Luận án tiến sĩ về trí tuệ cảm xúc của học sinh trung học cơ sở

Chuyên đề trí tuệ cảm xúc ở học sinh trung học cơ sở, tiếp cận liên ngành, kết quả nghiên cứu có giá trị ứng dụng cao trong chuyên ngành

• Tác giả: Lê Thanh Hà
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Sinh Phúc
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Tâm lý học
• Đề tài: Hành Vi Bắt Nạt Của Học Sinh Trung Học Cơ Sở Và Phong Cách Giáo Dục Của Cha Mẹ
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU HÀNH VI BẮT NẠT CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ VÀ PHONG CÁCH GIÁO DỤC CỦA CHA MẸ
• 1.1. Những nghiên cứu về hành vi bắt nạt
• 1.1.1. Những nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.1.2. Những nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.2. Những nghiên cứu về phong cách giáo dục của cha mẹ
• 1.2.1. Những nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.2.2. Những nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.3. Những nghiên cứu về hành vi bắt nạt của học sinh trung học cơ sở và phong cách giáo dục của cha mẹ
• 1.3.1. Nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.3.2. Nghiên cứu ở trong nước
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÍ LUẬN NGHIÊN CỨU HÀNH VI BẮT NẠT CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ VÀ PHONG CÁCH GIÁO DỤC CỦA CHA MẸ
• 2.1. Hành vi bắt nạt của học sinh trung học cơ sở
• 2.2. Học sinh trung học cơ sở và đặc điểm tâm lý của học sinh trung học cơ sở
• 2.3. Hành vi bắt nạt
• 2.4. Phong cách giáo dục của cha mẹ học sinh trung học cơ sở
• 2.4.1. Khái niệm phong cách trong tâm lí học
• 2.4.2. Phong cách giáo dục của cha mẹ
• 2.5. Hành vi bắt nạt của học sinh THCS và phong cách giáo dục của cha mẹ
• 2.6. Các mô hình lý thuyết trong nghiên cứu hành vi bắt nạt và phong cách giáo dục của cha mẹ
• 2.7. Mối quan hệ giữa hành vi bắt nạt của học sinh trung học cơ sở và phong cách giáo dục của cha mẹ
• 2.8. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Vài nét về địa bàn và khách thể nghiên cứu
• 3.1.1. Về địa bàn nghiên cứu
• 3.1.2. Về khách thể nghiên cứu
• 3.2. Tổ chức nghiên cứu
• 3.3. Giai đoạn nghiên cứu lý luận
• 3.4. Giai đoạn nghiên cứu thực tiễn
• 3.5. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 3.5.1. Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi
• 3.5.2. Phương pháp phỏng vấn sâu
• 3.5.3. Phương pháp nghiên cứu trường hợp
• 3.5.4. Phương pháp xử lý số liệu bằng thống kê toán học
• 3.6. Tiến trình nghiên cứu thực tiễn
• 3.7. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN HÀNH VI BẮT NẠT CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ VÀ PHONG CÁCH GIÁO DỤC CỦA CHA MẸ
• 4.1. Thực trạng hành vi bắt nạt của học sinh trung học cơ sở
• 4.1.1. Hành vi bắt nạt của học sinh trung học cơ sở
• 4.1.2. Hành vi bị bắt nạt của học sinh trung học cơ sở
• 4.1.3. Hành vi ủng hộ xã hội của học sinh trung học cơ sở
• 4.1.4. Hành vi bắt nạt của học sinh trung học cơ sở và một số yếu tố liên quan
• 4.2. Thực trạng phong cách giáo dục của cha mẹ
• 4.2.1. Đánh giá chung về phong cách giáo dục của cha mẹ
• 4.2.2. Các khía cạnh cụ thể trong phong cách giáo dục của cha mẹ
• 4.2.3. Phong cách giáo dục của cha mẹ và một số yếu tố liên quan
• 4.3. Thực trạng mối quan hệ giữa hành vi bắt nạt và phong cách giáo dục của cha mẹ
• 4.3.1. Hành vi bắt nạt và mối quan hệ cha mẹ - con
• 4.3.2. Hành vi bắt nạt và phong cách giáo dục của cha mẹ
• 4.3.3. Nghiên cứu trường hợp
• 4.4. Tiểu kết chương 4
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về trí tuệ cảm xúc

Trí tuệ cảm xúc (trí tuệ cảm xúc) là khả năng nhận biết, hiểu và quản lý cảm xúc của bản thân và người khác. Trong bối cảnh học sinh trung học cơ sở (học sinh trung học), việc phát triển trí tuệ cảm xúc đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành nhân cách và kỹ năng xã hội. Nghiên cứu cho thấy rằng học sinh có trí tuệ cảm xúc cao thường có khả năng giao tiếp tốt hơn, dễ dàng hòa nhập với bạn bè và có xu hướng thành công hơn trong học tập. Việc giáo dục cảm xúc không chỉ giúp học sinh nhận thức về cảm xúc của mình mà còn giúp họ phát triển các kỹ năng xã hội cần thiết cho cuộc sống. Theo Goleman (1995), trí tuệ cảm xúc bao gồm năm yếu tố chính: tự nhận thức, tự quản lý, động lực, nhận thức xã hội và kỹ năng xã hội. Những yếu tố này cần được chú trọng trong chương trình giáo dục để nâng cao trí tuệ cảm xúc cho học sinh.

II. Tầm quan trọng của giáo dục cảm xúc

Giáo dục cảm xúc (giáo dục cảm xúc) là một phần thiết yếu trong chương trình học tập của học sinh trung học cơ sở. Việc phát triển trí tuệ cảm xúc không chỉ giúp học sinh cải thiện kỹ năng giao tiếp mà còn giúp họ quản lý cảm xúc của bản thân trong các tình huống căng thẳng. Nghiên cứu cho thấy rằng học sinh có khả năng quản lý cảm xúc tốt thường có kết quả học tập cao hơn và ít gặp phải các vấn đề về hành vi. Hơn nữa, giáo dục cảm xúc còn giúp học sinh xây dựng mối quan hệ tích cực với bạn bè và gia đình. Theo một nghiên cứu của Durlak et al. (2011), các chương trình giáo dục cảm xúc có thể cải thiện đáng kể hành vi và thái độ của học sinh, đồng thời giảm thiểu tình trạng bắt nạt trong trường học. Điều này cho thấy rằng việc tích hợp giáo dục cảm xúc vào chương trình học là cần thiết để phát triển toàn diện cho học sinh.

