Luận án tiến sĩ về tư duy nghệ thuật trong thơ Việt Nam giai đoạn 1975-1985

Luận án tiến sĩ phân tích tư duy nghệ thuật thơ việt nam giai đoạn 1975 1985, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới cho ngành.

• Tác giả: Nguyễn Hữu Công
• Người hướng dẫn: PGS.TS Hồ Thế Hà
• Trường học: Đại học Khoa học Huế
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Tư duy nghệ thuật thơ Việt Nam giai đoạn 1975-1985
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.3. Hướng tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 1.4. Đóng góp của luận án
• 1.5. Cấu trúc luận án
• 2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THƠ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1975-1985
• 2.1. Những nghiên cứu về thơ Việt Nam giai đoạn 1975-1985
• 2.1.1. Những nghiên cứu chung
• 2.1.2. Những nghiên cứu riêng về tác giả, tác phẩm
• 2.1.3. Nhận xét tình hình nghiên cứu và hướng triển khai đề tài
• 2.1.3.1. Nhận xét tình hình nghiên cứu
• 2.1.3.2. Hướng triển khai đề tài
• 3. VẤN ĐỀ TƯ DUY NGHỆ THUẬT THƠ VÀ DIỆN MẠO THƠ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1975-1985
• 3.1. Vấn đề tư duy nghệ thuật thơ
• 3.2. Khái niệm tư duy và tư duy nghệ thuật. Tư duy nghệ thuật thơ
• 3.3. Bối cảnh lịch sử và nhu cầu đổi mới thơ ca
• 3.3.1. Khái lược về bối cảnh lịch sử
• 3.3.2. Nhu cầu đổi mới thơ ca
• 3.4. Diện mạo thơ nhìn từ lực lượng sáng tạo và các bước ngoặt thơ
• 3.4.1. Nhìn từ lực lượng sáng tạo đồng hành
• 3.4.2. Nhìn từ các bước ngoặt chuyển mình
• 4. TƯ DUY NGHỆ THUẬT THƠ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1975-1985 NHÌN TỪ HỆ ĐỀ TÀI VÀ CẢM HỨNG THẨM MỸ
• 4.1. Đề tài chiến tranh với cảm hứng ngợi ca, tự hào và ân nghĩa
• 4.1.1. Nhận thức lại cuộc sống và con người thời chiến. Cảm hứng ngợi ca, tự hào và ân nghĩa
• 4.2. Đề tài hậu chiến với cảm hứng hòa hợp, tin yêu và khát vọng
• 4.2.1. Nhận thức mới cuộc sống và nhân sinh thời bình. Cảm hứng hòa hợp, tin yêu và khát vọng
• 4.3. Đề tài tình yêu với cảm hứng giao hòa, yêu thương và dâng hiến. Nhận thức đa chiều về tình yêu và lẽ sống
• 4.3.1. Cảm hứng giao hòa, yêu thương và dâng hiến
• 5. TƯ DUY NGHỆ THUẬT THƠ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1975-1985 NHÌN TỪ PHƯƠNG THỨC THỂ HIỆN
• 5.1. Điểm nhìn nghệ thuật. Điểm nhìn sử thi - hướng ngoại
• 5.2. Điểm nhìn đời thường - hướng nội
• 5.3. Ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật
• 5.3.1. Ngôn ngữ ngợi ca và ngôn ngữ tự bạch, đời thường
• 5.3.2. Giọng điệu lạc quan và giọng điệu triết lý, tự vấn
• 5.4. Không gian và thời gian nghệ thuật
• 5.4.1. Sự đa dạng thức về không gian nghệ thuật
• 5.4.2. Sự đa chiều kích về thời gian nghệ thuật
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN ĐÃ CÔNG BỐ

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu thơ Việt Nam giai đoạn 1975 1985

Giai đoạn 1975-1985 là thời kỳ chuyển tiếp quan trọng trong lịch sử văn học Việt Nam, đánh dấu sự kết thúc chiến tranh và bắt đầu quá trình đổi mới. Nghiên cứu tư duy nghệ thuật thơ Việt Nam giai đoạn 1975-1985 đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, với các công trình khái quát và chuyên sâu. Các nghiên cứu chung tập trung vào sự vận động của cái tôi trữ tình, từ cảm hứng sử thi sang trữ tình thế sự. Các công trình như 'Văn học Việt Nam thế kỷ XX' của Phan Cự Đệ và 'Thơ trữ tình Việt Nam 1975-1990' của Lê Lưu Oanh đã chỉ ra sự chuyển biến này. Tư duy nghệ thuật thơ giai đoạn này được đánh giá là bước ngoặt, kế thừa và phát triển từ thơ chiến tranh, làm tiền đề cho thơ đổi mới sau 1986.

1.1. Những nghiên cứu chung

Các nghiên cứu chung về thơ giai đoạn 1975-1985 nhấn mạnh sự chuyển biến từ cảm hứng sử thi sang trữ tình thế sự. Vũ Tuấn Anh trong 'Nửa thế kỷ thơ Việt Nam' đã phân tích sự vận động của cái tôi trữ tình, từ ngợi ca chiến tranh sang suy tư về thân phận con người. Mã Giang Lân trong 'Tiến trình thơ hiện đại Việt Nam' cũng khẳng định sự thức tỉnh của ý thức cá nhân trong thơ sau 1975. Cảm hứng nghệ thuật thời kỳ này được đánh giá là sự kết hợp giữa ngợi ca và tự vấn, phản ánh bối cảnh lịch sử đặc thù.

1.2. Những nghiên cứu riêng về tác giả tác phẩm

Các nghiên cứu riêng tập trung vào các tác giả tiêu biểu như Xuân Diệu, Huy Cận, Chế Lan Viên, và Xuân Quỳnh. Những tác phẩm như 'Hồn tôi đôi cánh', 'Đất sau mưa', và 'Tự hát' được phân tích để làm rõ sự thay đổi trong tư duy nghệ thuật thơ. Các nhà nghiên cứu chỉ ra sự chuyển dịch từ ngôn ngữ ngợi ca sang ngôn ngữ tự bạch, từ giọng điệu lạc quan sang giọng điệu triết lý. Điều này phản ánh sự đa dạng và phức tạp của thơ giai đoạn này.

