Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong hệ thống giáo dục quốc dân của Việt Nam, môn học Giáo dục Quốc phòng (GDQP) giữ vị trí then chốt trong việc giáo dục ý thức bảo vệ Tổ quốc, trang bị kiến thức và kỹ năng quân sự phổ thông cho học sinh, sinh viên. Theo các chủ trương của Đảng và quy định của Nhà nước (tiêu biểu như Nghị định số 15/NĐ-CP ngày 01/05/2001 và Chỉ thị số 08/2002/CT-BGD&ĐT ngày 20/03/2002), các trường đại học sư phạm lớn—trong đó có Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh—được giao nhiệm vụ đào tạo cử nhân ngành ghép Giáo dục Thể chất - Giáo dục Quốc phòng (GDTC - GDQP) nhằm xây dựng đội ngũ giáo viên nòng cốt cho các trường trung học phổ thông và trung học chuyên nghiệp.

Nội dung thực hành kỹ thuật bắn súng tiểu liên AK (bài 1b) là một trong những nội dung trọng tâm và phức tạp nhất của chương trình huấn luyện quân sự. Trên thực tế, trong quá trình học tập tại Khoa GDTC và Khoa GDQP, phần lớn sinh viên chỉ được luyện tập và kiểm tra kỹ thuật thông qua thiết bị súng bắn tia laser. Khi bước vào đợt thi hoặc hội thao bắn đạn thật tại trường bắn, thành tích của sinh viên thường bị sụt giảm đáng kể so với khi luyện tập với súng laser (như trường hợp ghi nhận tại các lớp GDTC - GDQP 4C, 4D khóa 33 năm học 2009–2010). Sự chênh lệch thành tích này xuất phát chủ yếu từ các yếu tố tâm lý bất lợi như cảm giác run sợ trước tiếng nổ vũ khí, áp lực đạn thật, sự hồi hộp và trạng thái căng thẳng thần kinh trước thời điểm bước vào tuyến bắn.

Nhằm tìm kiếm cơ sở khoa học để điều chỉnh tâm lý và nâng cao hiệu quả bắn súng cho người học, đề tài "Nghiên cứu trạng thái tâm lý trước khi thi bắn súng tiểu liên AK của sinh viên chuyên ngành Giáo dục Thể chất - Giáo dục Quốc phòng, khóa 33, Khoa Giáo dục Thể chất, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh" đã được thực hiện với các mục tiêu và nhiệm vụ cụ thể:

  • Mục đích nghiên cứu: Phát hiện các đặc điểm và thông tin thực chứng liên quan đến trạng thái tâm lý trước khi thi bắn súng tiểu liên AK của sinh viên chuyên ngành GDTC - GDQP khóa 33, làm cơ sở khoa học để đề xuất các biện pháp sư phạm nhằm điều chỉnh tâm lý, nâng cao thành tích bắn đạn thật.
  • Nhiệm vụ nghiên cứu:
    1. Nhiệm vụ 1: Lựa chọn và ứng dụng các test đánh giá trạng thái tâm lý trước khi thi bắn súng tiểu liên AK của sinh viên chuyên ngành GDTC - GDQP khóa 33.
    2. Nhiệm vụ 2: Tìm hiểu mối liên quan giữa các biểu hiện trạng thái tâm lý và thành tích bắn súng tiểu liên AK của sinh viên.
  • Đối tượng và khách thể nghiên cứu:
    • Đối tượng nghiên cứu: Trạng thái tâm lý trước khi thi bắn súng tiểu liên AK và thành tích bắn súng đạn thật.
    • Khách thể khảo sát: 78 sinh viên thuộc lớp GDTC - GDQP 4 Bình Thuận - Long An (khóa 33), Khoa Giáo dục Thể chất, Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh.
    • Thời gian và địa điểm: Đề tài được triển khai từ tháng 06/2010 đến tháng 05/2011 tại Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Cơ sở lý luận

Khóa luận xây dựng nền tảng lý luận dựa trên sự tổng hợp liên ngành giữa tâm lý học đại cương, tâm lý học thể dục thể thao (TDTT), tâm lý học sư phạm quân sự và sinh lý học lứa tuổi:

  • Tâm lý học đại cương: Tổng quan lịch sử thuật ngữ tâm lý học (từ các công trình của Marko Marulic, Rudolph Goclenius năm 1590, Christian Wolff giai đoạn 1732–1734, đến phòng thí nghiệm thực nghiệm đầu tiên của Wilhelm Wundt tại Leipzig năm 1879, học thuyết phản xạ có điều kiện của I.P. Pavlov và cấu trúc nhân cách của S. Freud). Phân loại hiện tượng tâm lý thành ba nhóm: quá trình tâm lý, trạng thái tâm lý và thuộc tính tâm lý cá nhân.
  • Tâm lý học Thể dục Thể thao: Lý thuyết chuẩn bị tâm lý (chuẩn bị tâm lý chung và chuẩn bị trực tiếp cho cuộc thi đấu); hệ thống 4 trạng thái tâm lý trước thi đấu gồm: trạng thái sẵn sàng thi đấu, trạng thái "sốt xuất phát", trạng thái thờ ơ (dửng dưng) và trạng thái tự yên tâm.
  • Tâm lý học Sư phạm Quân sự: Nghiên cứu quy luật tâm lý của hoạt động dạy và học trong môi trường huấn luyện quân sự, sự thích ứng tâm lý của người học đối với vũ khí trang bị và điều kiện chiến đấu.
  • Đặc điểm sinh lý - tâm lý lứa tuổi 20–25: Sự phát triển hoàn thiện của hệ thần kinh trung ương (14–16 tỷ nơ-ron, quá trình myelin hóa đạt độ hoàn thiện cao, liên kết synap phong phú); sự ổn định của hệ vận động; đặc điểm tư duy trừu tượng, tính độc lập, ý chí kiên quyết nhưng dễ nôn nóng và nhạy cảm về mặt cảm xúc.

Phương pháp nghiên cứu

Tác giả đã kết hợp 5 phương pháp nghiên cứu khoa học cơ bản:

  1. Phương pháp tham khảo tài liệu: Thu thập, phân tích và tổng hợp các giáo trình, nghị định, tài liệu chuyên ngành về giáo dục quốc phòng, tâm lý học TDTT và sinh lý học.
  2. Phương pháp phỏng vấn bằng phiếu hỏi: Sử dụng 2 bộ phiếu điều tra trắc nghiệm tâm lý (gồm 20 câu hỏi đánh giá mức độ lo lắng và bảng đánh giá trạng thái cảm xúc, sự tự tin trước khi bắn) phát trực tiếp cho 78 sinh viên ngay trước giờ thi.
  3. Phương pháp quan sát sư phạm: Theo dõi hành vi, thái độ, biểu hiện vận động và biến đổi bên ngoài của sinh viên trong suốt quá trình tập luyện và trước lúc vào bệ bắn.
  4. Phương pháp kiểm tra tâm lý học (Tests):
    • Test đo tần số mạch đập: Tiến hành đo ở 2 thời điểm: Mạch cơ bản (trạng thái nghỉ ngơi, sáng sớm lúc mới thức dậy) và Mạch trạng thái (ngay trước khi bước vào tuyến bắn đạn thật).
    • Test đánh giá mức độ lo lắng (Test 2).
    • Test tự đánh giá trạng thái cảm xúc tổng hợp (Test 3 - Chỉ số P).
  5. Phương pháp toán học thống kê: Tính toán giá trị trung bình mẫu ($\bar{X}$), độ lệch chuẩn ($S$), hệ số biến thiên ($C_v$), sai số tương đối của giá trị trung bình mẫu ($\varepsilon_{0.05}$) và hệ số tương quan thứ hạng Spearman ($r$) để đánh giá mối liên hệ giữa các biến số tâm lý với điểm thi bắn súng ở mức xác suất $P = 0.05$ và $P = 0.01$.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận từ đường lối quân sự của Đảng, văn bản quy phạm pháp luật đến các lý thuyết tâm lý học chuyên ngành:

  • Quan điểm của Đảng và Nhà nước về môn học GDQP: Trích dẫn các văn kiện lịch sử từ Hội nghị lần thứ 12 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa II (1957), Nghị định 15/NĐ-CP, Chỉ thị 08/2002/CT-BGD&ĐT và Quyết định số 27/2007/QĐ-BLĐTBXH về chương trình huấn luyện bắn súng AK bài 1b và kỹ chiến thuật bộ binh.
  • Bản chất các trạng thái tâm lý trước thi đấu:
    • Trạng thái sẵn sàng tâm lý: Mức độ hưng phấn tối ưu, kiểm soát ý thức tốt, tự tin vào kỹ thuật bản thân.
    • Trạng thái "sốt xuất phát": Quá trình hưng phấn chiếm ưu thế tuyệt đối, ức chế phân biệt bị lấn át, biểu hiện qua mạch đập nhanh, vã mồ hôi, run rẩy, mất tập trung, phối hợp động tác bị rối loạn dẫn đến bắn chệch mục tiêu.
    • Trạng thái thờ ơ: Tăng cường quá trình ức chế ở vỏ não sau giai đoạn căng thẳng kéo dài, sinh viên rơi vào trạng thái uể oải, suy sụp tinh thần, giảm phản ứng.
    • Trạng thái tự yên tâm: Đánh giá sai tương quan năng lực bản thân, dẫn đến chủ quan hoặc buông xuôi.
  • Các biện pháp điều chỉnh tâm lý: Trình bày chi tiết các liệu pháp điều chỉnh trạng thái bất lợi: điều hòa nhịp thở (hít sâu - thở chậm), thả lỏng cơ bắp có ý thức, liệu pháp tự kỷ ám thị qua lời nói thầm trong óc ("Tôi thư giãn và bình thản", "Tim tôi đập nhẹ"), xoa bóp (massage) thư giãn hoặc kích thích, và vai trò của người hướng dẫn/huấn luyện viên trong việc định hướng nhận thức cho học viên.

Chương 2: Phương pháp và tổ chức nghiên cứu

Chương 2 trình bày chi tiết thiết kế nghiên cứu, quy trình triển khai và công cụ xử lý dữ liệu:

  • Trình bày công thức thống kê toán học sử dụng trong phân tích dữ liệu.
  • Kế hoạch 10 bước tổ chức thực hiện từ thu thập tài liệu (tháng 06/2010), bảo vệ đề cương (tháng 11/2010), thu thập số liệu đợt 1 và 2 (tháng 12/2010 – 04/2011), xử lý số liệu và hoàn chỉnh khóa luận báo cáo (tháng 05/2011).
  • Mô tả cách thức thu thập số liệu thực nghiệm trên 78 sinh viên lớp GDTC - GDQP 4 Bình Thuận - Long An khóa 33.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 công bố toàn bộ số liệu thu được từ thực nghiệm và các phép đo tương quan:

  • Đánh giá trạng thái cảm xúc qua biến thiên mạch đập: Tần số mạch đập trung bình tăng từ mức cơ bản $68.38$ lần/phút lên mức trạng thái trước khi bắn là $75.91$ lần/phút. Phân loại mức độ căng thẳng cảm xúc dựa trên độ chênh lệch mạch cho thấy:
    • Mức độ căng thẳng cảm xúc rất cao: 1.28%
    • Mức độ căng thẳng cảm xúc cao: 10.25%
    • Mức độ căng thẳng cảm xúc trung bình: 28.20%
    • Mức độ căng thẳng cảm xúc dưới trung bình: 47.43%
    • Mức độ căng thẳng cảm xúc bình thường: 12.84%
  • Đánh giá mức độ lo lắng và trạng thái tâm lý tổng hợp: Điểm lo lắng trung bình của sinh viên là $48.40$ điểm; tỷ lệ sinh viên có mức độ lo lắng từ trung bình đến cao chiếm tới $2/3$ tổng số người được khảo sát ($1/3$ ở mức trung bình và $1/3$ ở mức cao). Điểm trạng thái tâm lý tổng hợp trung bình đạt $28.86$ điểm.
  • Thành tích bắn súng tiểu liên AK: Điểm trung bình đạt $20.40$ điểm ($S = 7.34$). Hệ số biến thiên $C_v = 36.17% > 20%$ chứng minh độ phân tán điểm số rất lớn, sự ổn định kỹ thuật bắn của tập thể sinh viên ở mức thấp.
  • Phân tích tương quan giữa tâm lý và thành tích bắn: Phép tính hệ số tương quan thứ hạng giữa thành tích bắn súng AK với các chỉ số tâm lý đều mang giá trị âm có ý nghĩa thống kê ($p < 0.01$):
    • Tương quan giữa thành tích bắn với độ căng thẳng cảm xúc (độ lệch mạch): $r = -0.376$.
    • Tương quan giữa thành tích bắn với mức độ lo lắng: $r = -0.391$.
    • Tương quan giữa thành tích bắn với trạng thái tâm lý ức chế: $r = -0.551$.