III. Phát triển cảm xúc ở học sinh vị thành niên

Giai đoạn vị thành niên là thời điểm quan trọng để phát triển trí tuệ cảm xúc. Trong giai đoạn này, học sinh thường trải qua nhiều thay đổi về tâm lý và xã hội. Việc giáo dục cảm xúc giúp học sinh nhận thức rõ hơn về cảm xúc của bản thân và người khác, từ đó cải thiện khả năng giao tiếp và xây dựng mối quan hệ. Các nghiên cứu cho thấy rằng học sinh có trí tuệ cảm xúc cao thường có khả năng giải quyết xung đột tốt hơn và ít có xu hướng tham gia vào các hành vi bạo lực hoặc bắt nạt. Hơn nữa, việc phát triển trí tuệ cảm xúc còn giúp học sinh xây dựng lòng tự trọng và sự tự tin, điều này rất quan trọng trong việc hình thành nhân cách và sự nghiệp sau này. Do đó, các chương trình giáo dục cần chú trọng đến việc phát triển trí tuệ cảm xúc cho học sinh vị thành niên.

IV. Đánh giá và ứng dụng thực tiễn

Đánh giá trí tuệ cảm xúc của học sinh có thể được thực hiện thông qua nhiều phương pháp khác nhau, bao gồm phỏng vấn, bảng hỏi và quan sát hành vi. Việc đánh giá này không chỉ giúp giáo viên hiểu rõ hơn về khả năng cảm xúc của học sinh mà còn giúp họ điều chỉnh phương pháp giảng dạy cho phù hợp. Hơn nữa, các chương trình giáo dục cảm xúc cần được thiết kế để phù hợp với nhu cầu và đặc điểm của học sinh trung học cơ sở. Việc áp dụng các phương pháp giảng dạy tích cực, như học tập trải nghiệm và thảo luận nhóm, có thể giúp học sinh phát triển trí tuệ cảm xúc một cách hiệu quả. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng những học sinh tham gia vào các chương trình giáo dục cảm xúc có xu hướng cải thiện đáng kể về mặt hành vi và kết quả học tập. Điều này cho thấy rằng việc đầu tư vào giáo dục cảm xúc là cần thiết và có giá trị thực tiễn cao.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Vấn đề bắt nạt bạn cùng tuổi ở lứa tuổi học sinh trung học cơ sở (THCS) là một hiện tượng tiêu cực trong môi trường học đường, gây ra những tổn thương kéo dài về thể chất và tâm lý cho nạn nhân, đồng thời làm gia tăng nguy cơ lệch chuẩn hành vi ở chính những học sinh thực hiện hành vi bắt nạt. Tại Việt Nam, thống kê của ngành Công an trong năm học 2017-2018 ghi nhận hơn 2.000 vụ việc liên quan đến bạo lực học đường, trong đó trên 53% số vụ xảy ra trực tiếp trong khuôn viên trường học (dẫn theo Lan Phương, 2019). Dù tính chất phức tạp của thực trạng này ngày càng rõ nét, các công trình nghiên cứu chuyên sâu về bắt nạt học đường tại Việt Nam còn hạn chế; đơn cử trong 220 đề tài khoa học và công nghệ cấp Bộ Giáo dục và Đào tạo năm 2019 chỉ có 01 đề tài liên quan đến phòng ngừa bạo lực học đường qua công tác xã hội (Lan Phương, 2019). Trên phạm vi quốc tế, phần lớn nghiên cứu tập trung vào tần suất và mức độ ảnh hưởng của bắt nạt mà chưa xem xét đầy đủ vai trò của phong cách giáo dục từ phía gia đình như một yếu tố can thiệp nền tảng (Smith & Myron-Wilson, 1998; Bandura, 1986). Luận án tiến sĩ Tâm lý học của nghiên cứu sinh Lê Thanh Hà (chuyên ngành Tâm lý học, mã số 62 31 04 01, bảo vệ năm 2019 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Sinh Phúc và PGS. Trần Thu Hương) được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống nghiên cứu này.

Mục đích nghiên cứu của luận án là nghiên cứu lý luận và thực tiễn nhằm làm sáng tỏ hành vi bắt nạt (bao gồm hành vi bên ngoài/hướng ngoại và hành vi bên trong/hướng nội) của học sinh THCS và phong cách giáo dục của cha mẹ; trên cơ sở đó đề xuất các kiến nghị nhằm phòng ngừa hành vi bắt nạt trong nhà trường.

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu của luận án gồm 3 nội dung chính:

1. Hành vi bắt nạt của học sinh THCS và phong cách giáo dục của cha mẹ có mối quan hệ với nhau; cụ thể, phong cách giáo dục dân chủ (thể hiện ở mức độ cha mẹ hỗ trợ cao, kiểm soát hành vi cao và kiểm soát tâm lý thấp) có tỉ lệ con bắt nạt và bị bắt nạt thấp.
2. Mức độ cha mẹ kiểm soát tâm lý cao dự báo xu hướng trẻ có hành vi bắt nạt và bị bắt nạt cao.
3. Mức độ cởi mở giữa cha mẹ - con có mối tương quan nghịch với mức độ học sinh bắt nạt và bị bắt nạt.

Nhiệm vụ nghiên cứu được xác định qua 3 bước: (1) Khái quát hóa các nghiên cứu liên quan đến hành vi bắt nạt của học sinh THCS, phong cách giáo dục của cha mẹ và mối quan hệ giữa hai yếu tố; (2) Xây dựng cơ sở lý luận nghiên cứu đề tài, làm sáng tỏ các khái niệm công cụ; (3) Làm rõ kết quả nghiên cứu thực tiễn về thực trạng hành vi bắt nạt của học sinh THCS, thực trạng phong cách giáo dục của cha mẹ và mối quan hệ giữa hai biến số này.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hành vi bắt nạt của học sinh THCS, phong cách giáo dục của cha mẹ và mối quan hệ giữa hành vi bắt nạt của học sinh THCS với phong cách giáo dục của cha mẹ.
• Khách thể và địa bàn nghiên cứu: Khảo sát ngẫu nhiên 642 học sinh tại 02 trường THCS trên địa bàn thành phố Hà Nội, đại diện cho hai khu vực địa lý: Trường THCS Bế Văn Đàn (quận Đống Đa, khu vực nội thành) và Trường THCS Cổ Loa (huyện Đông Anh, khu vực ngoại thành).
• Phạm vi nội dung: Khảo sát 4 kiểu phong cách giáo dục của cha mẹ (dân chủ, độc đoán, nuông chiều, bỏ mặc) thông qua 3 nhóm hành vi làm cha mẹ (hỗ trợ, kiểm soát hành vi, kiểm soát tâm lý) trong mối liên hệ với các hành vi xã hội của trẻ (hành vi bắt nạt, bị bắt nạt, thái độ đối với sự gây hấn, sự cởi mở trong giao tiếp cha mẹ - con) và các yếu tố nhân khẩu học (trình độ học vấn, thu nhập, nghề nghiệp của cha mẹ, khu vực sinh sống, khối lớp, giới tính).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã điểm luận hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo ba mạch nội dung chính:

