Khảo Sát Và Nghiên Cứu Truyện Thơ Tiêu Biểu Của Người Thái Ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích khảo sát và nghiên cứu một số truyện thơ tiêu biểu của người thái ở việt nam, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới cho

• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Thị Nguyệt
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học
• Đề tài: Nghiên Cứu Truyện Thơ Tiêu Biểu Của Người Thái Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Lí do chọn đề tài
• 2. Lịch sử vấn đề
• 2.1. Điểm lại việc sưu tầm, công bố truyện thơ của dân tộc Thái ở Việt Nam
• 2.2. Lịch sử nghiên cứu truyện thơ các dân tộc thiểu số Việt Nam nói chung và truyện thơ Thái ở Việt Nam nói riêng
• 3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.3. Phạm vi tư liệu khảo sát
• 4. Phương pháp nghiên cứu
• 5. Những đóng góp mới của luận án
• 6. Cấu trúc luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TỘC NGƯỜI THÁI VÀ TRUYỆN THƠ THÁI Ở VIỆT NAM
• 1.1. Tổng quan về tộc người Thái ở Việt Nam
• 1.1.1. Địa bàn cư trú, dân cư, dân số
• 1.1.2. Lịch sử phát triển tộc người
• 1.1.3. Đặc trưng văn hóa tộc người
• 1.2. Một số vấn đề về truyện thơ các dân tộc thiểu số
• 1.2.1. Khái niệm truyện Nôm và truyện thơ các dân tộc thiểu số
• 1.2.2. Đặc điểm truyện thơ các dân tộc thiểu số
• 1.3. Truyện thơ của dân tộc Thái ở Việt Nam
• 1.3.1. Khảo sát số lượng truyện thơ Thái
• 1.3.2. Phân loại truyện thơ Thái
• 1.3.3. Nguồn khai thác đề tài cốt truyện của truyện thơ Thái
• 1.3.4. Dị bản và vấn đề địa phương hóa cốt truyện
• 2. CHƯƠNG 2: KẾT CẤU CỐT TRUYỆN, NHÂN VẬT VÀ NGÔN NGỮ TRUYỆN THƠ
• 2.1. Kết cấu cốt truyện truyện thơ Thái
• 2.1.1. Dạng kết cấu cốt truyện dựa trên nội dung của dân ca
• 2.1.2. Dạng kết cấu cốt truyện dựa trên cốt truyện của truyện cổ tích
• 2.1.3. Vấn đề sử dụng motif truyện cổ dân gian trong truyện thơ Thái
• 2.1.4. Mô hình kết cấu cốt truyện
• 2.2. Nhân vật truyện thơ Thái
• 2.2.1. Khảo sát loại hình nhân vật truyện thơ
• 2.2.2. Xu hướng biến đổi của nhân vật truyện thơ so với dân ca và truyện cổ
• 2.3. Ngôn ngữ truyện thơ Thái
• 2.3.1. Chất trữ tình trong ngôn ngữ truyện thơ Thái
• 2.3.2. Hiện tượng đan xen ngôn ngữ và việc sử dụng điển cố, điển tích
• 2.3.3. Công thức mở đầu – kết thúc và chuyển đoạn
• 3. CHƯƠNG 3: TRUYỆN THƠ THÁI Ở VIỆT NAM TRONG TƯƠNG QUAN SO SÁNH LOẠI HÌNH VỚI TRUYỆN THƠ THÁI Ở MỘT SỐ NƯỚC
• 3.1. Truyện thơ Thái ở Vân Nam (Trung Quốc) và một số nước Đông Nam Á
• 3.1.1. Truyện thơ Thái ở Vân Nam (Trung Quốc)
• 3.1.2. Truyện thơ Thái ở Thái Lan
• 3.1.3. Truyện thơ Thái ở Lào
• 3.2. Sự tương đồng và khác biệt giữa truyện thơ Thái ở Việt Nam với truyện thơ Thái ở Vân Nam (Trung Quốc) và một số nước Đông Nam Á
• 3.2.1. Nguồn đề tài cốt truyện
• 3.2.2. Kết cấu cốt truyện
• 3.3. Lý giải nguyên nhân của sự tương đồng và khác biệt
• 3.3.1. Lý giải nguyên nhân của sự tương đồng
• 3.3.2. Lý giải nguyên nhân của sự khác biệt
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khám phá Truyện Thơ Thái Tổng quan và Giá trị Văn hóa

Truyện thơ giữ vị trí quan trọng trong kho tàng văn học Việt Nam, đánh dấu bước phát triển mới của văn học các dân tộc, bao gồm cả dân tộc Kinh và các dân tộc thiểu số. Nghiên cứu sâu về truyện thơ theo từng dân tộc là hướng đi mới mẻ, nhưng còn hạn chế. Thể loại truyện thơ của nhiều dân tộc thiểu số như Thái, Chăm, Mường, Mông chưa được nghiên cứu toàn diện và hệ thống. Người Thái ở Việt Nam là một trong những dân tộc thiểu số đông dân, đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế, xã hội và an ninh quốc phòng. Dân tộc Thái tập trung ở Yên Bái, Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Hòa Bình, Thanh Hóa, Nghệ An. Trong quá trình phát triển, dân tộc Thái đã sáng tạo nên nền văn học dân gian phong phú, với nhiều thể loại như sử thi, truyền thuyết, cổ tích, truyện thơ, ca dao, tục ngữ. Truyện thơ chiếm số lượng lớn và có giá trị độc đáo, được coi là vật thiêng, là hồn của bản, của mường. Truyện thơ Thái đã và đang trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều nhà khoa học. Tuy nhiên, việc nghiên cứu còn khiêm tốn so với tầm vóc của nó trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam.

1.1. Tổng quan về sự hình thành Truyện Thơ Thái

Truyện thơ dân tộc Thái bắt đầu được biết đến rộng rãi với tác phẩm Xống chụ xon xao, được dịch giả Điêu Chính Ngâu giới thiệu năm 1957. Tiếp nối, nhiều truyện thơ Thái được sưu tầm, biên dịch bởi các nhà sưu tầm, dịch giả tâm huyết như Mạc Phi, Lò Văn Cậy, Vương Trung, Quán Vi Miên, Tô Hợp, Đỗ Thị Tấc. Các công trình nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng của PGS. Lê Trường Phát và các tác giả Lò Bình Ninh, Ngô Thị Thanh Quý, Lò Xuân Dừa, Nguyễn Ngọc Anh đã góp phần khẳng định giá trị của truyện thơ Thái trong văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam. Nghiên cứu truyện thơ Thái thông qua các tác phẩm tiêu biểu góp phần tìm kiếm những giá trị đích thực của cuộc sống. Hiện nay, một số lượng lớn tác phẩm chưa được dịch sang tiếng phổ thông, do vậy đề tài luận án chỉ giới hạn nghiên cứu qua một số tác phẩm tiêu biểu đã được dịch. Nghiên cứu truyện thơ dân tộc Thái qua một số tác phẩm cụ thể sẽ làm rõ đặc điểm riêng mang tính đặc thù bên cạnh những đặc điểm chung mang tính phổ quát của thể loại truyện thơ các dân tộc thiểu số Việt Nam.