II. Vấn đề tư duy nghệ thuật thơ và diện mạo thơ Việt Nam giai đoạn 1975 1985

Tư duy nghệ thuật thơ giai đoạn 1975-1985 được xem là sự kết hợp giữa kế thừa và đổi mới. Từ cảm hứng sử thi, thơ chuyển sang khám phá đời sống cá nhân và thế sự. Bối cảnh lịch sử đặc thù, với sự kết thúc chiến tranh và bắt đầu xây dựng đất nước, đã tạo nên nhu cầu đổi mới trong thơ ca. Diện mạo thơ giai đoạn này được đánh giá qua sự đa dạng của đề tài, từ chiến tranh, hậu chiến đến tình yêu và triết lý nhân sinh. Các nhà thơ đã sử dụng nhiều phương thức thể hiện mới, từ điểm nhìn nghệ thuật đến ngôn ngữ và giọng điệu, để phản ánh hiện thực đa chiều.

2.1. Khái niệm tư duy và tư duy nghệ thuật

Tư duy nghệ thuật thơ được hiểu là cách nhà thơ tiếp cận và phản ánh hiện thực thông qua ngôn ngữ và hình tượng thơ. Giai đoạn 1975-1985, tư duy nghệ thuật thơ chuyển từ hướng ngoại sang hướng nội, từ ngợi ca tập thể sang khám phá cá nhân. Điều này phản ánh sự thay đổi trong quan niệm về cuộc sống và con người, từ chiến tranh sang hòa bình.

2.2. Bối cảnh lịch sử và nhu cầu đổi mới thơ ca

Bối cảnh lịch sử giai đoạn 1975-1985 đã tạo nên nhu cầu đổi mới trong thơ ca. Sự kết thúc chiến tranh và bắt đầu xây dựng đất nước đòi hỏi thơ ca phải phản ánh hiện thực mới. Nhu cầu đổi mới thơ ca được thể hiện qua sự chuyển dịch từ cảm hứng sử thi sang trữ tình thế sự, từ ngôn ngữ ngợi ca sang ngôn ngữ tự bạch. Điều này làm nên diện mạo độc đáo của thơ giai đoạn này.

III. Tư duy nghệ thuật thơ Việt Nam giai đoạn 1975 1985 nhìn từ hệ đề tài và cảm hứng thẩm mỹ

Tư duy nghệ thuật thơ giai đoạn 1975-1985 được thể hiện qua hệ đề tài và cảm hứng thẩm mỹ đa dạng. Đề tài chiến tranh được nhìn nhận lại với cảm hứng ngợi ca, tự hào và ân nghĩa. Đề tài hậu chiến phản ánh sự hòa hợp, tin yêu và khát vọng. Đề tài tình yêu được khám phá với cảm hứng giao hòa, yêu thương và dâng hiến. Cảm hứng thẩm mỹ thời kỳ này kết hợp giữa lãng mạn và hiện thực, tạo nên sự phong phú trong nội dung và hình thức thơ.

3.1. Đề tài chiến tranh với cảm hứng ngợi ca tự hào và ân nghĩa

Đề tài chiến tranh trong thơ giai đoạn 1975-1985 được nhìn nhận lại với cảm hứng ngợi ca, tự hào và ân nghĩa. Các nhà thơ không chỉ ca ngợi chiến thắng mà còn suy tư về sự hy sinh và giá trị của hòa bình. Cảm hứng ngợi ca được thể hiện qua ngôn ngữ trang trọng và giọng điệu lạc quan, trong khi cảm hứng ân nghĩa phản ánh sự tri ân với những người đã hy sinh.

3.2. Đề tài hậu chiến với cảm hứng hòa hợp tin yêu và khát vọng

Đề tài hậu chiến trong thơ giai đoạn 1975-1985 phản ánh sự hòa hợp, tin yêu và khát vọng. Các nhà thơ tập trung vào việc xây dựng đất nước và khám phá cuộc sống mới. Cảm hứng hòa hợp được thể hiện qua sự gắn kết giữa con người và thiên nhiên, trong khi cảm hứng khát vọng phản ánh niềm tin vào tương lai tươi sáng.

IV. Tư duy nghệ thuật thơ Việt Nam giai đoạn 1975 1985 nhìn từ phương thức thể hiện

Tư duy nghệ thuật thơ giai đoạn 1975-1985 được thể hiện qua các phương thức nghệ thuật đa dạng, từ điểm nhìn, ngôn ngữ đến giọng điệu và không gian thời gian. Điểm nhìn nghệ thuật chuyển từ sử thi sang đời thường, từ hướng ngoại sang hướng nội. Ngôn ngữ thơ kết hợp giữa ngợi ca và tự bạch, tạo nên sự phong phú trong biểu đạt. Giọng điệu thơ đa dạng, từ lạc quan đến triết lý, phản ánh sự phức tạp của hiện thực. Không gian và thời gian nghệ thuật được khai thác đa chiều, tạo nên chiều sâu cho tác phẩm.

4.1. Điểm nhìn nghệ thuật

Điểm nhìn nghệ thuật trong thơ giai đoạn 1975-1985 chuyển từ sử thi sang đời thường, từ hướng ngoại sang hướng nội. Các nhà thơ không chỉ tập trung vào sự kiện lịch sử mà còn khám phá đời sống cá nhân và thế sự. Điểm nhìn sử thi được thể hiện qua sự ngợi ca tập thể, trong khi điểm nhìn đời thường phản ánh sự suy tư về thân phận con người.

4.2. Ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật

Ngôn ngữ thơ giai đoạn 1975-1985 kết hợp giữa ngợi ca và tự bạch, tạo nên sự phong phú trong biểu đạt. Ngôn ngữ ngợi ca được sử dụng để ca ngợi chiến thắng và sự hy sinh, trong khi ngôn ngữ tự bạch phản ánh sự suy tư và tự vấn. Giọng điệu thơ đa dạng, từ lạc quan đến triết lý, phản ánh sự phức tạp của hiện thực.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu "Tư duy nghệ thuật thơ Việt Nam giai đoạn 1975-1985" do nghiên cứu sinh Nguyễn Hữu Công thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Hồ Thế Hà tại Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế (chuyên ngành Văn học Việt Nam, mã số 9.22.01.21) là một khảo cứu thi pháp học mang tính tiên phong. Luận án giải quyết một khoảng trống học thuật (research gap) trọng yếu: giai đoạn 10 năm hậu chiến (1975-1985) từng tồn tại nhiều tranh biện đối lập, thậm chí bị một số nhà phê bình nhìn nhận giản đơn như một "quán tính trượt dài" đơn thuần của văn học kháng chiến trước thềm Đổi mới (1986). Thông qua việc tái định vị thi học, công trình chứng minh đây là giai đoạn quá độ mang tính quy luật tất yếu, là bước chuyển dịch hệ hình tư duy nghệ thuật mang tính bản lề từ cảm quan sử thi - cộng đồng sang cảm quan đời tư - thế sự.