Các nghiên cứu quốc tế về hành vi bắt nạt: Nghiên cứu về bắt nạt học đường được khởi xướng và phát triển mạnh mẽ từ các công trình của Olweus, D. (1980, 1990, 1991, 1993, 1997, 1999) với việc xác lập định nghĩa, cấu trúc và phân định mối quan hệ giữa bắt nạt, bạo lực và gây hấn. Rigby, K. (1993, 1994, 1996, 2002, 2005, 2007) mở rộng nghiên cứu sang các hình thức bắt nạt trực tiếp, gián tiếp, sự khác biệt giới tính và chức năng tâm lý xã hội của gia đình. Hawker và Boulton (2000) qua tổng quan 20 năm nghiên cứu khẳng định mối liên hệ chặt chẽ giữa việc là nạn nhân của bắt nạt với chứng trầm cảm. Trần Văn Công, Bahr Weiss và David Cole (2009) khảo sát 400 học sinh tại Tennessee (Mỹ) ghi nhận 28,75% trẻ bị ít nhất một hình thức bắt nạt (học sinh nữ bị bắt nạt quan hệ nhiều hơn, học sinh nam bị bắt nạt thể chất nhiều hơn). Barbara Coloroso (2017) mô tả "vòng tròn bắt nạt" gồm kẻ bắt nạt, người bị bắt nạt và những kẻ bàng quan. Hậu quả tiêu cực lâu dài của bắt nạt đối với cả nạn nhân và thủ phạm được chứng minh qua các công trình của Kaltiala-Heino và cộng sự (1999, 2000), Sourander và cộng sự (2000), Kumpulainen và cộng sự (1999), Bond và cộng sự (2001), Fekkes, Pijpers và Verloove-Vanhorick (2004).

Các nghiên cứu về phong cách giáo dục của cha mẹ: Diana Baumrind (1968, 1991) đặt nền tảng lý thuyết khi phân chia phong cách giáo dục của cha mẹ qua hai trục "sự hỗ trợ" và "sự kiểm soát" thành các kiểu: dân chủ, độc đoán, nuông chiều và bỏ mặc. Maccoby và Martin (1983), Barber (1996, 2002), Barber, Stolz và Olsen (2005), Darling và Steinberg (1993), Smetana và Daddis (2002) đi sâu phân tích sự khác biệt giữa kiểm soát hành vi và kiểm soát tâm lý. Ảnh hưởng của yếu tố văn hóa lên phong cách giáo dục được làm rõ qua nghiên cứu của Chao (1994) và Mimi Chang (2007). Tại Việt Nam, các tác giả Trương Khánh Hà (2011), Vũ Thị Khánh Linh (2012), Trần Thành Nam (2015), Nguyễn Thị Anh Thư (2016), Lê Thị Ngọc Lan (2017), Ngô Công Hoàn (1993), Lê Thị Bừng (1997), Đỗ Ngọc Khanh (2005), Lê Thị Quý (2003), Lê Thi (2003), Trần Thị Vân Anh và Hà Thị Minh Khương (2009) đã phân tích thực trạng giáo dục gia đình và tác động của phong cách cha mẹ đến sự phát triển nhân cách, rối loạn cảm xúc và tính tích cực giao tiếp của trẻ.

Các nghiên cứu về mối quan hệ giữa phong cách giáo dục của cha mẹ và hành vi bắt nạt: Nghiên cứu quốc tế của Bower, Smith, Binney (1992/1994), Ladd & Kochenderfer-Ladd (1980), Baldry và Farrington (1998, 2000, 2005), Espelage, Bosworth và Simon (2000), Stevens, De Bourdeaudhuij và Van Oost (2002), Craig và cộng sự (1998), Rican và cộng sự (1993), Stattin và Kerr (2000), Miller và cộng sự (2002) chỉ ra rằng cha mẹ độc đoán, sử dụng trừng phạt thể chất và kiểm soát tâm lý tiêu cực làm tăng nguy cơ trẻ trở thành kẻ bắt nạt; cha mẹ nuông chiều hoặc bảo bọc quá mức dễ khiến trẻ trở thành nạn nhân; ngược lại, cha mẹ có mức độ hỗ trợ cao và duy trì kỷ luật tích cực đóng vai trò như nhân tố bảo vệ trẻ. Tại Việt Nam, các công trình của Nguyễn Thị Thanh Mai và cộng sự (2009), Phạm Thị Ánh và Nguyễn Thị Si (2010), Trần Văn Công (2017), Phạm Thị Thu Ba và Trần Thị Quỳnh Anh (2016), Lưu Song Hà (2008) đã bước đầu tiếp cận thực trạng bắt nạt học đường hoặc hành vi lệch chuẩn, nhưng chưa có công trình nào kiểm chứng đầy đủ và có hệ thống mối quan hệ tương quan giữa các chiều kích cụ thể trong hành vi làm cha mẹ với các dạng thức hành vi bắt nạt ở học sinh THCS.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án giải quyết là tích hợp hai hướng nghiên cứu này trong bối cảnh văn hóa - xã hội Việt Nam, làm rõ cơ chế tương tác giữa 3 khía cạnh hành vi làm cha mẹ (hỗ trợ, kiểm soát hành vi, kiểm soát tâm lý) thuộc 4 phong cách giáo dục với hành vi bắt nạt, bị bắt nạt và hành vi ủng hộ xã hội của học sinh THCS.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án vận dụng các lý thuyết tâm lý học và xã hội học nền tảng:

• Thuyết nhận thức xã hội (Social Cognitive Theory - Bandura, 1986): Trẻ em tiếp thu và định hình hành vi thông qua cơ chế quan sát, bắt chước các mẫu hình hành vi từ cha mẹ và sự củng cố hành vi trong môi trường gia đình.
• Thuyết hệ thống sinh thái xã hội (Bronfenbrenner, U.): Xem xét hành vi bắt nạt học đường trong mạng lưới tương tác giữa cá nhân học sinh, vi hệ thống gia đình, nhà trường và bối cảnh kinh tế - xã hội rộng lớn hơn.
• Khái niệm hành vi và phân loại hành vi: Luận án định nghĩa hành vi là cách ứng xử, là thái độ của con người trong một hoàn cảnh cụ thể được biểu hiện ra bên ngoài bằng hành động, lời nói, cử chỉ nhất định. Hành vi được phân chia thành:
  • Hành vi bên ngoài (hướng ngoại): Gây hấn thể chất, ngôn từ, quan hệ, phá vỡ quy tắc và hành vi ủng hộ xã hội (Eisenberg và cộng sự, 2006; Mares & Woodard, 2007).
  • Hành vi bên trong (hướng nội): Trầm cảm, lo âu, thu mình, bất an.
• Khái niệm gây hấn và hành vi bắt nạt: Kế thừa quan điểm của Harré & Lamb (1983), Björkqvist & Niemelä (1992), Từ điển Tâm lý học (Vũ Dũng chủ biên, 2012), Trần Thị Minh Đức (2010), Olweus (1989, 1993, 1997, 1999), Smith & Sharp (1994), Slee (1996), luận án xác định hành vi bắt nạt là những hành động và lời nói với ý định gây tổn hại đến thể chất và tinh thần của người bị bắt nạt hoặc gây ra cảm giác sợ hãi và bị đe dọa. Bắt nạt phân biệt với các hành vi gây hấn khác bởi hai đặc trưng: (1) Tính lặp đi lặp lại trong thời gian dài; (2) Sự mất cân bằng về vị thế/sức mạnh giữa kẻ bắt nạt và nạn nhân.
• Khung phân tích phong cách giáo dục của cha mẹ: Dựa trên mô hình của Diana Baumrind (1968, 1991), Maccoby & Martin (1983) và Barber (1996, 2002), luận án phân tích 3 khía cạnh hành vi làm cha mẹ: Hỗ trợ con, Kiểm soát hành vi và Kiểm soát tâm lý.

Phong cách giáo dục	Mức độ hỗ trợ con	Mức độ kiểm soát hành vi	Mức độ kiểm soát tâm lý
Dân chủ	Cao	Cao	Thấp
Độc đoán	Thấp	Cao	Cao
Nuông chiều	Cao	Thấp	Thấp
Bỏ mặc	Thấp	Thấp	Thấp/Không kiểm soát

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp các nguyên tắc phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu chuyên ngành:

1. Nguyên tắc phương pháp luận: Tiếp cận hệ thống, tiếp cận hoạt động và nguyên tắc phát triển.
2. Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Phân tích, tổng hợp các tài liệu lý luận và báo cáo nghiên cứu trong và ngoài nước.
3. Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi: Công cụ thu thập dữ liệu định lượng chính trên 642 học sinh THCS, gồm các thang đo về hành vi bắt nạt, hành vi bị bắt nạt, hành vi ủng hộ xã hội, thái độ với sự gây hấn, thang đo các khía cạnh làm cha mẹ và thang đo mối quan hệ cha mẹ - con.
4. Phương pháp phỏng vấn sâu: Thu thập thông tin định tính từ học sinh, phụ huynh và giáo viên để làm rõ động cơ, bối cảnh hành vi.
5. Phương pháp nghiên cứu trường hợp: Phân tích chuyên sâu các trường hợp học sinh điển hình (học sinh bắt nạt, nạn nhân, học sinh thuộc các phong cách giáo dục khác nhau).
6. Phương pháp thống kê toán học: Xử lý dữ liệu định lượng bằng phần mềm SPSS; kiểm định độ tin cậy thang đo qua hệ số Cronbach's Alpha trước và sau điều chỉnh; tính điểm trung bình (ĐTB), độ lệch chuẩn (ĐLC), kiểm định tương quan chéo và so sánh khác biệt giữa các nhóm biến số.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu về hành vi bắt nạt của học sinh trung học cơ sở và phong cách giáo dục của cha mẹ

Chương 1 khái quát lịch sử nghiên cứu về hành vi bắt nạt học đường và phong cách giáo dục của cha mẹ tại các quốc gia trên thế giới và tại Việt Nam. Tác giả phân tích các khuynh hướng tiếp cận: nghiên cứu dịch tễ học về tỷ lệ hiện mắc; nghiên cứu hậu quả tâm lý xã hội (trầm cảm, lo âu, tự tử, hành vi phạm pháp); nghiên cứu các yếu tố nguy cơ từ môi trường gia đình. Chương này chỉ ra rằng các nghiên cứu trong nước trước đây chủ yếu dừng lại ở mô tả thực trạng bạo lực học đường đơn lẻ hoặc nghiên cứu phong cách làm cha mẹ đối với tính tích cực giao tiếp nói chung, chưa lượng hóa mối quan hệ tương hỗ giữa các khía cạnh vi mô của hành vi cha mẹ (hỗ trợ, kiểm soát hành vi, kiểm soát tâm lý) với hành vi bắt nạt/bị bắt nạt ở lứa tuổi THCS.

Chương 2: Cơ sở lí luận nghiên cứu hành vi bắt nạt của học sinh trung học cơ sở và phong cách giáo dục của cha mẹ

Chương 2 xây dựng hệ thống khái niệm và khung lý thuyết cho toàn bộ luận án:

• Đặc điểm tâm lý lứa tuổi học sinh THCS (12-15 tuổi): Phân tích 6 đặc trưng tâm lý cơ bản gồm: (1) Chưa ổn định về mặt nhận thức các chuẩn mực đạo đức; (2) Chưa ổn định về mặt tự đánh giá; (3) Hình thành kiểu quan hệ mới hướng tới sự bình đẳng với người lớn; (4) Nhu cầu hiểu biết về bản thân, bạn bè, thầy cô; (5) Nhu cầu độc lập và tự khẳng định phát triển mạnh mẽ; (6) Nhu cầu tình bạn và tình bạn khác giới mở rộng.
• Cấu trúc hành vi bắt nạt và các bên tham gia: Phân định bắt nạt trực tiếp (thể chất, lời nói) và gián tiếp (cô lập xã hội, đồn thổi); phân tích 4 nhóm chủ thể tham gia:

Nhóm chủ thể	Đặc điểm và vai trò trong tình huống bắt nạt
Học sinh bắt nạt (Pure bully)	Bốc đồng, nhu cầu kiểm soát cao, thiếu đồng cảm, sử dụng gây hấn chủ động để đạt mục tiêu cá nhân.
Nạn nhân (Pure victim)	Dễ phục tùng, lo âu, bất an, trầm cảm, khả năng tự vệ thấp, ít bạn bè hỗ trợ.
Bắt nạt / Nạn nhân (Bully-victim)	Vừa là thủ phạm vừa là mục tiêu; thường phản ứng gây hấn bột phát, kiểm soát cảm xúc kém.
Người chứng kiến (Bystanders)	Gồm 4 vai trò: Người trợ giúp, Người củng cố, Người đứng ngoài và Người bảo vệ nạn nhân (Salmivalli et al., 1996).

• Mô hình lý thuyết tương tác: Luận giải cơ chế phong cách giáo dục của cha mẹ tác động đến hành vi ứng xử của con thông qua mức độ hỗ trợ tình cảm, phương thức thiết lập giới hạn hành vi và mức độ xâm lấn/kiểm soát tâm lý.

Chương 3: Tổ chức và phương pháp nghiên cứu

Chương 3 trình bày chi tiết tiến trình nghiên cứu thực tiễn qua 2 giai đoạn: Giai đoạn nghiên cứu lý luận (xây dựng cơ sở lý thuyết, lược khảo công cụ) và Giai đoạn nghiên cứu thực tiễn (khảo sát thử nghiệm, điều chỉnh thang đo, khảo sát chính thức trên diện rộng). Tác giả mô tả chi tiết mẫu khách thể gồm 642 học sinh THCS tại Trường THCS Bế Văn Đàn (Đống Đa) và Trường THCS Cổ Loa (Đông Anh), quy trình đánh giá độ tin cậy thang đo qua hệ số Cronbach's Alpha trước và sau điều chỉnh, quy trình phỏng vấn sâu và các tiêu chí lựa chọn trường hợp nghiên cứu điển hình.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu thực tiễn hành vi bắt nạt của học sinh trung học cơ sở và phong cách giáo dục của cha mẹ

Chương 4 công bố toàn bộ dữ liệu thực nghiệm thu được từ 642 học sinh:

• Thực trạng hành vi bắt nạt: Mức độ bị bắt nạt của học sinh THCS trong mẫu khảo sát ở mức trung bình. Hình thức bắt nạt phổ biến nhất là bắt nạt bằng lời nói (trêu chọc, nhạo báng, đe dọa); trong khi các hình thức bắt nạt thể chất (đánh, đá) và bắt nạt bằng cách cô lập xã hội chiếm tỷ lệ thấp hơn. Có sự khác biệt theo giới tính và kết quả học tập đối với hành vi gây hấn và bắt nạt.
• Thực trạng phong cách giáo dục của cha mẹ: Đánh giá điểm trung bình của 3 khía cạnh làm cha mẹ (hỗ trợ con, kiểm soát hành vi, kiểm soát tâm lý) và phân loại học sinh theo 4 nhóm phong cách giáo dục. Kết quả phân tích mối liên hệ giữa các khía cạnh phong cách giáo dục với độ tuổi của cha mẹ, nghề nghiệp, điều kiện kinh tế gia đình và khối lớp.
• Mối quan hệ giữa hành vi bắt nạt và phong cách giáo dục:
  • Mối quan hệ cha mẹ - con (mức độ cởi mở, chia sẻ) có tương quan nghịch có ý nghĩa với cả hành vi bắt nạt và hành vi bị bắt nạt của học sinh.
  • Phong cách giáo dục dân chủ (hỗ trợ cao, kiểm soát hành vi cao, kiểm soát tâm lý thấp) tương ứng với tỷ lệ học sinh có hành vi bắt nạt và bị bắt nạt ở mức thấp nhất.
  • Mức độ cha mẹ kiểm soát tâm lý cao có mối tương quan thuận, dự báo mức độ gia tăng hành vi bắt nạt và bị bắt nạt ở học sinh.
  • Dữ liệu nghiên cứu trường hợp định tính minh họa cụ thể diễn tiến tâm lý và hành vi của học sinh bắt nạt/nạn nhân trong các môi trường giáo dục gia đình khác biệt.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Luận án đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về hành vi bắt nạt của học sinh THCS và phong cách giáo dục của cha mẹ; làm rõ các khái niệm công cụ như hành vi bắt nạt, phong cách giáo dục của cha mẹ cùng các chiều kích hành vi làm cha mẹ (hỗ trợ, kiểm soát tâm lý, kiểm soát hành vi).
2. Lựa chọn, chuẩn hóa và kiểm định thành công bộ công cụ đo lường hành vi bắt nạt, phong cách giáo dục của cha mẹ và mối quan hệ giữa hai yếu tố, đáp ứng các tiêu chuẩn đo lường tâm lý học đối với mẫu khách thể học sinh THCS tại Việt Nam.

