Nghiên Cứu Về Trách Nhiệm Xã Hội Của Doanh Nghiệp Tại Tỉnh Phú Thọ

Chuyên khảo phân tích Trách nhiệm xã hội của các doanh nghiệp công nghiệp trên địa bàn tỉnh phú thọ, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Vũ Thị Phương Lan
• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Quản Trị Kinh Doanh
• Đề tài: Nghiên Cứu Trách Nhiệm Xã Hội Của Doanh Nghiệp Tại Tỉnh Phú Thọ
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Phú Thọ

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI CỦA DOANH NGHIỆP
• 1.1. Các nghiên cứu về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu quốc tế
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI CỦA DOANH NGHIỆP VÀ KHUNG NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG THỰC HIỆN TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI CỦA DOANH NGHIỆP CÔNG NGHIỆP TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH PHÚ THỌ
• 4. CHƯƠNG 4: KIẾN NGHỊ, KHUYẾN NGHỊ VÀ KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Trách Nhiệm Xã Hội tại Phú Thọ

Nghiên cứu về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (CSR) không còn xa lạ trên thế giới, nhưng mới nổi lên ở Việt Nam trong quá trình hội nhập. Hội nhập mở ra cơ hội phát triển, nhưng cũng tạo ra thách thức cạnh tranh. CSR từ thiện nguyện đã trở thành yếu tố quyết định khả năng tiếp cận thị trường cao cấp. Doanh nghiệp cần chiến lược CSR để nâng cao năng suất, tăng lòng trung thành của nhân viên, và đóng góp vào sự phát triển bền vững. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp thiếu kinh nghiệm và chuyên gia về CSR, cũng như thiếu hành lang pháp lý. Đặc biệt, thiếu kiến thức về khái niệm, nội hàm và lợi ích của CSR. CSR không mới, nhưng vẫn hấp dẫn doanh nghiệp, nhà đầu tư, người tiêu dùng và xã hội. Doanh nghiệp muốn phát triển bền vững phải tuân thủ các tiêu chuẩn về môi trường, bình đẳng giới, an toàn lao động, quyền lợi lao động, trả lương công bằng, đào tạo nhân viên và phát triển cộng đồng.

1.1. Lịch Sử Hình Thành và Phát Triển CSR Phú Thọ

Phú Thọ có nền công nghiệp phát triển sớm, là cái nôi của công nghiệp các tỉnh phía Bắc. Các ngành công nghiệp đặc trưng là dệt, nhuộm, hóa chất, phân bón, giấy. Sau hơn một thế kỷ phát triển, Phú Thọ trở thành địa phương có nền kinh tế phát triển vượt bậc. Tuy nhiên, bên cạnh thành tựu kinh tế, Phú Thọ hiện nay là một địa phương có nền công nghiệp ô nhiễm xếp thứ 7 trong cả nước. Tình trạng đình công, tai nạn lao động, mâu thuẫn về quan hệ lao động có xu hướng gia tăng. Chưa có nghiên cứu chính thức nào về CSR được công bố, đặc biệt là những nghiên cứu có sử dụng điều tra xã hội học.

1.2. Tầm Quan Trọng của Nghiên Cứu CSR Doanh Nghiệp Phú Thọ

Nghiên cứu về CSR tại Phú Thọ là cần thiết để giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa lợi ích doanh nghiệp với lợi ích của các bên liên quan, đặc biệt là môi trường và xã hội. Quan trọng hơn, nghiên cứu này nhằm tăng cường thực hiện CSR của doanh nghiệp, tăng cường nhận thức và sự hiểu biết về khái niệm, nội hàm CSR. Vì lý do đó, đề tài “Trách nhiệm xã hội của các doanh nghiệp công nghiệp trên địa bàn tỉnh Phú Thọ” được lựa chọn để nghiên cứu cho luận án tiến sĩ.

II. Vấn Đề và Thách Thức CSR tại Doanh Nghiệp Phú Thọ

Tại các quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam, lợi ích và tăng trưởng kinh tế đang được ưu tiên hàng đầu, họ chấp nhận đánh đổi các vấn đề về xã hội, môi trường nên hầu hết tại các quốc gia này hiểu biết của doanh nghiệp và cộng đồng về TNXHDN còn hạn chế. Đặc biệt là ở đây DN mới chỉ nhìn thấy chi phí khi thực hiện TNXHDN phải bỏ ra mà chưa thấy được các lợi ích to lớn khác từ việc thực hiện TNXHDN mang lại. Phú Thọ là địa phương có nền công nghiệp phát triển từ khá sớm, là cái nôi của nền công nghiệp các tỉnh phía Bắc.