1.2. Giá trị văn hóa và bản sắc trong Truyện Thơ Thái

Truyện thơ của người Thái ở Việt Nam không chỉ là những câu chuyện tình yêu, hôn nhân hay các vấn đề xã hội, mà còn phản ánh sâu sắc bản sắc văn hóa Thái, đời sống người Thái. Thông qua những áng văn thơ này, người đọc có thể hiểu hơn về phong tục tập quán, tín ngưỡng và cách ứng xử của cộng đồng người Thái. Mỗi truyện thơ mang một giá trị văn hóa riêng, góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn học dân gian Việt Nam. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của truyện thơ Thái là một nhiệm vụ quan trọng, góp phần vào việc giữ gìn văn hóa các dân tộc thiểu số Việt Nam.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Truyện Thơ Thái Vấn đề Dịch thuật

Việc nghiên cứu truyện thơ Thái gặp nhiều thách thức, đặc biệt là vấn đề dịch thuật. Hiện nay, số lượng lớn các tác phẩm chưa được dịch sang tiếng phổ thông gây khó khăn cho việc tiếp cận và nghiên cứu một cách toàn diện. Bên cạnh đó, quá trình dịch thuật đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về ngôn ngữ Thái, văn hóa Thái và văn học dân gian Thái. Nhiều bản dịch chưa thể hiện được hết vẻ đẹp và ý nghĩa của nguyên tác, dẫn đến những sai lệch trong quá trình nghiên cứu và đánh giá. Thêm vào đó, việc tìm kiếm và thu thập các tài liệu gốc về truyện thơ Thái cũng gặp nhiều khó khăn do sự phân tán và tình trạng bảo tồn chưa tốt. Cần có những nỗ lực lớn hơn trong việc dịch thuật, bảo tồn và phát huy giá trị của truyện thơ Thái.

2.1. Khó khăn trong việc tiếp cận nguồn gốc Truyện Thơ Thái

Một trong những khó khăn lớn nhất là việc tiếp cận các bản gốc truyện thơ Thái bằng chữ Thái cổ. Việc giải mã và phiên âm chữ Thái cổ đòi hỏi kiến thức chuyên sâu về ngôn ngữ Thái và lịch sử văn hóa Thái. Sự thiếu hụt các chuyên gia về lĩnh vực này gây cản trở lớn cho quá trình nghiên cứu. Ngoài ra, nhiều tác phẩm chỉ tồn tại dưới dạng truyền khẩu, gây khó khăn cho việc thu thập và xác minh tính chính xác của các tài liệu. Do đó, việc bảo tồn và phục dựng các bản gốc truyện thơ Thái là một nhiệm vụ cấp thiết.

2.2. Vấn đề bảo tồn bản sắc văn hóa trong dịch thuật

Dịch thuật truyện thơ Thái không chỉ đơn thuần là chuyển ngữ từ tiếng Thái sang tiếng Việt, mà còn là quá trình tái hiện bản sắc văn hóa Thái trong một ngôn ngữ khác. Nhiều yếu tố văn hóa đặc trưng của người Thái như phong tục, tập quán, tín ngưỡng khó có thể diễn đạt một cách trọn vẹn trong tiếng Việt. Do đó, người dịch cần có sự am hiểu sâu sắc về văn hóa Thái để có thể truyền tải được tinh thần và ý nghĩa của nguyên tác. Nếu không, bản dịch có thể mất đi những giá trị văn hóa quan trọng, làm sai lệch ý nghĩa của tác phẩm.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Truyện Thơ Thái So sánh và Phân tích

Để nghiên cứu truyện thơ Thái một cách hiệu quả, cần áp dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau. Phương pháp so sánh được sử dụng để đối chiếu truyện thơ Thái với truyện Nôm của dân tộc Kinh và truyện thơ của các dân tộc thiểu số khác, từ đó làm nổi bật những đặc điểm riêng và chung của truyện thơ Thái. Phương pháp phân tích được sử dụng để phân tích cấu trúc cốt truyện, nhân vật, ngôn ngữ và các yếu tố nghệ thuật khác của truyện thơ Thái. Ngoài ra, cần kết hợp với phương pháp dân tộc học để tìm hiểu về văn hóa Thái và mối liên hệ giữa văn hóa và truyện thơ. Các phương pháp này giúp có được cái nhìn toàn diện và sâu sắc về truyện thơ Thái.

3.1. Phương pháp so sánh truyện thơ Thái và truyện Nôm

So sánh truyện thơ Thái với truyện Nôm của dân tộc Kinh giúp làm rõ sự khác biệt và tương đồng giữa hai dòng văn học. Truyện Nôm thường mang đậm dấu ấn của văn hóa Hán, trong khi truyện thơ Thái lại phản ánh rõ nét bản sắc văn hóa Thái. Tuy nhiên, cả hai thể loại đều có những giá trị văn học và văn hóa riêng, đóng góp vào sự phong phú của văn học Việt Nam. Việc so sánh còn giúp hiểu rõ hơn về quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa giữa các dân tộc.

3.2. Phân tích cấu trúc và ngôn ngữ trong truyện thơ Thái

Phân tích cấu trúc cốt truyện, nhân vật và ngôn ngữ trong truyện thơ Thái giúp hiểu rõ hơn về cách thức xây dựng câu chuyện và cách sử dụng ngôn ngữ của người Thái. Cấu trúc cốt truyện thường đơn giản, nhưng chứa đựng nhiều yếu tố bất ngờ và hấp dẫn. Nhân vật thường mang những phẩm chất tốt đẹp, đại diện cho những giá trị đạo đức truyền thống của người Thái. Ngôn ngữ sử dụng trong truyện thơ thường giàu hình ảnh và cảm xúc, mang đậm dấu ấn của văn hóa Thái.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Truyện Thơ Thái Giáo dục và Bảo tồn

Kết quả nghiên cứu truyện thơ Thái có thể được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Trong lĩnh vực giáo dục, truyện thơ Thái có thể được sử dụng làm tài liệu giảng dạy về văn hóa Thái, lịch sử văn hóa Thái và văn học dân gian. Trong lĩnh vực bảo tồn văn hóa, việc nghiên cứu và quảng bá truyện thơ Thái góp phần nâng cao nhận thức về giá trị của văn hóa Thái, từ đó thúc đẩy các hoạt động bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa Thái. Ngoài ra, kết quả nghiên cứu còn có thể được sử dụng để phát triển du lịch văn hóa, thu hút du khách đến với các vùng văn hóa Thái.

4.1. Truyện thơ Thái trong giáo dục và truyền bá văn hóa

Việc đưa truyện thơ Thái vào chương trình giáo dục giúp học sinh, sinh viên hiểu rõ hơn về văn hóa và lịch sử của dân tộc Thái. Các tác phẩm truyện thơ có thể được sử dụng để minh họa cho các bài giảng về phong tục, tập quán, tín ngưỡng và các giá trị đạo đức của người Thái. Đồng thời, việc học truyện thơ còn giúp học sinh, sinh viên rèn luyện kỹ năng đọc hiểu, phân tích và đánh giá văn học.

4.2. Góp phần bảo tồn di sản văn hóa thông qua truyện thơ

Nghiên cứu, dịch thuật và phổ biến truyện thơ Thái là một trong những cách hiệu quả để bảo tồn di sản văn hóa của dân tộc Thái. Các tác phẩm truyện thơ chứa đựng những giá trị văn hóa độc đáo, phản ánh đời sống người Thái và bản sắc văn hóa Thái. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của truyện thơ góp phần giữ gìn những nét đẹp văn hóa truyền thống của dân tộc Thái, tránh khỏi nguy cơ mai một.