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Xác lập các tiêu chí và phương pháp đo lường hành vi bắt nạt và phong cách giáo dục của cha mẹ phục vụ công tác nghiên cứu và đánh giá tâm lý học đường.
2. Đánh giá thực trạng hành vi bắt nạt ở học sinh THCS trên địa bàn khảo sát, chỉ ra mức độ bị bắt nạt ở mức trung bình và hình thức dùng lời nói là phổ biến nhất.
3. Chứng minh thực nghiệm mối tương quan giữa sự cởi mở trong giao tiếp cha mẹ - con với hành vi của trẻ: Mối quan hệ cha mẹ - con cởi mở có tương quan nghịch với hành vi bắt nạt và bị bắt nạt; phong cách giáo dục dân chủ giúp giảm thiểu nguy cơ con tham gia vào các hành vi bắt nạt hoặc trở thành nạn nhân.
4. Cung cấp cơ sở khoa học và tài liệu tham khảo cho việc thiết kế các chương trình phòng ngừa hiện tượng bắt nạt học đường dựa vào gia đình.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Đối với gia đình: Khuyến khích cha mẹ áp dụng phong cách giáo dục dân chủ; tăng cường hỗ trợ cảm xúc và kiểm soát hành vi phù hợp; giảm thiểu các biện pháp kiểm soát tâm lý tiêu cực (áp đặt, trừng phạt cảm xúc); duy trì giao tiếp cởi mở để tạo điểm tựa tâm lý vững chắc cho con.
• Đối với nhà trường: Xây dựng quy trình phát hiện sớm các hình thức bắt nạt bằng lời nói và cô lập quan hệ; phối hợp chặt chẽ với cha mẹ học sinh trong việc nhận diện các dấu hiệu bất ổn tâm lý ở cả nhóm học sinh bắt nạt, nhóm nạn nhân và nhóm bắt nạt/nạn nhân; phát huy vai trò bảo vệ của nhóm học sinh chứng kiến.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu thực tiễn được giới hạn trên mẫu khảo sát 642 học sinh tại 02 trường THCS thuộc thành phố Hà Nội (01 trường nội thành và 01 trường ngoại thành), chưa đại diện cho học sinh THCS trên toàn quốc hoặc các vùng địa lý đặc thù khác. Dữ liệu đánh giá phong cách giáo dục của cha mẹ chủ yếu dựa trên bản tự báo cáo của học sinh.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng quy mô mẫu sang các tỉnh thành và vùng nông thôn, miền núi; kết hợp thu thập dữ liệu đa chiều từ phía cha mẹ và giáo viên chủ nhiệm; nghiên cứu sâu hơn về hiện tượng bắt nạt qua mạng (cyberbullying) và tiến hành các can thiệp thực nghiệm đánh giá hiệu quả của các chương trình tập huấn kỹ năng làm cha mẹ trong phòng ngừa bắt nạt học đường.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên Tâm lý học, Giáo dục học, Xã hội học: Có thể tham khảo chương trình tổng quan tài liệu có hệ thống, khung lý luận về các khía cạnh hành vi cha mẹ của Barber và Baumrind, cùng quy trình chuẩn hóa thang đo đo lường hành vi bắt nạt.
• Cán bộ quản lý giáo dục, giáo viên và chuyên viên tư vấn tâm lý học đường: Sử dụng các phát hiện thực nghiệm về đặc điểm của 4 nhóm tham gia bắt nạt và vai trò của người chứng kiến để xây dựng cẩm nang phòng ngừa, quy trình can thiệp bạo lực học đường.
• Các bậc phụ huynh học sinh: Tham khảo các phân tích về tác động tiêu cực của việc kiểm soát tâm lý và lợi ích của phong cách giáo dục dân chủ trong việc hỗ trợ con vượt qua giai đoạn khủng hoảng tâm sinh lý lứa tuổi THCS.

Câu hỏi thường gặp

1. Khách thể và địa bàn nghiên cứu thực tiễn của luận án được tiến hành ở đâu với quy mô mẫu là bao nhiêu?
Nghiên cứu thực tiễn của luận án được thực hiện trên mẫu khảo sát ngẫu nhiên gồm 642 học sinh tại 02 trường THCS trên địa bàn thành phố Hà Nội: Trường THCS Bế Văn Đàn (quận Đống Đa, thuộc khu vực nội thành) và Trường THCS Cổ Loa (huyện Đông Anh, thuộc khu vực ngoại thành).

2. Luận án phân biệt hành vi bắt nạt với các hành vi gây hấn khác dựa trên những đặc trưng nào?
Luận án xác định hai đặc trưng cốt lõi để phân biệt hành vi bắt nạt với các hành vi gây hấn thông thường: (1) Tính lặp đi lặp lại trong thời gian dài của các hành động gây hấn; (2) Sự mất cân bằng về vị thế hoặc sức mạnh giữa kẻ bắt nạt và nạn nhân (về thể chất, tâm lý hoặc quan hệ xã hội), khiến nạn nhân không thể tự bảo vệ bản thân.

3. Theo kết quả nghiên cứu của luận án, hình thức bắt nạt nào là phổ biến nhất ở học sinh THCS?
Kết quả khảo sát thực tiễn chỉ ra rằng mức độ bị bắt nạt của học sinh THCS ở mức trung bình, trong đó hình thức bắt nạt phổ biến nhất là dùng lời nói (lăng mạ, trêu chọc, đe dọa); các hình thức bắt nạt thể chất (đánh đập) và bắt nạt bằng cách cô lập quan hệ xã hội chiếm tỷ lệ thấp hơn.

4. Phong cách giáo dục nào của cha mẹ giúp giảm thiểu tối đa nguy cơ con thực hiện hành vi bắt nạt hoặc bị bắt nạt?
Kết quả nghiên cứu thực nghiệm của luận án khẳng định phong cách giáo dục dân chủ (được đặc trưng bởi mức độ cha mẹ hỗ trợ con cao, kiểm soát hành vi cao và kiểm soát tâm lý thấp) cùng mức độ giao tiếp cởi mở giữa cha mẹ và con có tương quan nghịch với hành vi bắt nạt và bị bắt nạt, giúp giảm thiểu tối đa việc trẻ tham gia hoặc trở thành nạn nhân của bắt nạt học đường.

5. Luận án phân chia các bên tham gia vào tình huống bắt nạt thành những nhóm nào?
Luận án phân chia thành 4 nhóm bên tham gia: (1) Học sinh bắt nạt thuần túy (pure bully); (2) Học sinh là nạn nhân thuần túy (pure victim); (3) Học sinh vừa bắt nạt vừa là nạn nhân (bully-victim / aggressive victim); (4) Học sinh chứng kiến, gồm 4 vai trò cụ thể: người trợ giúp, người củng cố, người đứng ngoài và người bảo vệ nạn nhân.