Luận án xác lập 03 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Những tiền đề lịch sử - xã hội, tâm lý và văn hóa nào đã thúc đẩy sự chuyển dịch mô hình nhận thức thẩm mỹ của các thế hệ nhà thơ sau năm 1975?
2. Hệ đề tài, cảm hứng thẩm mỹ và thế giới hình tượng thơ ca giai đoạn 1975-1985 đã vận động, tái cấu trúc ra sao so với giai đoạn 1945-1975?
3. Các phương thức thể hiện (điểm nhìn nghệ thuật, ngôn ngữ, giọng điệu, không gian và thời gian nghệ thuật) đã đổi mới như thế nào để kiến tạo nên diện mạo thi ca tiền Đổi mới?

Khung lý thuyết của công trình tích hợp liên ngành giữa Thi pháp học cấu trúc (Structural Poetics), Lý thuyết tiếp nhận (Reception Aesthetics) và Tâm lý học sáng tạo. Phạm vi nghiên cứu bao quát một dung lượng ngữ liệu lớn với hơn 20 tập thơ tiêu biểu thuộc nhiều thế hệ: từ các tác giả tiền chiến (Xuân Diệu, Huy Cận, Chế Lan Viên, Tế Hanh) đến thế hệ chống Mỹ (Hữu Thỉnh, Thanh Thảo, Nguyễn Khoa Điềm, Nguyễn Duy, Xuân Quỳnh, Ý Nhi, Vũ Quần Phương, Lâm Thị Mỹ Dạ) và các gương mặt trẻ mới xuất hiện (Lê Thị Mây, Đinh Thị Thu Vân, Y Phương, Nguyễn Nhật Ánh). Kết cấu luận án gồm 143 trang chuyên luận chính (chưa kể phụ lục và tài liệu tham khảo), chia thành 4 chương chặt chẽ, tạo nên một hệ thống luận điểm có độ tin cậy khoa học cao.

Literature Review và Positioning

Khảo sát lịch sử nghiên cứu cho thấy tiến trình phê bình thơ 1975-1985 diễn ra với hai luồng quan điểm đối thoại rõ rệt. Luồng quan điểm thứ nhất nhấn mạnh tính quán tính, xem văn học 10 năm đầu sau chiến tranh chủ yếu là sự kéo dài của thi pháp thời chiến. Đối lập lại, luồng quan điểm thứ hai khẳng định sự vận động nội tại âm thầm nhưng quyết liệt của ý thức cá nhân.

Nhà nghiên cứu Vũ Tuấn Anh trong Nửa thế kỷ thơ Việt Nam đã nhận định xác đáng về độ vênh thẩm mỹ này: "có một độ chênh nhất định giữa cảm hứng ngợi ca và sự khác biệt của hiện thực đời sống chiến tranh. Ở bề mặt hiện tượng, cái tôi sử thi dường như vẫn tiếp tục quán tính của giai đoạn trước, ít có sự biến đổi. Nhưng ở bề sâu, có thể thấy một sự vận động thầm lặng và bền bỉ của cái tôi trữ tình sử thi nhằm đạt đến một chất lượng và chiều sâu mới". Đồng thuận với hướng tiếp cận này, Nguyễn Văn Long chỉ ra bước chuyển từ người phát ngôn cộng đồng sang "nhà thơ giữa đời thường, nhà thơ 'thảo dân', nếm trải mọi cảnh ngộ, mọi cảm giác của người đời", trong khi Mã Giang Lân ghi nhận sự bừng tỉnh của cái tôi cá nhân đa diện. Lê Lưu Oanh (1998) phân tích sâu sắc cấu trúc cái tôi đời tư - thế sự trong thể loại trường ca và thơ tự do; Đỗ Lai Thúy định vị giai đoạn này trong tiến trình "mỹ học của cái Khác"; Hồ Thế Hà khảo sát hệ thống cổ mẫu và tính đa thanh; Nguyễn Đăng Điệp đi sâu vào sự biến đổi ngữ điệu và giải cấu trúc thi học truyền thống.

Trên bình diện quốc tế, sự chuyển đổi của thơ Việt Nam 1975-1985 có sự tương đồng sâu sắc với hai hiện tượng văn học lớn của thế giới:

1. Thời kỳ Tan băng của văn học Xô Viết (Soviet Thaw): Sau Đại hội XX của Đảng Cộng sản Liên Xô (1956), các nhà thơ như Yevgeny Yevtushenko, Andrei Voznesensky, Bella Akhmadulina đã phá vỡ khuôn mẫu tụng ca hiện thực xã hội chủ nghĩa cứng nhắc để đào sâu vào bi kịch nội tâm, tự vấn đạo đức và đời sống cá nhân hậu Thế chiến II.
2. Thơ ca cựu binh Mỹ thời kỳ hậu chiến tranh Việt Nam (Post-Vietnam War Veteran Poetry): Các tác giả như Yusef Komunyakaa (Dien Cai Dau) hay Bruce Weigl (Song of Napalm) đã thực hiện giải thiêng huyền thoại chiến tranh, tái hiện chấn thương tâm lý (trauma) và cảm thức hiện sinh trần trụi.

Đặt trong tương quan đó, luận án định vị thơ Việt Nam 1975-1985 không phải là một đứt gãy cực đoan mà là một diễn trình tiếp biến biện chứng, vừa giải tỏa áp lực sử thi, vừa chuẩn bị toàn diện về mặt thi pháp cho công cuộc Đổi mới 1986.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án phát triển và cụ thể hóa lý thuyết tư duy nghệ thuật thơ (nghiên cứu bởi Nguyễn Bá Thành, Trần Đình Sử) vào một giai đoạn lịch sử chuyển tiếp đặc thù. Công trình làm sáng tỏ luận điểm: đổi mới thơ ca về bản chất không đơn thuần là sự thay đổi kỹ thuật hình thức hay mở rộng đề tài ngoại vi, mà là sự thay đổi căn bản trong mô hình nhận thức - sáng tạo của chủ thể thẩm mỹ.