Kết quả và đóng góp

Bảng tổng hợp các chỉ số thực nghiệm chính ($n = 78$)

TT Chỉ số kiểm tra Đơn vị tính Trung bình ($\bar{X}$) Độ lệch chuẩn ($S$) Hệ số biến thiên ($C_v%$) Sai số tương đối ($\varepsilon_{0.05}$)
1 Mạch cơ bản (lúc yên tĩnh) Lần/phút 68.38 4.01 5.86 0.013
2 Mạch trạng thái (trước khi bắn) Lần/phút 75.91 7.38 8.79 0.020
3 Trạng thái lo lắng (Test 2) Điểm 48.40 6.17 12.74 0.028
4 Trạng thái tâm lý tổng hợp (Test 3) Điểm 28.86 5.75 19.92 0.039
5 Thành tích bắn súng AK (Điểm thi) Điểm 20.40 7.34 36.17 0.059

Bảng hệ số tương quan giữa thành tích bắn và các biểu hiện tâm lý

TT Mối tương quan phân tích Hệ số tương quan ($r$) Ngưỡng ý nghĩa ($r_{0.01}$) Kết luận thống kê
1 Thành tích bắn với Mức căng thẳng cảm xúc ($L$) -0.376 0.386 / $p < 0.01$ Có tương quan nghịch, có ý nghĩa thống kê
2 Thành tích bắn với Mức độ lo lắng ($X$) -0.391 0.386 / $p < 0.01$ Có tương quan nghịch chặt chẽ
3 Thành tích bắn với Trạng thái tâm lý tổng hợp ($P$) -0.551 0.386 / $p < 0.01$ Tương quan nghịch mức độ trung bình - cao

Đóng góp và kiến nghị thực tiễn của đề tài

  • Đóng góp khoa học: Cung cấp số liệu thực nghiệm khẳng định trạng thái căng thẳng cảm xúc và mức độ lo lắng có ảnh hưởng tiêu cực trực tiếp (tương quan nghịch) đến kết quả bắn súng AK đạn thật của sinh viên.
  • Kiến nghị thực tiễn:
    • Khoa Giáo dục Quốc phòng cần chú trọng huấn luyện tâm lý song song với huấn luyện kỹ thuật bắn; hướng dẫn sinh viên áp dụng các biện pháp tự điều chỉnh tâm lý trước giờ bắn (thở sâu, thả lỏng cơ bắp, ám thị tâm lý).
    • Nhà trường và bộ môn cần tổ chức cho sinh viên được bắn tập đạn thật ít nhất từ 01 lần trở lên trước kỳ thi chính thức nhằm giải tỏa tâm lý lo sợ tiếng nổ và tạo cảm giác thực tế cho sinh viên.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế của đề tài:
    • Phạm vi khảo sát mới dừng lại ở một lớp sinh viên ngành ghép GDTC - GDQP (78 sinh viên khóa 33, khu vực Bình Thuận - Long An), chưa mở rộng khảo sát đối chứng trên toàn khóa hoặc các sinh viên không chuyên ngành.
    • Thời gian thực hiện khóa luận tương đối ngắn, tác giả chưa tiến hành thực nghiệm sư phạm đối chứng để đo lường mức độ cải thiện điểm số sau khi áp dụng cụ thể các bài tập can thiệp tâm lý.
  • Hướng nghiên cứu tiếp theo:
    • Mở rộng phạm vi nghiên cứu trên quy mô mẫu lớn hơn ở nhiều cơ sở đào tạo giáo viên GDQP trên toàn quốc.
    • Xây dựng và kiểm nghiệm hiệu quả của quy trình can thiệp tâm lý chuyên biệt (kết hợp các bài tập sinh học - tâm lý) trong các giáo trình thực hành bắn súng quân dụng.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu tham khảo thiết thực cho:

  • Giảng viên và cán bộ huấn luyện môn GDQP - An ninh: Tham khảo cơ sở thực nghiệm để hiểu rõ nguyên nhân sụt giảm điểm số của người học khi chuyển từ tập luyện sang thi bắn đạn thật, từ đó xây dựng giáo án chuẩn bị tâm lý phù hợp.
  • Sinh viên ngành Giáo dục Quốc phòng và Thể dục Thể thao: Tiếp cận các phương pháp tự kiểm soát trạng thái "sốt xuất phát", phương pháp thở và thư giãn cơ bắp để đạt phong độ thi đấu/kiểm tra tốt nhất.
  • Người làm nghiên cứu khoa học giáo dục và tâm lý học ứng dụng: Tham khảo phương pháp phối hợp giữa trắc nghiệm định lượng (bộ câu hỏi phỏng vấn) và đo đạc chỉ số sinh lý (tần số tim/mạch đập) trong nghiên cứu thể thao và quân sự.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận nghiên cứu trên đối tượng cụ thể nào và quy mô mẫu là bao nhiêu?