V. Tổng kết Nghiên Cứu Truyện Thơ Thái Hướng đi trong tương lai

Nghiên cứu truyện thơ Thái là một quá trình lâu dài và liên tục. Trong tương lai, cần có những nghiên cứu sâu hơn về các khía cạnh khác nhau của truyện thơ Thái, như mối quan hệ giữa truyện thơ và các loại hình văn hóa dân gian khác, sự biến đổi của truyện thơ trong quá trình lịch sử và ảnh hưởng của truyện thơ Thái đến văn học các dân tộc khác. Đồng thời, cần tăng cường công tác sưu tầm, dịch thuật và bảo tồn truyện thơ Thái để các thế hệ sau có thể tiếp cận và hiểu rõ hơn về văn hóa của dân tộc Thái.

5.1. Đề xuất hướng nghiên cứu sâu hơn về truyện thơ Thái

Các nghiên cứu trong tương lai nên tập trung vào việc phân tích chi tiết hơn về các yếu tố văn hóa và lịch sử được phản ánh trong truyện thơ Thái. Cần có những nghiên cứu so sánh giữa truyện thơ Thái ở các vùng miền khác nhau để hiểu rõ hơn về sự đa dạng và phong phú của văn hóa Thái. Đồng thời, cần nghiên cứu về vai trò của phụ nữ trong truyện thơ Thái, cũng như mối liên hệ giữa truyện thơ và các vấn đề xã hội đương đại.

5.2. Giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị truyện thơ Thái

Để bảo tồn và phát huy giá trị của truyện thơ Thái, cần có sự chung tay của cả cộng đồng. Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ cho việc sưu tầm, dịch thuật và xuất bản các tác phẩm truyện thơ Thái. Các trường học và các tổ chức văn hóa cần đưa truyện thơ vào các hoạt động giáo dục và quảng bá. Đồng thời, cần khuyến khích người dân, đặc biệt là giới trẻ, tham gia vào việc bảo tồn và phát huy văn hóa của dân tộc Thái.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu "Khảo sát và nghiên cứu một số truyện thơ tiêu biểu của người Thái ở Việt Nam" của nghiên cứu sinh Lê Thị Hiền (chuyên ngành Văn học dân gian, mã số 62 22 36 01, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS. Lê Chí Quế và TS. Nguyễn Thị Nguyệt) đại diện cho bước tiến mang tính tiên phong trong việc giải mã diện mạo thi pháp học và giá trị loại hình của văn học dân gian các dân tộc thiểu số. Trong bối cảnh tộc người Thái tại Việt Nam sở hữu dân số đông đảo đạt 1.650.800 người (theo Tổng điều tra dân số năm 2009) phân bố tập trung tại Sơn La (482.985 người), Nghệ An (269.469 người), Thanh Hóa (210.908 người) và Lai Châu (206.001 người), di sản văn học dân gian Thái, đặc biệt là truyện thơ, giữ vai trò cấu thành cốt lõi của không gian văn hóa bản mường.

Khoảng trống học thuật (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực trạng: trong khi truyện Nôm của người Kinh (GS. Kiều Thu Hoạch, 1992, 2007) và truyện thơ Tày (PGS. Vũ Anh Tuấn, 2001) đã được nghiên cứu toàn diện ở quy mô chuyên luận chuyên sâu, thì mảng truyện thơ Thái phần lớn mới chỉ dừng lại ở các bài giới thiệu văn bản riêng lẻ của Điêu Chính Ngâu (1957), Mạc Phi (1961, 1964) hoặc khảo sát trên một dung lượng mẫu rất hạn chế (PGS. Lê Trường Phát, 1997 khảo sát 6 tác phẩm). Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được xác lập chặt chẽ:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cội nguồn hình thành, nguồn khai thác đề tài và diện mạo phân loại của truyện thơ dân tộc Thái tại Việt Nam được định hình như thế nào trong sự kết hợp giữa truyền thống tự sự và trữ tình?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Quy luật vận động thi pháp thể loại (kết cấu cốt truyện, loại hình hóa nhân vật, thi pháp ngôn ngữ và phương thức diễn xướng) mang những đặc trưng mỹ học bản địa nào để phân biệt với truyện Nôm Kinh và truyện thơ các tộc người khác?
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Trong tương quan so sánh loại hình khu vực Đông Nam Á và Nam Trung Quốc (Lào, Thái Lan, Vân Nam), truyện thơ Thái ở Việt Nam chia sẻ những điểm tương đồng nào và xuất hiện các biến dị văn hóa - địa phương hóa độc lập nào?

• Giả thuyết khoa học (H1): Truyện thơ Thái là sản phẩm của quá trình chuyển hóa và tích hợp hữu cơ giữa dân ca trữ tình (khắp) và truyện kể dân gian, vận hành theo cấu trúc đặc thù "thơ ở trong truyện và truyện ở trong thơ", ưu tiên mô hình kết thúc bi kịch mang tính thanh lọc tâm hồn (catharsis).
• Giả thuyết khoa học (H2): Quá trình tiếp nhận các motif và type truyện ngoại lai (Ấn Độ, Hán, Kinh) chịu sự chi phối mang tính quy luật của hệ chuẩn giá trị văn hóa lúa nước thung lũng bản mường, dẫn đến hiện tượng tước bỏ vũ trụ quan tôn giáo ngoại sinh để bản địa hóa thành xung đột thế sự - đạo đức trần thế.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp lý thuyết thi pháp học văn học dân gian (Folklore Poetics), thi pháp học cấu trúc (Structural Poetics) và văn học so sánh loại hình (Comparative Typological Literature). Khảo sát trên diện rộng 33 tác phẩm đã công bố (trong đó có 21 tác phẩm đã dịch sang tiếng phổ thông, 12 tác phẩm lưu giữ bằng văn bản chữ Thái cổ) cùng tư liệu điền dã thực địa giai đoạn 2010 - 2011, luận án tạo lập đột phá khi phân loại khoa học toàn bộ kho tàng truyện thơ Thái và định danh bản sắc thẩm mỹ của thể loại.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu truyện thơ các dân tộc thiểu số trải qua sự vận động từ tiếp cận tư liệu học sang thi pháp học cấu trúc. Ở dòng nghiên cứu khái quát, GS.TSKH. Phan Đăng Nhật (1981) trong công trình Văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam đã đặt nền móng lý luận khi khẳng định: "truyện thơ bắt nguồn từ dân ca và truyện kể, đã phát huy những đặc điểm về nghệ thuật của các loại hình này, do đó vừa có khả năng diễn tả mọi tình cảm tinh vi, phức tạp, lại vừa hấp dẫn người nghe bằng phương pháp kể chuyện lý thú". Kế thừa hướng đi đó, PGS. Võ Quang Nhơn (1983) trong giáo trình Văn học dân gian các dân tộc ít người ở Việt Nam đã phân chia truyện thơ thành 4 nhóm chức năng gắn liền với sinh hoạt nghi lễ, truyền thống tự sự cổ tích, truyền thống trữ tình dân ca và khuynh hướng giáo huấn đạo đức. Đến năm 2002, GS. Nguyễn Xuân Kính trong Tổng tập văn học dân gian các dân tộc thiểu số Việt Nam (tập 21) đưa ra định nghĩa mang tính kinh điển: "truyện thơ các dân tộc thiểu số là một thể loại văn học dân gian thuộc loại hình tự sự, bao gồm những tác phẩm có hình thức văn vần, được kể, được hát, được ngâm, đọc (kể cả trước và sau khi đã được ghi chép) và thường có nội dung thể hiện thân phận con người và cuộc sống lứa đôi".