2.1. Ô nhiễm Môi Trường và Ảnh Hưởng Đến Phát Triển Bền Vững Phú Thọ

Các ngành công nghiệp đặc trưng và mũi nhọn của Phú Thọ hiện nay là công nghiệp dệt, nhuộm, hoá chất, phân bón, giấy. Trải qua hơn một thế kỷ phát triển công nghiệp với các ngành đặc trưng như trên Phú Thọ đã trở thành địa phương có nền kinh tế phát triển vượt bậc tại khu vực Đông Bắc. Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu về kinh tế đạt được thì Phú Thọ hiện nay đã và đang trở thành một địa phương có nền công nghiệp ô nhiễm xếp thứ 7 trong cả nước.

2.2. Mâu Thuẫn Lao Động và Quyền Lợi Người Lao Động Phú Thọ

Trong những năm gần đây vẫn còn tình trạng đình công của người lao động, vẫn còn tai nạn lao động, các mâu thuẫn về mối quan hệ lao động giữa người lao động và chủ doanh nghiệp có xu hướng gia tăng và diễn biến phức tạp. Đặc biệt tại đây, chưa có nghiên cứu chính thức nào về TNXH được công bố, đặc biệt là những nghiên cứu có sử dụng điều tra xã hội học.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu CSR và Đánh Giá tại Phú Thọ

Để đạt được các mục tiêu nghiên cứu, luận án đã kết hợp cả hai phương pháp định tính và định lượng nhằm khắc phục những hạn chế của từng phương pháp và gia tăng sự phong phú của nguồn dữ liệu trong nghiên cứu. Các phương pháp nghiên cứu định tính được NCS sử dụng bao gồm: Phương pháp nghiên cứu tại bàn, phương pháp tham vấn chuyên gia, phương pháp phân tích nội dung, phương pháp so sánh. Các phương pháp nghiên cứu định lượng sử dụng gồm: Phương pháp phân tích nhân tố khám phá (EFA), phương pháp đánh giá độ tin cậy của thang đo bằng hệ số Cronbach’s Alpha, phương pháp phân tích hồi quy.

3.1. Phương Pháp Định Tính trong Nghiên Cứu CSR Phú Thọ

Phương pháp nghiên cứu tại bàn: Hệ thống hoá các lý thuyết về TNXHDN dựa trên kế thừa các tài liệu tham khảo, các công trình nghiên cứu về TNXHDN trong và ngoài nước. Phương pháp tham vấn chuyên gia: Tham vấn các chuyên gia về TNXHDN về các trường phái lý thuyết, các yếu tố ảnh hưởng đến thực hiện TNXHDN và thang đo sử dụng trong mô hình nghiên cứu. Phương pháp phân tích nội dung: Sử dụng để phân tích và tính toán các chỉ tiêu ROA, ROE dựa trên báo cáo tài chính của các DN nghiên cứu.

3.2. Phương Pháp Định Lượng trong Đánh Giá CSR Phú Thọ

Phương pháp phân tích nhân tố khám phá (EFA): Được sử dụng nhằm rút gọn một tập hợp gồm nhiều biến quan sát phụ thuộc lẫn nhau thành một tập biến (gọi là các nhân tố) ít hơn để chúng có ý nghĩa hơn nhưng vẫn chứa đựng hầu hết nội dung thông tin của tập biến ban đầu. Phương pháp đánh giá độ tin cậy của thang đo bằng hệ số Cronbach’s Alpha: Phương pháp này cho phép kiểm tra những câu hỏi nào thực sự đóng góp cho việc đo lường các nhân tố.

IV. Thực Trạng Thực Hiện CSR của Doanh Nghiệp tại Phú Thọ

Nghiên cứu phản ánh rõ nét bức tranh thực trạng thực hiện TNXH với người lao động và môi trường tại các doanh nghiệp Phú Thọ, nghiên cứu đã chỉ ra các trách nhiệm này dù đã được doanh nghiệp biết đến và quan tâm nhưng thực hiện vẫn còn mang tính chất bị động và chưa nhận thức được những lợi ích từ việc làm này. Hai là, nghiên cứu cho thấy có mối quan hệ tác động giữa thực hiện TNXH với môi trường và người lao động với hiệu quả tài chính của DN và mối quan hệ này là tích cực, đồng thời có sự khác biệt về mối quan hệ này được kiểm soát bởi quy mô và số năm hoạt động của DN.