Kết luận

Luận án tiến sĩ Tâm lý học của tác giả Lê Thanh Hà đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và kiểm chứng thực nghiệm thành công mối quan hệ giữa hành vi bắt nạt của học sinh THCS và phong cách giáo dục của cha mẹ trên mẫu khảo sát 642 học sinh tại Hà Nội. Kết quả nghiên cứu xác định học sinh bị bắt nạt ở mức trung bình với hình thức bằng lời nói chiếm ưu thế, đồng thời chỉ ra phong cách giáo dục dân chủ và sự cởi mở trong giao tiếp gia đình là những nhân tố bảo vệ then chốt giúp giảm thiểu hành vi bắt nạt và tình trạng bị bắt nạt ở học sinh. Công trình đã chuẩn hóa bộ công cụ đo lường tin cậy và đóng góp cơ sở khoa học cho các chiến lược phòng ngừa bạo lực học đường dựa vào môi trường gia đình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU HÀNH VI BẮT NẠT CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ VÀ PHONG CÁCH GIÁO DỤC CỦA CHA MẸ 1. Những nghiên cứu về hành vi bắt nạt 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài Trước thực trạng bắt nạt học đường ngày càng trở nên khá phổ biến ở nhiều quốc gia trên thế giới, hiện tượng này là một trong những chủ đề được nhiều nhà quản lý, giáo dục, tâm lý học quan tâm nghiên cứu trong nhiều năm qua. Điển hình cho những nghiên cứu ở nước ngoài là các nghiên cứu của Olweus, D.

từ những năm 1980, chẳng hạn như: “Một số yếu tố gia đình và tính khí quyết định hành vi hung hăng của trẻ vị thành niên: phân tích một trường hợp” (1980), cuốn sách “Bắt nạt ở trường học: chúng ta biết gì và chúng ta có thể làm gì” (1990); “Vấn đề bắt nạt/nạn nhân ở học sinh: Thực trạng và tác động cơ bản của chương trình can thiệp ở trường” (1991)… Trong những công trình này, tác giả đã chỉ rõ quan điểm của mình về bắt nạt, định nghĩa bắt nạt, biểu hiện của nó và những yếu tố liên quan đến hành vi này. cũng đã thực hiện một loạt các nghiên cứu về hành vi bắt nạt như: “Chức năng tâm lý xã hội trong gia đình của những học sinh vị thành niên ở Úc có liên quan đến các vấn đề bắt nạt / nạn nhân” (1994); “Tại sao một số trẻ em bắt nạt ở trường? Những đóng góp của thái độ tiêu cực đối với nạn nhân và những kỳ vọng của bạn bè, phụ huynh và giáo viên” (2005); “Bắt nạt ở trường học: chúng ta có thể làm gì” (2007)… Từ những nghiên cứu này, đặc biệt trong cuốn sách “Bắt nạt ở trường học: chúng ta có thể làm gì”, tác giả đã chỉ ra các hình thức bắt nạt (trực tiếp, gián tiếp…), so sánh sự khác biệt trong hành vi bắt nạt ở học sinh nam và học sinh nữ, sự ảnh hưởng thể chất và tinh thần đến hành vi bắt nạt, hậu quả của hành vi bắt nạt, môi trường cho bắt nạt, quan điểm nhân văn về bắt nạt cũng như những giải pháp nhằm hạn chế hiện tượng bắt nạt… 15 Những nghiên cứu về bắt nạt cũng đã chỉ rõ hậu quả có thể có không chỉ đối với nạn nhân mà còn đối với chính những học sinh đi bắt nạt bạn khác. Điển hình cho hướng nghiên cứu này là các tác giả: Rigby & Cox, 1996; Eron, Huesmann, Dubow, Romanoff, & Yarmel, 1987; Baldry, 2004, Kumpulainen và cộng sự, 1999; Haynie, Nansel, Eitel, Crump, Saylor, Yu và cộng sự, 2001; Kuntsche & Klingemann, 2004; Nansel và cộng sự, 2003; Coolidge, Den Boer, & Segal, 2004… Hawker và Boulton (2000) đã tiến hành nghiên cứu về bắt nạt theo hướng khảo cứu những nghiên cứu từ hơn 20 năm trước đó và cũng đưa ra một số kết luận về hiện tượng bắt nạt như mối quan hệ khá chặt chẽ giữa nạn nhân của bắt nạt và hiện tượng trầm cảm. Ngoài những công trình trên, có khá nhiều nghiên cứu về bắt nạt và chỉ ra những yếu tố liên quan đến hiện tượng này như độ tuổi, giới tính, thành tích và môi trường học tập… Điển hình như các nghiên cứu của các tác giả như: Boulton & Smith (1994); Boulton & Underwood (1992); Charach, Pepler & Ziegler (1995); Craig & Pepler (1997); Bosworth và cộng sự (1999); Sourander và cộng sự (2000); Wolke và cộng sự (2000); Hanish & Guerra, (2000, 2004); Yoneyama & Naito (2003); Eisenberg, Neumark-Sztainer, & Perry (2003); Hanish & Guerra (2000, 2004); Ma (2002; 2004); Sullivan và cộng sự (2004)… Tạp chí tâm lý học số 11 tháng 11 năm 2009 có đăng bài viết “Bị bắt nạt bởi bạn cùng lứa và mối liên hệ với nhận thức bản thân, trầm cảm ở học sinh phổ thông” của tác giả Trần Văn Công và Bahr Weiss, David Cole (2009).

Nghiên cứu được thực hiện trên 400 học sinh ở một trường tiểu học ở nông thôn và một trường trung học ở trung tâm bang Tennessee, Mỹ, trong đó 100 học sinh lớp 3, 96 học sinh lớp 4, 100 học sinh lớp 5 và 104 trẻ lớp 6. Nghiên cứu này đã chỉ ra rằng 25.5% trẻ thường xuyên bị ít nhất một hình thức bắt nạt ẩn/quan hệ như bị nói xấu, tung tin đồn; 10.75% trẻ thường xuyên bị ít nhất một hình thức bắt nạt ngoài/cơ thể như đấm, đá, đánh.75% trẻ thường 16 xuyên bị ít nhất một hình thức bắt nạt nào đó ở bắt nạt ẩn/quan hệ và ngoài/cơ thể, ít nhất một hình thức bắt nạt ở mỗi loại. Nếu tính cả hai hình thức bị bắt nạt, tỉ lệ sẽ là 28. Như vậy, cứ khoảng 3 em học sinh thì có một em bị ít nhất một hình thức bắt nạt nào đó.