Trong địa hạt thi pháp học chuyên biệt, công trình của PGS. Lê Trường Phát (1997) Đặc điểm thi pháp truyện thơ các dân tộc thiểu số và PGS. Vũ Anh Tuấn (2001) về Truyện thơ Tày – nguồn gốc, quá trình phát triển và thi pháp thể loại đã định hình hệ thống thao tác phân tích kết cấu và nhân vật. Tuy nhiên, các cuộc tranh luận học thuật sâu sắc đã nổ ra xoay quanh bản chất thi pháp và nguồn gốc tác phẩm:

• Cuộc tranh luận 1 (Về bản chất thi pháp và kết thúc cốt truyện): Mạc Phi (1961, 1964) khi phân tích Xống chụ xon xao và Khun Lú nàng Ủa từng phê phán kết thúc bi kịch hoặc ngẫu nhiên của cốt truyện là "tiêu cực, có hại, làm giảm sút vẻ đẹp nhân vật". Ngược lại, quan điểm thi pháp học hiện đại của Lê Trường Phát (1997) và Đặng Nghiêm Vạn (1990) định vị mô hình "kết thúc bi kịch" (Gặp gỡ - Ngăn trở - Cái chết) là quy luật thẩm mỹ tất yếu phản ánh sự va đập khốc liệt giữa khát vọng tự do yêu đương và thiết chế phong kiến bản mường, mang chức năng tố cáo hiện thực và thanh lọc thẩm mỹ.
• Cuộc tranh luận 2 (Về tiếp biến văn hóa và nguồn gốc motif): Đỗ Hồng Kỳ (1984) nhìn nhận tác phẩm Khăm Panh theo khuynh hướng xã hội học dung tục khi coi đây là khúc ca chống phong kiến bành trướng Đại Hán. Đối lập hoàn toàn, các khảo sát lịch sử - văn hóa của Vũ Ngọc Khánh (1973) và phát hiện điền dã thực địa của tác giả Lê Thị Hiền tại Bá Thước (Thanh Hóa) xác quyết Khăm Panh phản ánh sự thực lịch sử nội tại về dòng họ Hà Nhân Chính, Hà Thọ Lộc có công với bản mường. Về trường hợp Ú Thêm, trong khi Đặng Nghiêm Vạn (1990) và Vương Anh (2001) nhấn mạnh sự tích hợp hai tích truyện U Thến và Tạo Thi Thốn, thì nhà nghiên cứu Nguyễn Tấn Đắc (1991) chứng minh tác phẩm là sự khúc xạ của hai type truyện Ấn Độ (Rothixen - quỷ móc mắt và Người trần lấy vợ tiên), nhưng người Thái tại Việt Nam đã tước bỏ vũ trụ quan tôn giáo Ấn Độ để nhân sinh hóa cốt truyện.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, luận án định vị tác phẩm Thái Việt Nam trong sự đối sánh trực tiếp với truyện thơ Thái vùng Tây Song Bản Nạp - Vân Nam, Trung Quốc (qua các tác phẩm Nga Bính Tang Lạc, Kim hồ chi thần) và truyện thơ Thái - Lào (Thi Thốn, Khun Lú Nàng Ủa bản Lào). Trong khi các bản truyện thơ tại Lào, Campuchia và Thái Lan (tr.Lan) duy trì đậm nét màu sắc Phật giáo nguyên thủy Jataka và sử thi Ramayana, truyện thơ Thái ở Việt Nam thể hiện tính độc lập khi duy trì tín ngưỡng vạn vật hữu linh, phong tục hạn khuống và đạo đức thế tục bản địa.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và hoàn thiện hệ thống lý thuyết thi pháp học folklore bằng 4 luận điểm căn bản:

1. Mệnh đề cấu trúc lưỡng trùng (Dual Structural Proposition): Xác lập bản chất thể loại truyện thơ dân tộc thiểu số là sự dung hợp hữu cơ giữa hai phương thức tự sự và trữ tình. Kết cấu tác phẩm chia thành hai dạng thức: (a) Dạng kết cấu thơ ở trong truyện (điển hình ở Xống chụ xon xao, Tiếng hát làm dâu), nơi mạch trữ tình của các làn điệu khắp/dân ca liên kết hệ thống tâm tư nhân vật thành tuyến sự kiện; (b) Dạng kết cấu truyện ở trong thơ (điển hình ở Khun Lú nàng Ủa, Hiến Hom Cầm Đôi, Ú Thêm), nơi khung cốt truyện cổ tích được phủ đầy bằng chất liệu nội tâm và ngôn từ trau chuốt của dân ca.
2. Quy luật tiến hóa tâm lý nhân vật (Character Psychological Evolution): Phá vỡ định kiến cho rằng nhân vật truyện dân gian hoàn toàn phiến diện và tĩnh tại. Luận án chỉ ra rằng dù nhân vật truyện thơ Thái chưa đạt tới mức độ cá tính hóa cao độ như văn học hiện đại, nhưng đã thực hiện bước nhảy vọt so với truyện cổ tích: nhân vật được "chủ thể hóa" thông qua lời ca, bộc lộ đời sống nội tâm đa tầng, xung đột giữa bổn phận gia tộc và tự do cảm xúc cá nhân.
3. Mô hình kết thúc bi kịch - chức năng thanh lọc (Tragic Ending - Catharsis Model): Bổ khuyết cho nhận định của Lê Trường Phát, luận án chứng minh mô hình Gặp gỡ và yêu nhau $\rightarrow$ Bị ngăn trở, rẽ duyên $\rightarrow$ Một hoặc cả hai đều chết trong truyện thơ Thái không phải là sự bế tắc tư tưởng mà là đỉnh cao của cảm hứng nhân văn, sử dụng cái chết bi tráng để tố cáo chế độ hôn nhân gả bán của giai cấp phìa tạo và bất tử hóa tình yêu trên bình diện tâm linh (hóa thân thành sao trời, đôi chim chơ lia).
4. Lý thuyết tiếp biến và địa phương hóa motif (Motif Transculturation & Localization): Xác lập mô hình chuyển hóa các type truyện ngoại lai (Ấn Độ, Hán, Kinh) vào văn hóa Thái. Khi tiếp nhận truyện Nôm (Lục Vân Tiên) hay cổ tích tôn giáo (Rothixen), các tác giả dân gian Thái đã tiến hành "tước bỏ vỏ bọc siêu nhiên/đạo lý phong kiến kinh viện" để tích hợp vào hệ thống phong tục, luật tục bản mường (Hiệp khoong).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án kết hợp 3 trụ cột lý thuyết: Thi pháp học cấu trúc văn bản (phân tích motif, kết cấu, nhân vật, ngôn ngữ), Dân tộc học - Văn hóa học diễn xướng (Folklore in Performance - đặt văn bản vào môi trường sinh hoạt hạn khuống, múa xòe, cưới xin, hát khắp xự), và Loại hình học so sánh văn học khu vực (Regional Comparative Typology).