4.1. CSR với Người Lao Động Thực Trạng và Đánh Giá tại Phú Thọ

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng, mặc dù các doanh nghiệp tại Phú Thọ đã biết đến và quan tâm đến trách nhiệm xã hội đối với người lao động, nhưng việc thực hiện vẫn còn mang tính chất bị động. Các doanh nghiệp chưa thực sự nhận thức được đầy đủ những lợi ích mà việc thực hiện CSR mang lại cho người lao động và cho chính doanh nghiệp.

4.2. CSR với Môi Trường Thực Trạng và Đánh Giá tại Phú Thọ

Tương tự như CSR với người lao động, việc thực hiện CSR với môi trường tại các doanh nghiệp Phú Thọ cũng còn nhiều hạn chế. Các doanh nghiệp chưa thực sự chủ động trong việc bảo vệ môi trường và chưa nhận thức được đầy đủ những tác động tiêu cực của hoạt động sản xuất đến môi trường.

V. Tác Động của CSR đến Hiệu Quả Tài Chính Doanh Nghiệp Phú Thọ

Nghiên cứu cho thấy có mối quan hệ tác động giữa thực hiện TNXH với môi trường và người lao động với hiệu quả tài chính của DN và mối quan hệ này là tích cực, đồng thời có sự khác biệt về mối quan hệ này được kiểm soát bởi quy mô và số năm hoạt động của DN. Kết quả này hàm ý có mối quan hệ khác nhau giữa DN siêu nhỏ, DN nhỏ và vừa với DN lớn, và có mối quan hệ khác nhau giữa DN mới hoạt động và DN đã hoạt động lâu năm khi thực hiện TNXHDN với người lao động và môi trường.

5.1. Mối Quan Hệ Giữa CSR và ROA của Doanh Nghiệp Phú Thọ

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc thực hiện CSR có tác động tích cực đến ROA (Tỷ suất lợi nhuận trên tài sản) của các doanh nghiệp tại Phú Thọ. Điều này cho thấy rằng, việc đầu tư vào CSR không chỉ mang lại lợi ích cho xã hội và môi trường, mà còn giúp doanh nghiệp tăng cường hiệu quả hoạt động và khả năng sinh lời.

5.2. Mối Quan Hệ Giữa CSR và ROE của Doanh Nghiệp Phú Thọ

Tương tự như ROA, việc thực hiện CSR cũng có tác động tích cực đến ROE (Tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu) của các doanh nghiệp tại Phú Thọ. Điều này càng khẳng định thêm rằng, CSR là một yếu tố quan trọng giúp doanh nghiệp nâng cao giá trị và tạo dựng lợi thế cạnh tranh trên thị trường.

VI. Giải Pháp Nâng Cao CSR cho Doanh Nghiệp tại Phú Thọ

Nghiên cứu đã đưa ra các khuyến nghị và kiến nghị đối với cơ quan quản lý nhà nước, với doanh nghiệp, với người lao động và nhằm tăng cường thực hiện TNXH trong thời gian tới. Cần có sự phối hợp đồng bộ giữa các bên liên quan để tạo ra một môi trường thuận lợi cho việc thực hiện CSR tại Phú Thọ.

6.1. Khuyến Nghị cho Doanh Nghiệp và Người Lao Động Phú Thọ

Doanh nghiệp cần chủ động hơn trong việc xây dựng và thực hiện các chính sách CSR, đồng thời tăng cường truyền thông về những lợi ích của CSR cho người lao động. Người lao động cần nâng cao nhận thức về CSR và tích cực tham gia vào các hoạt động CSR của doanh nghiệp.