Luận án phân lập 04 mệnh đề lý thuyết cốt lõi:

• Mệnh đề 1: Tư duy thơ là sự thống nhất hữu cơ giữa tư duy logic trừu tượng và tư duy hình tượng cảm tính, trong đó hình tượng nghệ thuật đóng vai trò chất mang nghĩa trung tâm.
• Mệnh đề 2: Sự biến chuyển từ tư duy hướng ngoại (hướng về biến cố lịch sử, cộng đồng) sang tư duy hướng nội (hướng vào chiều sâu bản thể, vô thức) quy định sự chuyển dịch của toàn bộ hệ thống thi pháp thể loại.
• Mệnh đề 3: Cái tôi trữ tình chuyển đổi từ vị thế "người phán truyền chân lý/thiên sứ" sang "cái tôi thế sự/thảo dân", tạo ra sự bình đẳng trong giao tiếp thẩm mỹ giữa tác giả và độc giả.
• Mệnh đề 4: Sự phi sử thi hóa (de-epicization) và giải thiêng không đồng nghĩa với phủ nhận quá khứ, mà là sự nhận thức lại hiện thực bằng cái nhìn nhân bản, đa chiều.

flowchart LR
    A[Bối cảnh Hậu chiến 1975-1985] --> B(Tư duy Nghệ thuật Thơ Chuyển dịch)
    B --> C[Chủ thể: Cái tôi Sử thi -> Cái tôi Đời tư/Thế sự]
    B --> D[Hệ đề tài: Nhận thức lại Chiến tranh, Tình yêu, Nhân sinh]
    B --> E[Phương thức: Điểm nhìn đa chiều, Ngôn ngữ tự vấn, Thời - Không gian nội cảm]
    C & D & E --> F[Hệ hình Thơ Đổi mới 1986+]

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng giữa ba trụ cột lý thuyết:

1. Thi pháp học cấu trúc - hệ thống (Structural-Systemic Poetics): Khảo sát mối liên hệ hữu cơ giữa cái nhìn nghệ thuật, không - thời gian nghệ thuật, ngôn ngữ và giọng điệu.
2. Mỹ học tiếp nhận (Reception Aesthetics của Hans Robert Jauss và Wolfgang Iser): Đánh giá sự tương tác giữa "tầm đón đợi" (horizon of expectations) của công chúng thời bình và cấu trúc văn bản thơ.
3. Phân tâm học và Cổ mẫu học (Psychoanalysis & Archetypal Criticism của C.G. Jung): Khai phá các tầng vô thức sáng tạo, biểu tượng nguyên thủy (Đất, Nước, Lửa, Khí) và thiên tính nữ (Feminine Principle) trong thi giới của các nhà thơ nữ như Xuân Quỳnh, Lê Thị Mây.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập chặt chẽ trong tọa độ lịch sử - văn hóa Việt Nam thập niên 1975-1985, đặt trong tương quan so chiếu liên văn bản với văn học giai đoạn 1945-1975 và sau 1986.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng lập trường nhận thức luận hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp với thông diễn học văn học (Literary Hermeneutics). Thiết kế nghiên cứu đa tầng kết hợp định tính chuyên sâu (phân tích văn bản thi pháp học) và định lượng thống kê bổ trợ. Thiết kế phân tích đa cấp độ (Multi-level analysis) được vận hành trên 3 bình diện:

• Cấp độ vi mô (Micro-level): Ngữ âm, từ vựng, nhịp điệu, cú pháp câu thơ, biện pháp tu từ.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Cấu trúc thể loại (trường ca, thơ tự do, lục bát), điểm nhìn trần thuật, hình tượng nhân vật trữ tình.
• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Cảm hứng thẩm mỹ, hệ hình tư duy nghệ thuật, tương quan văn hóa - lịch sử thời đại.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu trải qua 4 giai đoạn chuẩn hóa:

• Giai đoạn 1: Xác lập mẫu ngữ liệu (Corpus Sampling): Thu thập toàn bộ các tập thơ tiêu biểu xuất bản trong khung thời gian 1975-1985, phân loại theo thế hệ tác giả và đặc trưng thể loại.
• Giai đoạn 2: Mã hóa thi pháp học (Poetic Coding): Phân loại văn bản theo hệ tiêu chí: loại hình cái tôi trữ tình, trường từ vựng (ngợi ca vs tự vấn), mô hình không - thời gian, cấu trúc nhịp điệu.
• Giai đoạn 3: Tam giác đạc phương pháp (Methodological Triangulation): Đối chiếu kết quả phân tích thi pháp học cấu trúc với dữ liệu lịch sử - xã hội và lý thuyết tiếp nhận văn học nhằm đảm bảo tính khách quan tối đa.
• Giai đoạn 4: Kiểm chứng độ tin cậy và giá trị (Validity & Reliability): So sánh đối chuẩn liên văn bản (intertextual cross-validation) với các nghiên cứu độc lập của Viện Văn học và các chuyên luận đầu ngành.

Data và phân tích

Ngữ liệu khảo sát bao gồm hàng trăm tác phẩm từ hơn 20 thi phẩm hạt nhân: Khối vuông ru-bích, Những người đi tới biển (Thanh Thảo); Ánh trăng (Nguyễn Duy); Đường tới thành phố (Hữu Thỉnh); Ngôi nhà có ngọn lửa ấm (Nguyễn Khoa Điềm); Tự hát, Sân ga chiều em đi (Xuân Quỳnh); Hoa trên đá (Chế Lan Viên); Bài thơ không năm tháng (Lâm Thị Mỹ Dạ)...