Khung phân tích thiết lập rõ điều kiện biên (boundary conditions): Nghiên cứu tập trung vào 21 truyện thơ đã dịch sang chữ quốc ngữ đối sánh với 12 bản chữ Thái cổ, trong không gian cư trú của người Thái Tây Bắc và Thanh - Nghệ, giới hạn ở thể loại truyện thơ dân gian (phân biệt rạch ròi với sử thi trường ca như Táy pú xấc, Chương Han hay dân ca giao duyên thuần túy như Trông Mường, Chim Phượng Hoàng).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận hành trên lập trường nhận thức luận hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp phương pháp luận diễn giải văn hóa (Interpretivism). Thiết kế nghiên cứu phối hợp đa tầng (Multi-level Research Design):

• Tầng 1 (Văn bản học và Dị bản học - Textual & Variantology): Khảo sát cấu trúc văn bản, phân tích so sánh các dị bản qua các thời kỳ sưu tầm từ 1957 đến 2011.
• Tầng 2 (Thi pháp học thể loại - Genre Poetics): Mổ xẻ cấu trúc cốt truyện, hệ thống nhân vật, thể thơ và ngôn ngữ nghệ thuật.
• Tầng 3 (Dân tộc học diễn xướng - Contextual Ethnography): Phân tích phương thức tồn tại sống của tác phẩm trong môi trường diễn xướng bản mường.
• Tầng 4 (Loại hình học so sánh - Comparative Typology): Đối sánh không gian văn hóa Thái Việt Nam với Thái Lào, Thái Lan và Thái Vân Nam (Trung Quốc).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được triển khai chặt chẽ qua các bước:

• Chiến lược chọn mẫu (Sampling Strategy): Chọn lọc toàn bộ 21 truyện thơ tiêu biểu đã được phiên âm và dịch nghĩa hoàn chỉnh (gồm các kiệt tác Xống chụ xon xao, Khun Lú nàng Ủa, Khăm Panh, Ú Thêm, Hiến Hom Cầm Đôi, Ý Nọi nàng Xưa, Tình anh em, Kén Kẻo, Tạo Sông Ca nàng Si Cáy...). Tiêu chí loại trừ: loại bỏ các tác phẩm thuộc thể loại sử thi (Táy pú xấc, Ẳm ệt luông) và các trường ca dân ca không có cốt truyện tự sự (Trông Mường, Chim Phượng Hoàng).
• Phương pháp điền dã thực địa (Fieldwork Protocols): Thu thập dữ liệu sơ cấp trực tiếp từ các nghệ nhân dân gian và nhà Thái học:
  • Tháng 12/2010: Điền dã tại Nghệ An, làm việc với nhà Thái học Quán Vi Miên, sưu tầm văn bản Tạo Láng Xôm.
  • Tháng 6/2011: Điền dã tại TP. Sơn La, tiếp xúc các nghệ nhân và nhà sưu tầm Lò Văn Lả, Hoàng Trần Nghịch, Cà Văn Chung, Cầm Hùng; thu thập các bản chép tay chữ Thái cổ chuyển thể từ truyện Nôm và văn học Trung Quốc: Lục Vân Tiên, Thư Cẫu, Lư Xiễn, Linh Y, Càn Long, Phung Lau Pống Ón.
  • Tháng 7 & 12/2011: Khảo sát thực địa tại Bá Thước (thị trấn Cành Nàng), Quan Sơn, Quan Hóa (Thanh Hóa), làm việc với nhà nghiên cứu Hà Nam Ninh, phát hiện tư liệu tác phẩm Tư Mã Hai Đào và thu thập 2 dị bản quý giá của Xống chụ xon xao.
• Kỹ thuật tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp chặt chẽ 4 nguồn kiểm chứng: (1) Văn bản dịch quốc ngữ; (2) Văn bản chữ Thái cổ (Quắm Khắp xư); (3) Dữ liệu điền dã ghi âm diễn xướng; (4) Tài liệu dân tộc học, lịch sử thiên di của tộc người Thái.

Data và phân tích

Phân tích định tính chuyên sâu kết hợp thống kê phân loại văn bản học:

• Hệ thống hóa dữ liệu: Thống kê 33 tác phẩm truyện thơ, phân tích 100% các đơn vị cốt truyện, phân lập hệ thống motif (motif đầu thai, motif ước hẹn, motif thử thách, motif biến hình, motif hóa thân).
• Phân tích ngôn ngữ và cấu trúc câu thơ: Khảo sát hình thức thể thơ hỗn hợp tự do, chứng minh vai trò nòng cốt của thể thơ 7 chữ và thể thơ 9 chữ kết hợp gieo vần lưng (quắm khoá) và vần chân, chuyển hóa linh hoạt giữa thể khắp bắc (11 - 12 chữ) và khống khái (5 - 6 chữ).
• Phân tích văn cảnh diễn xướng: Khảo sát sự biến đổi chức năng ngữ dụng của tác phẩm theo không gian văn hóa: khi ngâm một mình thì hát theo điệu khắp xự (hát theo sách), khi trình diễn trong đám cưới chuyển thành điệu khắp báo xao, khi gắn với giao duyên chuyển thành khắp phẳn (hát bện, xoắn câu thơ truyện vào câu hát tâm tình).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Giải mã nguồn gốc tích hợp của thể loại: Luận án chứng minh truyện thơ Thái không bắt nguồn đơn nhất từ một thể loại mà là kết quả của sự dung hợp giữa cốt truyện cổ tích thế sự/thần kỳ với hệ thống làn điệu ca dao - dân ca trữ tình. Tác phẩm dân gian Thái thể hiện cấu trúc "kép": vừa có tính tự sự mạch lạc của truyện kể, vừa mang tính trữ tình sâu lắng của những khúc khắp giao duyên.
2. Khái quát mô hình cấu trúc 3 chặng mang tính phổ quát: Khác với mô hình kết thúc có hậu phổ biến trong truyện Nôm bình dân của người Kinh (Gặp gỡ - Tai biến - Đoàn tụ), truyện thơ Thái xác lập mô hình bi kịch: Gặp gỡ, thề nguyền $\rightarrow$ Trở ngại gia cấp, ép duyên $\rightarrow$ Bi kịch hóa thân, đoàn tụ thế giới bên kia. Điều này phản ánh sự phản kháng quyết liệt đối với tập tục gả bán của giai cấp quý tộc phìa tạo và hủ tục thách cưới nặng nề.
3. Phát hiện quy luật biến đổi tâm lý nhân vật qua lời ca trữ tình: Nhân vật trong truyện thơ Thái đã vượt qua tính chất chức năng đơn điệu của nhân vật truyện cổ tích. Thông qua các đoạn độc thoại nội tâm dài hàng trăm câu (như lời tiễn dặn của chàng trai trong Xống chụ xon xao hay nỗi uất ức của nàng Ủa trong Khun Lú nàng Ủa), nhân vật hiện lên với đầy đủ trạng thái tâm hồn phức tạp, giằng xé, đưa văn học dân gian Thái chạm đến ngưỡng cửa của nghệ thuật miêu tả tâm lý.
4. Xác lập đặc trưng thẩm mỹ của ngôn ngữ và thể thơ hỗn hợp: Khác với tính quy phạm nghiêm ngặt của thể lục bát (truyện Nôm Kinh) hay thể thất ngôn (truyện thơ Tày), truyện thơ Thái sử dụng thể thơ tự do hỗn hợp, lấy câu 7 chữ và 9 chữ làm xương sống, giàu tính nhạc nhờ hệ thống vần lưng và chất liệu biểu tượng gắn liền với thiên nhiên Tây Bắc (rừng ban, con suối, tiếng cồng, bông lau).
5. Chứng minh hiện tượng bản địa hóa motif ngoại sinh: Qua việc đối sánh Ú Thêm với các bản kể Đông Nam Á, luận án chứng minh người Thái ở Việt Nam đã tước bỏ yếu tố tiền kiếp tôn giáo, biến câu chuyện thần thoại Ấn Độ thành bi kịch đạo đức gia đình và tình yêu thế sự, khẳng định bản lĩnh văn hóa bản địa vững vàng đúng như nhận định của Cầm Trọng – Phan Hữu Dật: "văn hóa Thái là văn hóa lúa nước điển hình".