Đề tài nghiên cứu trên khách thể gồm 78 sinh viên thuộc lớp Giáo dục Thể chất - Giáo dục Quốc phòng 4 Bình Thuận - Long An, khóa 33, Khoa Giáo dục Thể chất, Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh trong năm học 2010–2011.

2. Sự thay đổi tần số mạch đập của sinh viên trước khi thi bắn đạn thật diễn ra như thế nào?

Tần số mạch đập trung bình của sinh viên ở trạng thái cơ bản (lúc yên tĩnh sáng sớm) là $68.38$ lần/phút. Khi bước vào trạng thái chuẩn bị thi bắn súng AK, mạch đập trung bình tăng lên $75.91$ lần/phút (độ lệch chuẩn $S = 7.38$). Mức độ căng thẳng cảm xúc phản ánh qua độ tăng mạch đập phân bố chủ yếu ở mức dưới trung bình ($47.43%$) và trung bình ($28.20%$), trong đó có $11.53%$ sinh viên ở mức cao và rất cao.

3. Mối tương quan giữa trạng thái tâm lý và điểm thi bắn súng tiểu liên AK được xác định ra sao?

Các phân tích toán học thống kê cho thấy tất cả các chỉ số phản ánh trạng thái tâm lý tiêu cực đều có tương quan nghịch với thành tích bắn súng AK ở mức ý nghĩa $p < 0.01$: tương quan giữa điểm thi với độ căng thẳng cảm xúc là $r = -0.376$, với mức độ lo lắng là $r = -0.391$, và với trạng thái tâm lý tổng hợp là $r = -0.551$. Điều này chứng minh mức độ lo lắng, căng thẳng càng cao thì điểm thi bắn súng càng thấp.

4. Tác giả đề xuất những kỹ thuật nào giúp người học tự điều chỉnh trạng thái tâm lý trước khi bắn?

Tác giả nêu các giải pháp kỹ thuật cụ thể gồm: tập trung tư tưởng hít thở sâu; nắm chặt tay rồi từ từ buông lỏng; tìm nơi yên tĩnh nhắm mắt thư giãn cơ thể và sử dụng liệu pháp ám thị bằng lời nói thầm ("Tôi thư giãn và bình thản", "Tim tôi đập chậm lại", "Tôi không sợ gì cả"); kết hợp xoa bóp nhẹ nhàng làm giảm căng thẳng thần kinh.

5. Khóa luận đưa ra kiến nghị then chốt nào về mặt tổ chức đào tạo môn học?

Kiến nghị quan trọng nhất của tác giả là các đơn vị đào tạo cần bố trí cho sinh viên được trải nghiệm bắn đạn thật trước kỳ thi ít nhất từ 01 lần trở lên để rèn luyện tâm thế, thích ứng với tiếng nổ thực tế và giải tỏa áp lực tâm lý trước kỳ thi chính thức.


Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp cử nhân của tác giả Mai Sỹ Hà đã giải quyết trọn vẹn mục tiêu nghiên cứu thông qua việc khảo sát, đo lường định lượng trạng thái tâm lý và mối liên hệ của nó với thành tích bắn súng tiểu liên AK ở sinh viên chuyên ngành GDTC - GDQP khóa 33 Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh. Các số liệu thực nghiệm chứng minh rằng các biểu hiện lo lắng, căng thẳng cảm xúc và ức chế tâm lý trước khi thi có tương quan nghịch rõ rệt với kết quả bắn đạn thật. Đề tài đã đề xuất các biện pháp sư phạm và kỹ thuật tự điều hòa tâm lý thiết thực, đồng thời kiến nghị giải pháp tổ chức bắn tập đạn thật trước kỳ thi nhằm nâng cao chất lượng đào tạo giáo viên GDQP.