Về mặt định lượng hình thức, công trình viện dẫn và đối sánh với dữ liệu thống kê thể loại quy mô lớn từ Tuyển tập thơ Việt Nam 1975-2000 do PGS.TS Phạm Quốc Ca khảo cứu: trong tổng số 1.144 bài thơ được khảo sát, thể thơ tự do chiếm tỷ lệ áp đảo với 56% (645/1.144 bài), vượt trội so với lục bát truyền thống và các thể thơ cố định 5 chữ, 7 chữ. Tỷ lệ này phản ánh rõ nét xung lực phá vỡ quy phạm thi pháp đóng, hướng tới tự do hóa cấu trúc văn bản.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự tái cấu trúc cảm hứng chiến tranh và sự trỗi dậy của ý thức thế sự: Thơ ca không còn duy trì cảm hứng tụng ca một chiều mà chuyển sang đào sâu nhận thức lại hiện thực. Người lính xuất hiện với tinh thần tự ý thức thế hệ sâu sắc, như tuyên ngôn của Hữu Thỉnh: "Không có sách chúng tôi làm ra sách / Chúng tôi làm thơ ghi lấy cuộc đời mình". Thơ nhận diện những mất mát, nỗi đau và di chứng hậu chiến với cái nhìn điềm tĩnh, triết lý.

2. Sự phá vỡ giọng điệu ngợi ca, xác lập cấu trúc ngữ điệu phức điệu - đa thanh: Nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Điệp đã khái quát bước chuyển này: "chất giọng ru vỗ, ngọt ngào, đầy nhạc trước 1975 đã được thay bằng một kiểu giọng khác, lý trí hơn, thô ráp hơn và chói gắt, 'trục trặc' hơn. So với trước, thơ giai đoạn này đã 'hạ tông' dám nhìn thẳng vào mặt trái của cuộc chiến". Đồng điệu với nhận xét đó, Lê Lưu Oanh khẳng định: "Giọng điệu là yếu tố thay đổi rõ nhất. Giọng điệu ru gợi, ôm ấp, vỗ về, mềm mại bị phá vỡ, thay vào đó là một giọng điệu lý trí, tỉnh táo, trúc trắc, gần gũi với hiện thực hơn. Xuất phát từ cái nhìn đa chiều, phức tạp, tiềm ẩn chất duy lý, đầy chất văn xuôi".

3. Sự lưỡng phân và đa chiều kích của không - thời gian nghệ thuật: Không gian vũ trụ kỳ vĩ, không gian chiến trường sử thi thu hẹp lại nhường chỗ cho không gian đời thường (sân ga, xó bếp, góc vườn, căn phòng nhỏ) và không gian tâm tưởng hướng nội. Thời gian không còn trôi theo một chiều tuyến tính lịch sử mà đan cài đa chiều kích: thời gian hồi ức, thời gian chiêm nghiệm và thời gian dự cảm bất an.

4. Khởi sắc của tư duy thơ nữ quyền và thiên tính nữ: Qua khảo sát thi giới Xuân Quỳnh, Ý Nhi, Lê Thị Mây, Lâm Thị Mỹ Dạ, luận án chỉ ra sự chuyển biến từ hình tượng người phụ nữ "ba đảm đang" thời chiến sang cái tôi cá nhân tha thiết yêu thương nhưng luôn khắc khoải, lo âu trước sự hữu hạn của đời người và bi kịch hạnh phúc đời thường.

Tiêu chí thi pháp	Giai đoạn Thơ 1945 - 1975	Giai đoạn Thơ 1975 - 1985
Cảm quan thẩm mỹ	Sử thi - Dân tộc - Lãng mạn cách mạng	Đời tư - Thế sự - Tự vấn nhân sinh
Cái tôi trữ tình	Cái tôi công dân, người phát ngôn lý tưởng	Cái tôi bản thể, cá nhân, cái tôi "thảo dân"
Giọng điệu chủ đạo	Ngọt ngào, ru vỗ, hào hùng, âm hưởng cao	Trúc trắc, trầm lắng, suy tư, giàu chất văn xuôi
Không gian nghệ thuật	Kỳ vĩ, hướng ngoại, không gian chiến hào/quảng trường	Thu nhỏ, hướng nội, không gian đời thường/tâm tưởng
Thời gian nghệ thuật	Tuyến tính, thời gian lịch sử - biến cố	Đa chiều kích, thời gian tâm lý - hồi ức

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Làm phong phú hệ thống lý luận văn học sử Việt Nam, bổ sung luận cứ khẳng định tính quy luật của sự chuyển đổi hệ hình tư duy thi ca trong các giai đoạn hậu chiến.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp một khung phân tích tích hợp (Thi pháp cấu trúc + Mỹ học tiếp nhận + Phân tâm học cổ mẫu) có thể chuyển giao ứng dụng để nghiên cứu các giai đoạn văn học chuyển tiếp khác ở khu vực Đông Nam Á và các quốc gia hậu xung đột.
• Về mặt thực tiễn và sư phạm: Cung cấp hệ thống tư liệu khoa học chuẩn xác, định hướng cho việc đổi mới nội dung giảng dạy phần Văn học Việt Nam sau 1975 trong chương trình Ngữ văn phổ thông và giảng dạy bậc đại học/sau đại học.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn nhận diện một số giới hạn học thuật nội tại:

1. Giới hạn biên độ thời gian tương đối: Mốc thời gian 1975-1985 có tính quy ước; một số tác phẩm sáng tác trong giai đoạn này nhưng do điều kiện xuất bản phải đến sau 1986 mới ra mắt công chúng (và ngược lại), đòi hỏi việc xử lý văn bản học phải liên tục mở rộng đối sánh.
2. Độ bao phủ của ngữ liệu thơ hải ngoại và miền Nam trước 1975: Do nguồn tư liệu lịch sử, luận án chủ yếu tập trung vào dòng chảy thơ ca cách mạng và hậu chiến được xuất bản chính thống trong nước, chưa thể bao quát toàn diện mảng thơ ca đô thị miền Nam (giai đoạn 1954-1975) và thơ hải ngoại sau năm 1975 trong tính tương tác đa chiều.
3. Ứng dụng công cụ định lượng số hóa: Công trình chủ yếu vận dụng phương pháp định tính và thống kê truyền thống, chưa tích hợp sâu các công cụ Ngôn ngữ học ngữ liệu số hóa (Corpus Linguistics) và Khai phá văn bản (Text Mining) bằng phần mềm chuyên dụng (như AntConc, NVivo hay Voyant Tools).