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Cung cấp khung lý thuyết hoàn chỉnh cho thi pháp học văn học dân gian các dân tộc thiểu số; tái khẳng định mối quan hệ biện chứng giữa hình thái kinh tế - xã hội bản mường và cấu trúc thể loại văn học.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình liên ngành mẫu mực (Văn bản học + Thi pháp học + Dân tộc học điền dã + Loại hình học so sánh) có thể áp dụng hiệu quả cho việc nghiên cứu truyện thơ của các tộc người khác như Mường, Chăm, Mông, Khơme.
• Về mặt thực tiễn và bảo tồn: Đóng góp nguồn tư liệu văn bản chữ Thái cổ và các dị bản quý hiếm thu thập từ Sơn La, Thanh Hóa, Nghệ An; cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng hồ sơ di sản văn hóa phi vật thể quốc gia cho nghệ thuật trình diễn khắp Thái và văn học dân gian Tây Bắc.
• Về mặt chính sách giáo dục: Định hình nội dung khoa học cho việc biên soạn chương trình Ngữ văn địa phương và giảng dạy văn học các dân tộc thiểu số tại các trường đại học sư phạm, khoa học xã hội và trường phổ thông dân tộc nội trú.

Limitations và Future Research

• Giới hạn về phạm vi văn bản khảo sát chuyên sâu: Dù đã thống kê được 33 tác phẩm, nhưng luận án mới chỉ đi sâu phân tích toàn diện trên 21 tác phẩm đã được dịch sang tiếng phổ thông; 12 tác phẩm chữ Thái cổ còn lại chủ yếu mới dừng ở mức khảo sát văn bản học và giới thiệu tóm tắt.
• Rào cản về khoảng cách dịch thuật: Việc tiếp cận một số văn bản thông qua bản dịch thơ quốc ngữ của các dịch giả hiện đại khó tránh khỏi độ chênh lệch văn hóa và phong cách học so với nguyên bản tiếng Thái cổ, đúng như cảnh báo phương pháp luận của PGS. Lê Trường Phát về hiện tượng "dịch tức là phản".
• Định hướng nghiên cứu tương lai:
  1. Tổ chức phiên âm Latinh, chú giải văn hóa và dịch thuật toàn bộ 12 tác phẩm chữ Thái cổ chưa được công bố bản dịch.
  2. Ứng dụng thi pháp học văn hóa (Cultural Poetics) và ký hiệu học văn hóa (Cultural Semiotics) để giải mã hệ thống biểu tượng thiêng và cổ mẫu (archetypes) trong truyện thơ Thái.
  3. Mở rộng điều tra điền dã liên quốc gia tại các vùng cư trú của người Thái/Lào/Tày-Choang ở lưu vực sông Mê Kông và Nam Trung Quốc nhằm dựng lại bản đồ phân bố dị bản truyện thơ toàn vùng Đông Nam Á.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình nghiên cứu tạo lập ảnh hưởng học thuật sâu rộng, trở thành tài liệu tham khảo nền tảng cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Văn học dân gian, Văn học Việt Nam và Dân tộc học. Về mặt học thuật quốc tế, luận án mở ra triển vọng liên kết nghiên cứu văn học so sánh trong mạng lưới nghiên cứu văn hóa Thái học (Tai Studies) tại Đông Nam Á.

Đối với cộng đồng xã hội, nghiên cứu góp phần nâng cao ý thức tự hào dân tộc của đồng bào Thái, thúc đẩy việc bảo tồn chữ Thái cổ và các hình thức diễn xướng truyền thống như hạn khuống, khặp xự trước nguy cơ mai một trong thời kỳ hội nhập. Về mặt chính sách văn hóa, luận án là luận cứ khoa học then chốt hỗ trợ Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng các Sở Văn hóa địa phương (Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Thanh Hóa, Nghệ An) triển khai các đề án bảo tồn văn hóa các dân tộc thiểu số Việt Nam.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận cơ sở dữ liệu hệ thống về 33 tác phẩm truyện thơ Thái, phương pháp luận thi pháp học thể loại và các phát hiện so sánh loại hình khu vực.
• Giảng viên và Sinh viên Đại học: Nguồn ngữ liệu học thuật chuẩn xác phục vụ giảng dạy các học phần Văn học dân gian Việt Nam, Văn học các dân tộc thiểu số, Văn hóa học Đông Nam Á.
• Cơ quan Quản lý Văn hóa và Di sản: Căn cứ lý luận và tư liệu thực địa để xây dựng các chương trình bảo tồn di sản văn hóa bản mường, lập hồ sơ công nhận di sản văn hóa phi vật thể.
• Đồng bào dân tộc Thái và Độc giả yêu văn học: Nâng cao nhận thức về vẻ đẹp ngôn từ, giá trị nhân văn và chiều sâu triết mỹ của kho tàng truyện thơ dân tộc.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc xác lập Quy luật cấu trúc nhị hợp (Dual Structure) và Mô hình kết thúc bi kịch mang chức năng thanh lọc (Tragic Catharsis) của truyện thơ Thái. Luận án đã mở rộng lý thuyết thi pháp học văn học dân gian của GS. Kiều Thu Hoạch và PGS. Lê Trường Phát: chỉ ra rằng truyện thơ Thái không chỉ đơn thuần là việc "vần hóa cốt truyện cổ tích" mà là quá trình cấu trúc lại hoàn toàn tự sự dưới áp lực của cảm xúc trữ tình dân ca (khắp), biến câu chuyện kể biến cố thành bản trường ca tâm lý nội tâm.

2. Điểm cách tân về phương pháp luận nghiên cứu so với các công trình trước đây?

So sánh với công trình của Phan Đăng Nhật (1981 - tiếp cận đề tài/xã hội học) và Lê Trường Phát (1997 - khảo sát thi pháp trên 6 tác phẩm Thái), luận án đã thực hiện bước đột phá phương pháp luận khi kết hợp Văn bản học - Thi pháp học cấu trúc với Điền dã dân tộc học thực địa và So sánh loại hình khu vực. Luận án mở rộng dung lượng khảo sát lên 33 tác phẩm (phân tích sâu 21 tác phẩm dịch), trực tiếp điền dã bổ sung tư liệu chữ Thái cổ tại Sơn La, Thanh Hóa, Nghệ An và so sánh đối chiếu với truyện thơ Thái ở Vân Nam (Trung Quốc), Lào và Thái Lan.

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là quy luật bản địa hóa và thế tục hóa triệt để các motif ngoại sinh. Khi tiếp nhận các type truyện mang đậm vũ trụ quan Phật giáo/Ấn Độ giáo (Ú Thêm từ type Rothixen) hay Nho giáo/văn học Hán (Tạo Xam Lương nàng Anh Đài, Lục Vân Tiên bản Thái), người Thái ở Việt Nam đã tước bỏ hoàn toàn yếu tố tiền kiếp quả báo tôn giáo siêu nhiên, chuyển hóa thành mâu thuẫn gia tộc trần thế và khát vọng tự do hôn nhân theo tinh thần luật tục bản mường (Hiệp khoong).

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án thiết lập quy trình nghiên cứu 4 bước rõ ràng: (1) Khảo sát văn bản học và phân loại tác phẩm theo nguồn gốc đề tài; (2) Phân tích thi pháp học cấu trúc 3 thành tố: Kết cấu cốt truyện $\rightarrow$ Loại hình nhân vật $\rightarrow$ Ngôn ngữ & Thể thơ; (3) Đối chiếu văn bản với môi trường diễn xướng thực địa (khặp xự, hạn khuống); (4) So sánh loại hình khu vực theo bảng tiêu chí motif - nhân vật - tư tưởng.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?