Nghiên cứu này cũng chỉ rõ nữ giới bị bắt nạt ẩn/quan hệ nhiều hơn nam và bị bắt nạt ngoài/cơ thể ít hơn nam. Nói cách khác, nam bị bắt nạt về mặt cơ thể, bạo lực nhiều hơn nữ và ít bị bắt nạt hơn về lời nói, quan hệ (Trần Văn Công, Bahr Weiss, David Cole, 2009).B (2015, bản tiếng Việt), đã trình bày những kết quả nghiên cứu của mình qua cuốn sách “Giúp trẻ không bị bắt nạt”. Trong đó, tác giả đã chỉ rõ bản chất của bắt nạt, những dấu hiệu cảnh báo, nguyên nhân cũng như cách thức giúp đỡ trẻ đang bị bắt nạt… Barbara Coloroso (2017, bản tiếng Việt) cũng đã viết tác phẩm “Ba mẹ ơi, con bị bắt nạt”. cuốn sách này đã mang đến một bức tranh toàn cảnh: Tại sao hiện nay vấn nạn này lại phổ biến đến thế? Những hình thức của nó là gì, bắt nguồn từ những nguyên nhân nào? Đối tượng tham gia và những ai phải gánh chịu các tác hại của tệ bắt nạt? Những hệ quả nghiêm trọng như các vụ xả súng, tự sát, tổn thương tâm lý suốt đời còn khiến bạn thờ ơ được không? Những câu hỏi then chốt sẽ lần lượt được giải đáp một cách sinh động và sâu sắc.

“Vòng tròn bắt nạt” đã được chỉ ra: gồm kẻ bắt nạt, người bị bắt nạt, và những kẻ bàng quan; sâu xa hơn là những khiếm khuyết từ môi trường sống đầy định kiến của trẻ. Nhìn chung, bắt nạt ở học sinh là một vấn đề luôn thu hút được sự quan tâm của rất nhiều nhà nghiên cứu. Các công trình nghiên cứu rất đa dạng, tiếp cận hiện tượng theo nhiều cách khác nhau, từ những nghiên cứu về mặt học thuật, những nghiên cứu tập trung vào hậu quả, những nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng hoặc có liên quan và hầu hết các nghiên cứu đều hướng tới việc đề ra các giải pháp giúp ngăn chặn, giảm thiểu và hỗ trợ học sinh khắc phục những hậu quả có liên quan đến bắt nạt. Những nghiên cứu ở Việt Nam Khác với những nghiên cứu rất phong phú ở nước ngoài, những nghiên cứu về hiện tượng bắt nạt ở Việt Nam còn khá hạn chế.

Đề tài “Hành vi bắt nạt trong nhóm trẻ em trai ở bậc Trung học trong nhà trường phổ thông” năm 2009 của tác giả Nguyễn Thị Thanh Mai cùng cộng sự được thực hiện trên 317 học sinh của 2 trường Trung học cơ sở Nghĩa Tân (quận Cầu Giấy) và Trung học cơ sở Cầu Diễn (huyện Từ Liêm), 65 giáo viên chủ nhiệm và cán bộ quản lý và 7 trường hợp điển hình thuộc hai trường nêu trên đã đưa ra kết luận tình trạng bắt nạt học đường ở Việt Nam đang gia tăng. Các học sinh nhận thức hành vi bắt nạt học đường là: (1) Hành động xảy ra một lần hoặc nhiều lần với bạn bè nhưng không gây tổn thất về thể chất hoặc tâm lý, tinh thần; (2) Hành vi tiêu cực lặp đi, lặp lại nhiều lần với một trẻ khác yếu thế hơn về thể chất hoặc tình cảm, xảy ra bất kể lúc nào do một hoặc nhiều người khác thực hiện, gây tổn thương nhất định về thể chất hoặc tâm lý, tinh thần; (3) Hành vi được thể hiện bằng hành động gây tổn thất lớn về thể chất hoặc tâm lý, tinh thần chiếm 79%. Nghiên cứu cho kết quả tỉ lệ học sinh bị bắt nạt nhiều gấp 2 lần tỉ lệ học sinh có hành vi bắt nạt. Hậu quả của hành vi bắt nạt được thống kê là những ảnh hưởng tiêu cực tới tâm lý, tinh thần cũng như thể trạng, kết quả học tập của học sinh, thậm chí có cả những hệ lụy nặng nề như tự kỷ, trầm cảm, hoảng loạn hay tự tử.

Và theo nhóm tác giả, các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi bắt nạt ở trẻ em trai ở trường trung học cơ sở là: (1) Tình hình kinh tế - xã hội ảnh hưởng tới hành vi bắt nạt của trẻ em trai ở trường trung học cơ sở; (2) Tác động của môi trường gia đình, nhà trường đến hành vi bắt nạt của trẻ em trai ở trường trung học cơ sở; (3) Ảnh hưởng của đặc điểm tâm, sinh lý của học sinh trai vì các em có độ tuổi từ 11 đến 15 tuổi, đây là thời kỳ phát triển mạnh mẽ và phức tạp nhất, về cơ thể, tâm lý cũng như về các mối quan hệ. Nghiên cứu cũng chỉ ra các đặc điểm, biểu hiện của trẻ đi bắt nạt, trẻ bị bắt nạt và hậu quả dẫn tới hành vi lệch chuẩn. 18 Phạm Thị Ánh, Nguyễn Thị Si (2010) đã thực hiện nghiên cứu đề tài “Quan hệ giữa hiện tượng bị bắt nạt và nhận thức bản thân ở học sinh phổ thông”. Nghiên cứu này được thực hiện trên 161 học sinh từ 3 trường tiểu học và 1 trường Trung học cơ sở thuộc các tỉnh: Bắc Ninh, Bắc Giang và Hà Nội.

Các kết quả nghiên cứu cho thấy: “Tỉ lệ trẻ bị bắt nạt là đáng báo động: trong số 100 trẻ thì có 38 trẻ (hơn 1/3) thường xuyên hoặc luôn luôn bị ít nhất một hình thức bắt nạt. Phổ biến nhất là bắt nạt về các mối quan hệ như bêu xấu, làm bạn bè xa lánh”. Trần Văn Công (2017) đã công bố bài báo “Thực trạng bắt nạt ở học sinh Việt Nam”. Nghiên cứu này tập trung tìm hiểu thực trạng bắt nạt ở học sinh Việt Nam.

Khách thể nghiên cứu gồm 955 học sinh của 7 trường tiểu học và trung học cơ sở trên địa bàn nội và ngoại thành Hà Nội, độ tuổi trung bình là 11,3. Kết quả cho thấy 344 học sinh (chiếm 36% tổng số khách thể nghiên cứu) thường xuyên bị bắt nạt bởi ít nhất một loại hình. Trong đó, có 122 em (chiếm 12,8% tổng số khách thể nghiên cứu) bị bắt nạt bởi 2 đến 5 hình thức. Kết quả cũng cho thấy có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ở một số loại hình mà nạn nhân bị bắt nạt xét về mặt giới tính và khối lớp.