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) mở ra 4 hướng tiếp cận:

• Ứng dụng thi pháp học số hóa (Digital Poetics) để đo lường tần suất biến đổi từ vị và nhịp điệu thơ hậu chiến trên tập dữ liệu lớn (Big Data Corpus).
• Nghiên cứu so sánh xuyên văn hóa (Cross-cultural Comparative Study) giữa thơ hậu chiến Việt Nam với thơ hậu chiến của các khu vực Đông Á và Mỹ Latinh.
• Khảo cứu sâu tiến trình tiếp nhận thơ 1975-1985 qua hệ thống phê bình báo chí đương thời từ góc nhìn Xã hội học văn học (Sociology of Literature).
• Khảo sát sự tương tác giữa thơ ca và các loại hình nghệ thuật khác (hội họa, âm nhạc, điện ảnh hậu chiến) trong cùng thời kỳ.

Tác động và ảnh hưởng

• Giá trị học thuật (Academic Impact): Luận án là công trình tham khảo nền tảng cho các nhà nghiên cứu lịch sử văn học Việt Nam hiện đại; có tiềm năng trích dẫn cao trong các giáo trình lý luận, luận án tiến sĩ và tạp chí chuyên ngành (như Tạp chí Nghiên cứu Văn học, Tạp chí Sông Hương).
• Tác động văn hóa - xã hội: Tái khẳng định và tôn vinh những giá trị nhân văn, đạo đức và sự hy sinh cao cả của thế hệ đi qua chiến tranh; giải tỏa những ngộ nhận phê bình đối với giai đoạn 10 năm chuyển mình đầy gian nan của dân tộc.
• Ý nghĩa quốc tế: Đóng góp một trường hợp điển cứu xuất sắc (case study) vào kho tàng nghiên cứu văn học hậu chiến tranh toàn cầu (Global Post-War Literature Studies), giúp học giả quốc tế hiểu sâu sắc hơn về tâm thức người Việt Nam sau biến cố năm 1975.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Văn học: Tiếp cận một mô hình khung lý thuyết thi pháp học chặt chẽ và nguồn trích dẫn học thuật mẫu mực.
• Giảng viên, giáo viên Ngữ văn: Cập nhật tri thức chuyên sâu, điểm nhìn phê bình mới để giảng dạy các tác gia tiêu biểu (Nguyễn Duy, Thanh Thảo, Hữu Thỉnh, Xuân Quỳnh...) trong chương trình giáo dục.
• Nhà lý luận, phê bình văn học: Tiếp nhận gợi mở về phương pháp luận tiếp cận "mỹ học của cái Khác" và các quy luật nội tại của tiến trình hiện đại hóa thi ca.
• Độc giả yêu văn học: Thấu hiểu sâu sắc tầng vỉa ý nghĩa triết mỹ ẩn sau vẻ đẹp câu chữ của thơ ca Việt Nam thời kỳ hậu chiến.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc hệ thống hóa và chứng minh sự chuyển đổi hệ hình tư duy nghệ thuật thơ như một cấu trúc chỉnh thể liên đới giữa chủ thể sáng tạo, cảm quan đời tư - thế sự và hệ thống thi pháp biểu hiện. Luận án mở rộng Lý thuyết Tư duy nghệ thuật của Nguyễn Bá Thành và Thi pháp học hiện đại của Trần Đình Sử, xác lập luận điểm rằng giai đoạn 1975-1985 là giai đoạn bản lề tạo lập mô hình thi học mới, chuyển dịch từ mỹ học tụng ca đồng nhất sang mỹ học đa thanh, tự vấn.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu tiền nhiệm là gì? Trả lời: Khác với các công trình của Vũ Tuấn Anh hay Mã Giang Lân (chủ yếu khảo sát lịch sử tiến trình hoặc phân tích tác giả riêng lẻ), luận án của Nguyễn Hữu Công kết hợp chặt chẽ giữa Thi pháp học cấu trúc với Mỹ học tiếp nhận và Phân tâm học cổ mẫu. Việc phân tích đồng bộ trên cả 4 trục thi pháp (điểm nhìn, ngôn ngữ, giọng điệu, không - thời gian) trên một diện khảo sát đa thế hệ tạo nên tính toàn diện và tính hệ thống vượt trội.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì? Trả lời: Phát hiện cho thấy sự vận động đổi mới thi pháp không chỉ diễn ra ở các cây bút trẻ mới xuất hiện mà diễn ra quyết liệt, âm thầm ngay trong thế giới nghệ thuật của các nhà thơ tiền chiến (như Chế Lan Viên với Hoa trên đá, Huy Cận với Đất sau mưa) và thế hệ thơ chống Mỹ. Sự chuyển biến từ cảm hứng ngợi ca sang tự vấn, triết lý là nhu cầu tự thân của chính thi ca chứ không thuần túy do tác động cơ học từ chỉ thị hành chính hay sự kiện lịch sử bên ngoài.

4. Quy trình nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (replication protocol) không? Trả lời: Có. Luận án xác lập quy trình thao tác hóa khái niệm rõ ràng: từ tiêu chí chọn mẫu tác giả - tác phẩm, bộ tiêu chí phân loại loại hình cái tôi trữ tình, đến ma trận đối sánh các thành tố thi pháp (điểm nhìn, giọng điệu, không - thời gian). Các nhà nghiên cứu khác hoàn toàn có thể sử dụng khung thao tác này để kiểm chứng trên các tập ngữ liệu thơ khác.

5. Đề cương nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao? Trả lời: Kế hoạch 10 năm tới định hướng mở rộng nghiên cứu sang: (1) Số hóa và phân tích ngữ liệu thơ 1975-1985 bằng công cụ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP); (2) Khảo cứu chuyên sâu trường ca Việt Nam hậu chiến trong tương quan với trường ca thế giới; (3) Tích hợp nghiên cứu Chấn thương luận (Trauma Studies) và Ký ức văn hóa (Cultural Memory) trong văn học thời kỳ hậu chiến.