Chương trình nghị sự 10 năm tới bao gồm:

• Dịch thuật và công bố trọn vẹn 12 tác phẩm chữ Thái cổ còn lại trong bộ Quắm Khắp xư.
• Xây dựng bản đồ số hóa địa lý - văn hóa các dị bản truyện thơ Thái dọc lưu vực sông Mã, sông Đà và sông Mê Kông.
• Phân tích liên ngành Ký hiệu học văn hóa và Nhân học văn học đối với hệ thống biểu tượng tâm linh trong truyện thơ Thái.

Kết luận

1. Tổng kết diện mạo thể loại: Luận án đã hệ thống hóa và phân tích toàn diện 33 truyện thơ Thái (trong đó đi sâu 21 tác phẩm đã dịch quốc ngữ), định vị truyện thơ là đỉnh cao rực rỡ nhất của tiến trình phát triển văn học dân gian Thái ở Việt Nam.
2. Khái quát thi pháp kết cấu: Xác lập thành công mô hình cấu trúc 3 chặng có kết thúc bi kịch (Gặp gỡ - Ngăn trở - Hóa thân/Cái chết), chứng minh chức năng thanh lọc tâm hồn và tinh thần phản kháng xã hội mạnh mẽ của tác phẩm.
3. Giải mã nghệ thuật xây dựng nhân vật: Chứng minh bước chuyển biến vượt bậc từ nhân vật chức năng của truyện cổ tích sang nhân vật mang đời sống tâm lý nội tâm phong phú được cá thể hóa bằng lời ca trữ tình.
4. Định danh đặc trưng ngôn ngữ và thể thơ: Làm sáng tỏ thi pháp thể thơ hỗn hợp tự do lấy câu 7 và 9 chữ làm nòng cốt, phối hợp vần lưng và vần chân linh hoạt, gắn bó hữu cơ với các điệu hát khắp xự, khắp báo xao, khắp phẳn.
5. Đóng góp so sánh loại hình khu vực: Luận giải khoa học nguyên nhân tương đồng và khác biệt giữa truyện thơ Thái ở Việt Nam với truyện thơ Thái tại Vân Nam (Trung Quốc), Lào và Thái Lan, khẳng định bản lĩnh thế tục hóa và nhân văn hóa của văn hóa Thái Việt Nam.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu mới: Đặt nền móng vững chắc cho các nghiên cứu tiếp theo về ký hiệu học folklore, số hóa di sản chữ Thái cổ và bảo tồn nghệ thuật diễn xướng dân gian trong không gian văn hóa bản mường đương đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 của luận án). Vì vậy, dưới cái nhìn lịch sử thì không thể áp đặt dòng họ Khun Ha trong truyện thơ là đại diện cho bọn bành trướng Đại Hán. Trong cuốn sách Trƣờng ca Ú Thêm (xuất bản năm 1990), nhà nghiên cứu Đặng Nghiêm Vạn đã viết lời giới thiệu. Tác giả khẳng định nguồn gốc của truyện là “xuất phát từ một truyện cổ Ấn Độ, được Khơme hóa, Lào hóa, Thái hóa, thậm chí Việt hóa nữa qua sự bành trướng của Đạo Phật” [11, tr.

Tác giả nhận xét rằng Ú Thêm là sự kết hợp của hai cốt truyện cổ tích: truyện U Thến và truyện Tạo Thi Thốn. Tuy nhiên “tình tiết hai câu chuyện cùng chung một motif (LUAN.nam 15 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] này rất khác nhau ở các địa phương, các tộc người” nhưng điều đáng lưu ý là “tác giả đã dựa vào cốt truyện chính, vay mượn hoặc tự tạo ra những tình tiết thích hợp với nội dung câu chuyện mình định tạo dựng, phù hợp với không gian xã hội mà mình đương sống… đó là phần sáng tạo của tác giả” [11, tr. Nhà nghiên cứu Đặng Nghiêm Vạn nhận thấy điểm mới của tác phẩm là “sự kết thúc bi thảm của hai nhân vật trung tâm của câu chuyện: Ú Thêm (Xi Thuần) và Khăm Ín (Pho No Hoa)”, với cách kết thúc mang tính bi thảm đó, theo tác giả “phải chăng gợi ra một sự mâu thuẫn cho dù lấp lửng còn hơn là thỏa mãn với một trật tự xã hội không đẹp gì và bênh vực nó” [11, tr. Trên tạp chí Văn hóa dân gian, số 4, năm 1991, Nguyễn Tấn Đắc có bài viết “Thử tìm nguồn gốc của truyện U Thềm của ngƣời Thái ở Việt Nam” (truyện thơ Ú Thêm còn có tên khác là U Thềm).

Bài viết đã đưa ra cách tiếp cận truyện thơ trong mối quan hệ khu vực. Ông phát hiện ra rằng truyện thơ là sự kết hợp hai type: type truyện chàng Rothixen (hay type quỷ móc mắt các bà hoàng hậu) và type truyện người trần lấy vợ tiên (type con gái thượng giới xuống trần tắm bị người trần bắt giữ lại làm vợ, sau đó bỏ về trời và người vợ đi tìm trên thượng giới). Qua việc so sánh với các kiểu truyện cùng thể loại của năm nước Đông Nam Á, tác giả đưa ra nhận xét “tuy cùng tiếp nhận từ hai type truyện của Ấn Độ, các bản của Lào, Cămpuchia, Thái Lan, Miến Điện đã giữ gần nguyên vẹn vũ trụ, văn hóa Ấn Độ và hệ thống type, tiết – motif của từng truyện; trong khi đó người Thái ở Việt Nam lại có xu hướng tước bỏ nhiều yếu tố đặc trưng của vũ trụ và văn hóa Ấn Độ và mức thay đổi một số tiết, motif cũng lớn hơn” [50, tr. Tác giả bài báo đã giải thích nguyên nhân của việc xử lý ấy là vì người Thái ở Việt Nam đã biến đổi các type đó cho phù hợp với quan niệm đạo đức, vũ trụ, văn hóa của mình; trong khi đó các nước khác lại tiếp nhận nó cùng với cả nền văn hóa, tôn giáo Ấn Độ.

Bài giới thiệu của tác giả Vương Anh trong cuốn sách Tiếp cận văn hóa bản Thái xứ Thanh đã đi sâu phân tích cốt truyện Ú Thêm để từ đó đưa ra kết luận về mối giao lưu văn hóa Thái với văn hóa Đông Nam Á. Ở đây, chúng ta thấy có sự đồng nhất trong quan điểm của tác giả với Đặng Nghiêm Vạn khi cho (LUAN.nam 16 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] rằng truyện Ú Thêm dựa vào nội dung hai câu chuyện U Thến và Tạo Thi Thốn. Phân tích nhân vật Ú Thêm, Vương Anh nhận xét nhân vật đó mang dáng dấp của người anh hùng Ramayana (Ấn Độ), Thi Thốn (Lào)… đó là những chàng trai tuấn tú, tài hoa, ngay thẳng, dũng cảm, hiếu thảo, thủy chung [10]. Nhìn chung, trong mỗi lần công bố một tác phẩm truyện thơ thường có bài bình luận, giới thiệu về nội dung, nghệ thuật; đồng thời giới thiệu về thời điểm, xuất xứ, hạn chế của tác phẩm.

