tiếng Anh tỏ ra lớn hơn so với tiếng Nga. Cuối cùng tác giả đã khẳng định là trong nghiên cứu đối chiếu về chức năng ngắt câu của các hình thức xưng hô trực tiếp trong tiếng Nga uyển chuyển hơn tiếng Anh [139, tr. Qian Chen đã viết về sự khác biệt về văn hóa trong các hô ngữ giữa tiếng Hán và tiếng Anh. Tác giả đã nêu ra những nét khác biệt về đặc tính và loại hình của các hô ngữ trong tiếng Hán và tiếng Anh.

Ngoài ra, tác giả còn khẳng định cách xưng hô trong tiếng Hán phức tạp hơn nhiều so với tiếng Anh với nhiều từ dùng để xưng hô và phạm vi sử dụng cũng rộng hơn. Sự khác biệt mang tính văn hóa trong hệ giá trị và ý nghĩa tầng bậc trên dưới, ý nghĩa bình đẳng và thái độ khác nhau đối với vai trò của gia đình có tác động lớn đến cách dùng các từ xưng hô trong tiếng Hán và tiếng Anh [146, tr. Cornelia Ilie đã có bài viết về những chiến lược xưng hô trong Nghị viện mà ở đây là Nghị viện Vương Quốc Anh và Nghị viện Thụy Điển. Tác giả đưa ra mục đích của nghiên cứu này là tìm ra tác động qua lại giữa các cách sử dụng chiến lược từ xưng hô khác nhau trong nghị viện và cách sử dụng diễn ngôn hành chính trong Quốc hội/ Nghị viện Vương quốc Anh và Thụy Điển [129, tr.

Năm 2012, tác giả Prihantoro đã đề cập đến sự lựa chọn TXH: TXH thân mật và sự đánh dấu danh tính của nhóm người da đen Nam Phi trong phim "invictus”. Trong bài viết này, tác giả đã tập trung vào việc lựa chọn cách sử dụng từ xưng hô của những người tham gia qua các cuộc hội thoại. Bên cạnh sự đa dạng, bài viết này cũng cho thấy sự lựa chọn của các dạng TXH được sử dụng bởi 'người da đen' và 'người da trắng' Nam Phi là khác nhau. Tác giả cho rằng, một số trong nhóm các dấu hiệu nhận dạng trong những người da đen được thực hiện bằng TXH thân mật như biệt danh hoặc từ “đồng tâm, đồng chí”.

Trong quá khứ, các TXH được biết đến như là các thiết bị để đấu tranh chống lại hệ thống Apartheid [144, tr. Gần đây nhất, năm 2014, tác giả Abdul Khalik đã nghiên cứu về cách sử dụng TXH trong bộ phim “Hitch”, nhằm giải thích những vấn đề liên quan đến việc 8 sử dụng các hình thức xưng hô và qui mô sử dụng trong xã hội được phản ánh lại từ việc sử dụng các TXH trong giao tiếp. Từ đó, tác giả đưa ra kết quả là có 21,4% sử dụng các danh xưng, 21,4% sử dụng tên, 7,2% sử dụng họ, 35,7% sử dụng các biệt danh và 14,3% sử dụng các danh xưng và họ cùng với sự tác động mãnh liệt của các yếu tố như: thể hiện sự lịch sự, nghiêm túc của các đối tượng, sự tôn trọng, sự thân quen, sự yêu thương và sự nhiệt tình với người nói.