Kết luận

1. Khẳng định vững chắc vị trí bản lề và giá trị lịch sử không thể thay thế của thơ Việt Nam giai đoạn 1975-1985 trong toàn bộ tiến trình thi ca hiện đại.
2. Chứng minh bước chuyển dịch mang tính quy luật của tư duy thơ: từ tư duy sử thi - hướng ngoại sang tư duy thế sự, đời tư - hướng nội.
3. Giải mã toàn diện sự đổi mới đồng bộ của hệ thống phương thức biểu đạt nghệ thuật: đa dạng hóa điểm nhìn, hiện đại hóa ngôn ngữ, xác lập giọng điệu tự vấn - triết lý, mở rộng chiều kích không gian tâm tưởng và thời gian nội cảm.
4. Tôn vinh đóng góp nghệ thuật đặc sắc của nhiều thế hệ nhà thơ trong nỗ lực giải phóng cá tính sáng tạo, vượt qua quán tính biểu đạt cũ để bồi đắp nhân bản tính cho nền thi ca dân tộc.
5. Thiết lập một khung phương pháp luận thi pháp học mẫu mực, mở ra các hướng tiếp cận liên ngành giàu triển vọng cho nghiên cứu văn học Việt Nam đương đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THƠ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1975-1985 Thơ Việt Nam giai đoạn từ 1975 đến năm 1985, tuy diễn ra trong thời gian ngắn, đủ tròn một thập niên, nhưng do tính đặc thù về bối cảnh lịch sử và đặc trưng thơ ca mà nó đã thực hiện được một vòng quay, một chu kỳ của sáng tạo và tiếp nhận. Giai đoạn này đã kịp để lại những tác giả và tác phẩm tiêu biểu. Các nhà thơ đã chiếm lĩnh hiện thực cuộc sống và con người trong tính bản chất và thẩm mỹ của chúng để xây dựng nên những hình tượng thơ, ngôn từ thơ và tư duy thơ mang đặc điểm riêng. Thành tựu thơ giai đoạn này được nhiều nhà nghiên cứu tìm hiểu và nhận định ở hai cạnh khía chung/ khái quát, riêng/ cụ thể và nâng lên thành những vấn đề có tính lý luận về tư duy thơ, lý luận thơ mang tính đặc thù, xuất phát từ mối quan hệ mới giữa khách thể thẩm mỹ và chủ thể sáng tạo.

Những nghiên cứu về thơ Việt Nam giai đoạn 1975-1985 1. Những nghiên cứu chung Giai đoạn mười năm (1975-1985) là một giai đoạn lịch sử đặc biệt/ bản lề, đánh dấu sự kết thúc chiến tranh và chuẩn bị bước vào khôi phục và đổi mới của xã hội Việt Nam. Khoảng thời gian này, nhân dân vừa khắc phục hậu quả của chiến tranh, vừa bắt tay xây dựng đất nước trong hòa bình. Văn học thời kỳ sau chiến tranh vừa tồn tại những đặc điểm của văn học sử thi vừa xuất hiện những đặc điểm của nền văn học thời đổi mới.

Thơ giai đoạn này, vì thế, là sự chuyển tiếp giữa hai giai đoạn văn học: văn học chiến tranh, văn học hậu chiến và kéo dài đến văn học đổi mới. Để nhận rõ bước chuyển này trong sáng tạo, thơ trở thành đối tượng quan tâm hàng đầu của giới nghiên cứu. Có khá nhiều công trình, bài viết kết hợp nghiên cứu một cách khái quát nội dung, phương thức nghệ thuật của thơ sau năm 1975 nói chung và cũng có nhiều bài nghiên cứu riêng về thơ giai đoạn 1975-1985. Những bài viết đó tập trung trong các công trình: Văn học Việt Nam thế kỷ XX - Những vấn đề lịch sử và lý luận do Phan Cự Đệ chủ biên (Nhà xuất bản Giáo dục, 2004), Văn học Việt Nam sau 1975 - Những vấn đề nghiên cứu và giảng dạy của nhiều i 7 tác giả (Nhà xuất bản Giáo dục, 2005), Văn học Việt Nam sau 1975 và việc giảng dạy trong nhà trường (Nhà xuất bản Giáo dục, 2009) của Nguyễn Văn Long, Văn học 1975-1985 tác phẩm và dư luận (Nhà xuất bản Hội Nhà văn, 1997) của nhóm tác giả Vân Trang, Hoàng Ngô, Bảo Hưng, Thơ trữ tình Việt Nam 1975-1990 (Nhà xuất bản Đại học quốc gia Hà Nội, 1998) của Lê Lưu Oanh, Về một đặc trưng thi pháp thơ Việt Nam 1945-1995 (Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 1999) của Vũ Văn Sỹ, Thơ Việt Nam hiện đại (Nhà xuất bản Lao động, 2002) của nhóm tác giả Phong Lê, Vũ Văn Sỹ, Bích Thu, Lưu Khánh Thơ và nhiều công trình khác… Nghiên cứu văn học 1975-1985 với tư cách là một giai đoạn khởi động của văn học thời kỳ hậu chiến, các nhà nghiên cứu đều chỉ ra những đóng góp của văn học giai đoạn này trong tiến trình vận động của văn học Việt Nam.

Trong công trình Nửa thế kỷ thơ Việt Nam, Vũ Tuấn Anh đã nêu một số vấn đề về sự vận động của cái tôi trữ tình trong thơ Việt Nam sau năm 1975, đó là cái tôi tiếp tục âm hưởng sử thi và đối thoại với sử thi. Vũ Tuấn Anh cho rằng: “có một độ chênh nhất định giữa cảm hứng ngợi ca và sự khác biệt của hiện thực đời sống chiến tranh. Ở bề mặt hiện tượng, cái tôi sử thi dường như vẫn tiếp tục quán tính của giai đoạn trước, ít có sự biến đổi. Nhưng ở bề sâu, có thể thấy một sự vận động thầm lặng và bền bỉ của cái tôi trữ tình sử thi nhằm đạt đến một chất lượng và chiều sâu mới” [1,tr.

Tuy nhiên, Vũ Tuấn Anh chỉ khai thác sự vận động chung của cái tôi trữ tình trong thơ Việt Nam sau 1975, chứ không chú ý đến thơ giai đoạn 1975-1985 - giai đoạn thơ được các nhà thơ chiếm lĩnh và sáng tác với tư cách là giai đoạn nền tảng để làm nổi bật sự vận động của thơ Việt Nam từ sau 1986 đến nay. Vì vậy, tác giả chưa thấy hết vai trò của thơ giai đoạn này với tư cách là cái gạch nối, là quy luật có tính bước ngoặt. Trong Tiến trình thơ hiện đại Việt Nam, Mã Giang Lân cũng đã điểm qua giai đoạn thơ 1975-1985 để làm nổi bật sự phát triển của thơ sau 1986. Ông cho rằng: “Thơ Việt Nam sau 1975, đặc biệt là sau 1986 bộc lộ rõ ý thức cá nhân “cái tôi” bừng tỉnh, “cái tôi” ý thức về mình, về những vấn đề phong phú của cuộc đời.