Đúng như ý kiến của PGS. Lê Trường Phát đã đánh giá rằng: tuy chưa đặt vấn đề xem xét truyện thơ trong toàn cảnh của một thể loại văn học nhưng lại chứa đựng những nhận xét, những chỉ dẫn rất đáng quý đối với việc nghiên cứu truyện thơ như là một thể loại [152, tr. Ngoài các bài giới thiệu, bình luận, đánh giá mà chúng tôi điểm qua ở trên còn rất nhiều các bài viết đánh giá truyện thơ Thái ở khía cạnh này hay khía cạnh khác: ý kiến của tác giả Đỗ Bình Trị về truyện thơ Xống chụ xon xao trong cuốn Văn học dân gian Việt Nam (tập 1), ý kiến của PGS. Võ Quang Nhơn khi xếp truyện thơ Tiễn dặn ngƣời yêu vào nhóm truyện thơ kế thừa truyền thống trữ tình của thơ ca dân gian các dân tộc được in trong cuốn Văn học dân gian Việt Nam (Đinh Gia Khánh chủ biên, năm 2001), ý kiến của PGS.

Vũ Anh Tuấn về truyện thơ Xống chụ xon xao in trong cuốn sách Giảng văn Văn học Việt Nam, ý kiến của tác giả Cầm Cường về truyện Khun Lú nàng Ủa, Xống chụ xon xao trong cuốn sách Tìm hiểu văn học dân tộc Thái ở Việt Nam… Các bản luận văn Thạc sĩ nghiên cứu về truyện thơ Thái như: bản luận văn của tác giả người Thái Lò Bình Minh với đề tài Bi kịch tình yêu đôi lứa trong truyện thơ Khun Lú nàng Ủa bảo vệ năm 1989; năm 2001, tác giả Ngô Thị Thanh Quý đã bảo vệ luận văn với đề tài Nghiên cứu thi pháp truyện thơ Tiễn dặn ngƣời yêu (Xống chụ xon xao) của dân tộc Thái. Luận văn của tác giả Lò Xuân Dừa bảo vệ năm 2002 với đề tài Bƣớc đầu tìm hiểu một vài đặc điểm của truyện thơ Thái Chàng Lú Nàng Ủa (Khun Lú nàng Ủa) về phƣơng diện thi pháp. Tác giả Nguyễn Ngọc Anh với đề tài Truyện thơ Ú Thêm nhìn từ góc độ thế giới nhân vật bảo vệ năm 2005. Cũng trong năm 2005, Nguyễn Ngọc Bảo bảo vệ luận văn với đề tài Góp phần tìm hiểu thi pháp truyện thơ Tiễn dặn ngƣời yêu (Xống chụ xon xao) của dân tộc Thái.nam 17 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Hoàng Thị Hương Loan với đề tài Số phận ngƣời phụ nữ Thái qua một số truyện thơ tiêu biểu của ngƣời Thái Tây Bắc bảo vệ năm 2006.

Năm 2009, tác giả Triệu Thị Phượng đã bảo vệ luận văn Thạc sĩ với đề tài Sự tƣơng đồng và khác biệt về nội dung giữa truyện thơ Tày và truyện thơ Thái. Như vậy, chúng tôi vừa điểm lại toàn bộ lịch sử của công tác sưu tầm và nghiên cứu truyện thơ của dân tộc Thái ở Việt Nam từ trước đến nay ở tất cả các phương diện. Chúng tôi có một số nhận xét như sau: Về công tác sưu tầm biên dịch: các nhà sưu tầm, các dịch giả giàu tâm huyết như: Điêu Chính Ngâu, Mạc Phi, Hà Văn Ban, Vương Anh, Lò Văn Cậy, Quán Vi Miên,. chúng tôi đánh giá rất cao đóng góp lớn lao của họ.

Nếu không có những người luôn nặng lòng với cội nguồn dân tộc, luôn có ý thức gìn giữ trân trọng nguồn văn hóa truyền thống dân tộc, không có ý chí quyết tâm và nghị lực phi thường thì làm sao có những bản Xống chụ xon xao, Khun Lú nàng Ủa, Ú Thêm… như ngày hôm nay. Chính họ là những người đã đặt bàn chân đầu tiên đi khám phá nền văn hóa độc đáo và giàu bản sắc dân tộc của người Thái, để đến hôm nay chúng tôi mới có điều kiện tiếp nối công việc đầy ý nghĩa và giá trị này. Về lịch sử nghiên cứu truyện thơ các dân tộc thiểu số Việt Nam nói chung và truyện thơ của dân tộc Thái nói riêng, nhìn chung đã đạt được những thành tựu bước đầu. Từ những bài giới thiệu trong các cuốn sách, tuyển tập… đến những bài viết được công bố ở các tập san, tạp chí cho đến những luận án Tiến sĩ, Thạc sĩ đều tập trung xem xét và nghiên cứu truyện thơ Thái ở nhiều khía cạnh khác nhau.

Những công trình nghiên cứu này đã có ý nghĩa quan trọng mở ra cho chúng ta con đường để tiếp cận văn học dân gian nói chung. Đáng ghi nhận là công lao của các nhà nghiên cứu như GS. TSKH Phan Đăng Nhật, PGS. Võ Quang Nhơn, PGS.

Lê Trường Phát, PGS. Vũ Anh Tuấn… Họ là những người có các công trình nghiên cứu có chất lượng cao và có giá trị khoa học thực sự. Tuy nhiên, so với số lượng công trình nghiên cứu về các thể loại khác như: truyện cổ tích, sử thi, dân ca thì số lượng công trình nghiên cứu về thể loại truyện thơ trong đó có truyện thơ Thái còn khá khiêm tốn. Mặt khác, đối với việc khảo sát, nghiên cứu một cách toàn diện và đầy đủ về truyện thơ của dân tộc Thái ở Việt Nam thì (LUAN.nam 18 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] chưa có một công trình nào, có chăng chỉ là việc khảo sát từng tác phẩm lẻ tẻ, trên một hoặc một vài phương diện.

Ngoài ra, còn một vấn đề đã và đang đặt ra, đó là việc từ trước đến nay giới nghiên cứu chỉ mới nghiên cứu thể loại truyện thơ của dân tộc Thái ở Việt Nam trên cơ sở là bản dịch chứ chưa căn cứ và xem xét trên nguyên bản của nó. Lê Trường Phát đã có ý kiến rằng bản thân trong quá trình làm luận án đã vấp phải một trở ngại thực tế là chỉ có thể tiếp xúc với tác phẩm thông qua bản dịch sang tiếng phổ thông của những dịch giả thời hiện đại. Thế mà, trong khi tiến hành dịch thuật, mặc dù đã cố gắng các dịch giả vẫn không sao tránh được cái tình trạng như ngạn ngữ đã tổng kết dịch tức là phản3. Tác giả đặt ra một số khía cạnh có tính chất phương pháp luận khi phân tích ngôn ngữ của tác phẩm thông qua bản dịch, đó là: cần tính đến khoảng cách văn hóa giữa lời thơ dịch với lời thơ nguyên văn, sự thay đổi phong cách học từ bản dịch so với nguyên bản, cần lưu ý đến khoảng cách có tính thời đại giữa bản dịch với nguyên bản thể hiện ở giọng điệu thơ [152].

Những vấn đề phương pháp luận mà tác giả đặt ra đã có ý nghĩa thiết thực đối với chúng tôi trong quá trình nghiên cứu. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là thể loại truyện thơ của dân tộc Thái ở Việt Nam. Tuy nhiên, nếu nghiên cứu toàn bộ các tác phẩm truyện thơ Thái (kể cả những tác phẩm chưa được biên dịch sang tiếng phổ thông) thì luận án sẽ gặp rất nhiều khó khăn trong quá trình nghiên cứu.