Từ đó, kéo theo một loạt các tương quan trong cấu trúc nhân cách: con người trở nên phức tạp và được soi sáng dưới nhiều bình diện” i 8 [73,tr. Dù vậy, theo Mã Giang Lân, xét trên bình diện thi pháp, thơ giai đoạn này vẫn theo đà quán tính của thơ trước 1975 ở những nét chính về cảm hứng nghệ thuật và cái nhìn nghệ thuật. Hòa cùng nhận định trên, trong bài viết Thành tựu thơ Việt Nam thời hậu chiến 1975-1985, Mã Giang Lân cũng đã khái quát bước chuyển của thơ từ chống Mỹ cứu nước sang thời kỳ hậu chiến với việc điểm lại các tác giả, tác phẩm chính, từ đó, chỉ ra những cảm hứng lớn trong thơ thời kỳ này. Đó là cảm hứng ca ngợi: “.Trước hết là một thái độ, một rung động chân thành trước thực tế đất nước đang đối mặt với cuộc chiến tranh mới.

Tình cảm công dân, tinh thần yêu nước lại một dịp nữa bùng lên ở mỗi người, nhất là với nhà thơ, có phần nhạy cảm” [76,tr. “Viết về chiến tranh, sự hồi sinh của đất nước, về lao động xây dựng, các nhà thơ hướng tới ca ngợi con người. Con người ở nhiều thế hệ, nhiều hoàn cảnh, tâm trạng với những tâm thế khác nhau. Con người hiện lên đúng như nó tồn tại.

Con người vừa tự hào vừa chấp nhận hy sinh, vừa yên vui vừa lo toan, vừa chủ động vừa chịu đựng” [59,tr. Cảm hứng đời tư thế sự, theo Mã Giang Lân đã chuyển từ hiện thực cách mạng sang biểu hiện hiện thực riêng tư hàng ngày, xuất hiện qua mô típ “tôi một mình, tôi suy tư triết lý về thân phận cá nhân, về cuộc đời” [76,tr. Đây là nhận định có tính khách quan, căn cứ ở mối quan hệ giữa chủ thể sáng tạo và khách thể thẩm mỹ, tạo ra đặc điểm thi pháp bổ sung và thi pháp khác so với thơ trước 1975. Trong Mấy vấn đề về thơ Việt Nam 1975-2000, Phạm Quốc Ca cho rằng: lực lượng sáng tác gồm có năm thế hệ và ba kiểu nhà thơ (trữ tình công dân, trữ tình cá nhân, trữ tình thế sự), trong đó “góp phần làm nên diện mạo chính của thơ sau 1975 là lớp nhà thơ trẻ xuất hiện trong thời kỳ chống Mỹ cứu nước” [13,tr.

Thơ giai đoạn này “cảm hứng đối thoại với một số giá trị sử thi trước 1975 và phi sử thi hóa cho thấy bước tiến mới của thơ về giá trị nhận thức., xu hướng phi sử thi hóa nền thơ còn thể hiện rõ nét sự chuyển hướng sang trữ tình thế sự” [13,tr. “Đặc biệt đáng ghi nhận là ý thức tìm tòi sáng tạo những giá trị mới mẻ, góp phần thúc đẩy hành trình thơ ca nhân loại tiến về phía trước” [13,tr. Dù vậy, tác giả vẫn chưa chỉ ra i 9 những giá trị mới mẻ ấy ở những nội dung và hình thức cụ thể nào một cách sáng rõ và đầy đủ. Trong công trình Một số vấn đề cơ bản trong nghiên cứu lịch sử văn học Việt Nam giai đoạn từ sau 1975, Nguyễn Văn Long đã chỉ ra những chặng đường phát triển của văn học sau chiến tranh gồm: chặng đường từ 1975 đến 1985, chặng đường từ 1986 đến 1990, chặng đường từ 1990 đến 2005.

Đối với giai đoạn 1975-1985, tác giả đã nêu: “Đây là chặng đường chuyển tiếp từ nền văn học cách mạng trong chiến tranh sang nền văn học thời kỳ hậu chiến. Tính chất chuyển tiếp này thể hiện rõ ở cả đề tài, cảm hứng, các phương thức nghệ thuật và cả quy luật vận động của văn học” [82]. Nguyễn Văn Long cũng cho rằng thơ từ sau 1975 “xuất hiện nhiều dạng thức của cái tôi”, đó là cái tôi thế sự với những cảm xúc khác, những nỗi buồn, sự lo âu, tâm trạng xót xa, day dứt trước hiện trạng xã hội, nhân thế, đó là cái tôi “đào xới tận cùng bản thể”, cái tôi “được khai thác ở mọi bình diện, tầng bậc, trong mọi mối quan hệ” [82]. Trong một bài viết khác, Thơ sau 1975 - nhìn chung về diện mạo và những đổi mới, Nguyễn Văn Long đã nêu ra một số những khuynh hướng chính trong sự phát triển của thơ từ sau năm 1975, đó là: (1) Tiếp tục mạch cảm hứng sử thi, nhưng thiên về bi tráng và gắn liền với những trải nghiệm, kinh nghiệm cá nhân, (2) Hướng vào đời sống thế sự và trở về với cái tôi cá nhân, (3) Đi sâu vào những vùng mờ của tâm linh, vô thức và đưa thơ theo hướng tượng trưng, siêu thực, (4) Khuynh hướng chú trọng tìm tòi về hình thức đặc biệt là “chữ”.

Đồng thời, ông nhìn nhận và nêu ra một số đổi mới của thơ sau 1975, đó là đổi mới trong quan niệm thơ: “Các nhà thơ và cả người đọc thơ giờ đây nhìn nhận thơ đúng với bản chất, khả năng và giới hạn của nó. Thơ không thể quay lưng lại với thực tại xã hội, nhưng trước hết nó là nhu cầu tự biểu hiện của cá nhân để khám phá bản ngã của mình, cả ở khoảng mù mờ, lộn xộn của tiềm thức, vô thức. Thơ được đặt trở về giữa cuộc đời thực, không đứng cao hơn, mà cũng không thấp hơn với bao nhiêu nhu cầu và các hoạt động tinh thần khác của con người. Đó cũng là một biểu hiện của tinh thần dân chủ hóa trong văn học” [81,tr.