6.2. Kiến Nghị cho Cơ Quan Quản Lý Nhà Nước Phú Thọ

Cơ quan quản lý nhà nước cần xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý về CSR, đồng thời tăng cường kiểm tra, giám sát việc thực hiện CSR của các doanh nghiệp. Cần có các chính sách khuyến khích và hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện CSR.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (TNXHDN - Corporate Social Responsibility) là một trong những chủ đề trọng tâm của quản trị học hiện đại và kinh tế học phát triển bền vững. Luận án tiến sĩ với đề tài "Trách nhiệm xã hội của các doanh nghiệp công nghiệp trên địa bàn tỉnh Phú Thọ" do Nghiên cứu sinh Vũ Thị Phương Lan thực hiện đã thiết lập một cột mốc học thuật tiên phong trong việc giải mã cơ chế thực thi trách nhiệm xã hội và tác động của nó đến hiệu quả tài chính tại các địa bàn công nghiệp trọng điểm cấp tỉnh của Việt Nam.

Về mặt bối cảnh khoa học, Phú Thọ được xác định là cái nôi của nền công nghiệp các tỉnh phía Bắc với các ngành kinh nghiệp nặng truyền thống như dệt nhuộm, hóa chất, phân bón và sản xuất giấy. Dù đóng góp vượt bậc vào tăng trưởng kinh tế vùng Đông Bắc, địa phương này đang đối mặt với cái giá đắt về suy thoái sinh thái và bất ổn quan hệ lao động. Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới (World Bank, 2008), "Phú Thọ là tỉnh có chỉ số ô nhiễm chung cao thứ 7 cả nước... Về mức độ ô nhiễm đất Phú Thọ đứng thứ 6 trong 10 tỉnh có chỉ số ô nhiễm đất và nước cao nhất cả nước". Đồng thời, các tranh chấp lao động, tai nạn lao động và đình công có xu hướng diễn biến phức tạp.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) được luận án nhận diện rất tường minh: Đa phần các nghiên cứu tiền nhiệm tại Việt Nam tiếp cận CSR ở góc độ định tính thuần túy mang tính diễn giải triết học - pháp lý (Phạm Thị Huyền Sang, 2015; Phạm Văn Đức, 2009), hoặc chỉ khu biệt ở các doanh nghiệp niêm yết quy mô lớn, ngành tài chính ngân hàng (Trần Thị Hoàng Yến, 2016), hay ngành dệt may xuất khẩu (Phạm Việt Thắng, 2014; Hoàng Thị Thanh Hương, 2014). Chưa có công trình nào đo lường thực nghiệm toàn diện trên cơ sở dữ liệu điều tra xã hội học và số liệu báo cáo tài chính về mối liên kết giữa thực hiện TNXH (trọng tâm là người lao động và môi trường) với hiệu quả tài chính (ROA, ROE) tại các doanh nghiệp công nghiệp địa phương, nơi có tới 92% là doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV).

Các câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu chính được cấu trúc chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Thực trạng nhận thức và mức độ thực hiện TNXH đối với người lao động và môi trường tại các doanh nghiệp công nghiệp tỉnh Phú Thọ diễn ra như thế nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Mức độ thực thi TNXH với người lao động và môi trường tác động như thế nào đến hiệu quả tài chính của doanh nghiệp?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Mối quan hệ giữa TNXH và hiệu quả tài chính có sự khác biệt như thế nào khi được kiểm soát bởi quy mô doanh nghiệp và số năm hoạt động?
• Giả thuyết H1: Thực hiện TNXHDN đối với người lao động có tác động thuận chiều (+) đến tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA) và tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE).
• Giả thuyết H2: Thực hiện TNXHDN đối với môi trường có tác động thuận chiều (+) đến ROA và ROE của doanh nghiệp công nghiệp.
• Giả thuyết H3: Mối quan hệ giữa thực hiện TNXH và hiệu quả tài chính chịu sự điều tiết/kiểm soát bởi quy mô doanh nghiệp và số năm hoạt động.

Khung lý thuyết nền tảng tích hợp Lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder Theory - Freeman, 1984), Mô hình Kim tự tháp CSR (Carroll, 1999), Lý thuyết Bộ ba cốt lõi bền vững (Triple Bottom Line - Elkington, 1997) và Tiêu chuẩn Hướng dẫn Quốc tế ISO 26000. Đóng góp đột phá của luận án là xác lập định lượng bằng chứng thực nghiệm về lợi ích kinh tế của CSR, phá vỡ định kiến xem CSR là "chi phí thuần túy", đồng thời định lượng hóa vai trò kiểm soát của quy mô và thâm niên hoạt động trong giai đoạn nghiên cứu 2017–2019.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế ghi nhận sự tiến hóa mang tính lịch sử sâu sắc của khái niệm TNXHDN. Khởi đầu từ quan niệm nghĩa vụ đạo đức cá nhân của nhà quản trị qua tác phẩm kinh điển của Howard Rothmann Bowen (1953) "Social Responsibilities of the Businessman", CSR nhanh chóng trở thành tâm điểm tranh luận giữa hai trường phái kinh điển đối lập:

Trường phái Cổ điển (Classical/Shareholder Theory) với đại diện tiêu biểu là Milton Friedman (1970) lập luận rằng trách nhiệm xã hội duy nhất của doanh nghiệp là tối đa hóa lợi nhuận cho cổ đông trong khuôn khổ pháp lý và đạo đức căn bản; mọi chi phí phân bổ cho các mục tiêu xã hội phi kinh tế đều làm suy giảm hiệu quả phân bổ nguồn lực và xói mòn năng lực cạnh tranh. Quan điểm này nhận được sự ủng hộ thực nghiệm từ Cordeiro & Sarkis (1997) với nghiên cứu trên 523 công ty Mỹ chứng minh mối tương quan nghịch giữa hoạt động môi trường và thu nhập trên mỗi cổ phiếu (EPS), cũng như Wright & Ferris (1997) hay Peng & Yang (2014) tại Đài Loan.

Trường phái Hiện đại (Modern/Stakeholder & Sustainability View) mở rộng trách nhiệm của doanh nghiệp vượt ra ngoài biên giới tài chính thuần túy. Archie Carroll (1999) chuẩn hóa mô hình Kim tự tháp 4 bậc gồm: Kinh tế, Pháp lý, Đạo đức và Từ thiện. R. Edward Freeman (1984) tái định hình tổ chức kinh doanh qua Lý thuyết các bên liên quan, phân định nhóm chủ yếu (khách hàng, nhân viên, cổ đông, nhà cung cấp) và nhóm thứ yếu (chính phủ, truyền thông, cộng đồng, môi trường tự nhiên). Elkington (1997) bổ sung mô hình Triple Bottom Line cân bằng ba trụ cột Kinh tế - Xã hội - Môi trường. Hội đồng Doanh nghiệp Thế giới vì sự Phát triển Bền vững (WBCSD, 1999) đã đúc kết định nghĩa chuẩn mực: "TNXHDN là cam kết của doanh nghiệp đóng góp cho việc phát triển kinh tế bền vững thông qua việc tuân thủ chuẩn mực về bảo vệ môi trường, bình đẳng giới, an toàn lao động, quyền lợi lao động, trả lương công bằng, đào tạo và phát triển nhân viên, phát triển cộng đồng...".

Về mối quan hệ giữa CSR và hiệu quả tài chính, y văn thế giới phân hóa thành ba luồng quan điểm: (1) Tác động tích cực (Mishra & Suar, 2010 tại Ấn Độ; Udiale & Fagbemi, 2012 tại Nigeria; Famiyeh, 2018 tại Ghana; Hategan & Curea-Pitorac, 2017 tại Rumani); (2) Tác động tiêu cực (Milton Friedman, 1970; Cordeiro & Sarkis, 1997; Peng & Yang, 2014); (3) Trung tính hoặc không có quan hệ có ý nghĩa thống kê (Ullmann, 1985; McWilliams & Siegel, 2000; Soana, 2011).

Luận án định vị vị trí học thuật bằng việc đối chiếu với hai nghiên cứu quốc tế điển hình:

• So sánh với nghiên cứu của Battaglia et al. (2014) trên 213 DNNVV ngành thời trang tại Ý và Pháp: Battaglia phân lập 4 chiều cạnh CSR và chứng minh CSR tại nơi làm việc tác động mạnh đến năng suất; luận án của Vũ Thị Phương Lan kế thừa cấu trúc này nhưng đi sâu kiểm định hồi quy tác động trực tiếp tới các chỉ số kế toán ROA, ROE trong bối cảnh các ngành công nghiệp nặng, ô nhiễm cao tại một nền kinh tế chuyển đổi.
• So sánh với nghiên cứu của Dessy Angelia & Rosita Suryaningsih (2015) tại Indonesia: Nghiên cứu tại Indonesia cho thấy công bố thông tin CSR tác động đến ROE nhưng không tác động đến ROA. Luận án kiểm định thực tế hành vi thực hiện (chứ không chỉ dừng ở công bố báo cáo) và chỉ ra mối tương quan đồng thời tới cả ROA và ROE, làm rõ vai trò điều tiết của quy mô vốn và số năm hoạt động.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết quản trị cốt lõi trong bối cảnh đặc thù của thị trường mới nổi:

1. Mở rộng Lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder Theory - Freeman, 1984): Nghiên cứu kiểm chứng sự dung hợp lợi ích giữa bên liên quan nội bộ cốt lõi (người lao động) và bên liên quan sinh thái (môi trường tự nhiên). Kết quả bác bỏ giả thiết xung đột lợi ích không thể điều hòa của trường phái Friedman, chứng minh rằng việc đáp ứng quyền lợi lao động và bảo vệ môi trường là nguồn tạo sinh giá trị kinh tế trực tiếp cho doanh nghiệp.
2. Kiểm chứng Lý thuyết Bộ ba cốt lõi bền vững (Triple Bottom Line - Elkington, 1997): Luận án cung cấp luận cứ định lượng khẳng định hai trụ cột Xã hội (Social) và Môi trường (Environmental) không vận hành độc lập hay triệt tiêu trụ cột Kinh tế (Economic), mà tương hỗ tạo nên năng lực cạnh tranh bền vững.
3. Bổ khuyết Lý thuyết Nguồn lực tự nhiên của doanh nghiệp (Natural Resource-Based View - Hart, 1995): Đầu tư vào công nghệ sản xuất sạch hơn, kiểm soát phát thải và an toàn lao động chính là quá trình tích lũy các tài sản vô hình đặc thù (uy tín, sự gắn kết của nhân sự), giúp tạo rào cản cạnh tranh khó sao chép.

                  +----------------------------------------------------+
                  |               Khung Khái Niệm CSR                  |
                  |  (WBCSD, 1999; Carroll, 1999; ISO 26000; TBL 1997) |
                  +-------------------------+--------------------------+
                                            |
         +----------------------------------+----------------------------------+
         |                                                                     |
         v                                                                     v
+------------------------------------+               +------------------------------------+
|  TNXH Với Người Lao Động (X1)      |               |  TNXH Với Môi Trường (X2)          |
|  - Tiền lương, thưởng, phúc lợi    |               |  - Xử lý chất thải, khí thải       |
|  - An toàn, vệ sinh lao động       |               |  - Tiết kiệm năng lượng & tài nguyên|
|  - Đào tạo, phát triển kỹ năng     |               |  - Công nghệ sạch, thân thiện      |
|  - Bình đẳng & đối thoại xã hội    |               |  - Tuân thủ quy chuẩn môi trường   |
+-----------------+------------------+               +------------------+-----------------+
                  |                                                     |
                  +-------------------------+---------------------------+
                                            |
                                            v (H1, H2: Tác động thuận chiều +)
                        +---------------------------------------+
                        |      Hiệu Quả Tài Chính Doanh Nghiệp  |
                        |      - ROA (Tỷ suất LN trên tài sản)  |
                        |      - ROE (Tỷ suất LN trên vốn CSH)  |
                        +-------------------+-------------------+
                                            ^
                                            | (Kiểm soát / Phân nhóm)
                        +-------------------+-------------------+
                        |         Biến Kiểm Soát / Nhóm         |
                        |  - Quy mô DN (Siêu nhỏ, Nhỏ, Vừa, Lớn)|
                        |  - Số năm hoạt động (Thâm niên)       |
                        +---------------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án kết hợp đa lý thuyết (Multi-theoretical approach) dung hòa giữa Stakeholder Theory, Carroll's CSR Pyramid, Resource-Based View và Bộ tiêu chuẩn ISO 26000.

Tính độc đáo của khung phân tích nằm ở việc thao tác hóa các khái niệm trừu tượng thành hệ thống thang đo định lượng gồm:

• Thang đo TNXH với người lao động: Tích hợp các biến quan sát đo lường chế độ đãi ngộ, bảo trợ xã hội, an toàn vệ sinh lao động, đào tạo thăng tiến và đối thoại dân chủ tại nơi làm việc.
• Thang đo TNXH với môi trường: Đo lường các cam kết vượt trên tuân thủ pháp luật (beyond compliance) theo định nghĩa của Lyon & Maxwell (2008), bao gồm quản lý chất thải nguy hại, giảm thiểu phát thải khí nhà kính (GHG), sử dụng tài nguyên tái tạo và áp dụng công nghệ sạch.
• Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích xác định rõ biên giới áp dụng trong phạm vi các doanh nghiệp thuộc ngành công nghiệp chế biến, chế tạo, hóa chất, vật liệu tại địa bàn cấp tỉnh với sự chi phối áp đảo của khu vực DNNVV và các hạn chế về cấu trúc vốn.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan thực chứng luận (Positivism paradigm) kết hợp góc nhìn hiện thực phản biện (Critical Realism) nhằm đảm bảo tính khách quan và tính thực tiễn sâu sắc.

Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp kết hợp tuần tự (Sequential Mixed Methods Design):

• Giai đoạn định tính: Sử dụng phương pháp nghiên cứu tại bàn (desk research) để chuẩn hóa cơ sở lý luận; thực hiện phỏng vấn sâu (in-depth interviews) với 20 nhà lãnh đạo doanh nghiệp công nghiệp tỉnh Phú Thọ nhằm nhận diện rào cản thực tiễn; tham vấn chuyên gia để sàng lọc thang đo.
• Giai đoạn định lượng: Khảo sát diện rộng bằng bảng hỏi cấu trúc kết hợp thu thập dữ liệu thứ cấp từ báo cáo tài chính của doanh nghiệp; thực hiện phân tích thống kê mô tả, kiểm định độ tin cậy thang đo, phân tích nhân tố khám phá EFA và hồi quy OLS.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được tiến hành qua các bước kiểm soát nghiêm ngặt:

1. Chiến lược chọn mẫu: Sử dụng phương pháp lấy mẫu phân tầng ngẫu nhiên kết hợp thuận tiện trên danh bạ các doanh nghiệp công nghiệp đang hoạt động tại Phú Thọ thuộc các nhóm ngành dệt may, hóa chất, phân bón, giấy, chế biến khoáng sản.
2. Thu thập dữ liệu: Phiếu khảo sát được thiết kế đo lường theo thang đo Likert 5 mức độ (từ 1 = Hoàn toàn không đồng ý đến 5 = Hoàn toàn đồng ý) đối với các biến độc lập; dữ liệu ROA và ROE được trích xuất trực tiếp từ báo cáo tài chính đã kiểm toán hoặc quyết toán thuế giai đoạn 2017–2019.
3. Kiểm định độ tin cậy và giá trị: Kiểm định tính nhất quán nội tại bằng hệ số Cronbach’s Alpha (ngưỡng chấp nhận $\alpha \ge 0.70$, hệ số tương quan biến - tổng Corrected Item-Total Correlation $\ge 0.30$).
4. Phân tích nhân tố khám phá (EFA): Kiểm định tính thích hợp của dữ liệu qua hệ số Kaiser-Meyer-Olkin ($0.5 \le \text{KMO} \le 1$) và kiểm định Bartlett về tính tương quan giữa các biến quan sát ($p\text{-value} < 0.05$). Hệ số tải nhân tố (Factor Loading) được chọn lọc nghiêm ngặt $\ge 0.50$, tổng phương sai trích (Cumulative Variance Extracted) $> 50%$.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                           QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN                        |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                                                                                   |
|  BƯỚC 1: NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH                                                     |
|  - Tổng quan y văn trong nước & quốc tế                                           |
|  - Phỏng vấn sâu 20 lãnh đạo DN công nghiệp Phú Thọ                               |
|  - Tham vấn chuyên gia & hiệu chỉnh bảng hỏi thang đo CSR                         |
|                                                                                   |
|  BƯỚC 2: THU THẬP DỮ LIỆU ĐỊNH LƯỢNG                                              |
|  - Điều tra khảo sát lãnh đạo & người lao động các DN công nghiệp                 |
|  - Thu thập dữ liệu tài chính (ROA, ROE) giai đoạn 2017 - 2019                    |
|                                                                                   |
|  BƯỚC 3: PHÂN TÍCH THỐNG KÊ & ĐO LƯỜNG SƠ BỘ (SPSS)                              |
|  - Thống kê mô tả mẫu & cơ cấu ngành nghề, quy mô                                |
|  - Đánh giá độ tin cậy thang đo qua hệ số Cronbach's Alpha (Alpha >= 0.70)        |
|  - Phân tích nhân tố khám phá (EFA), KMO & Bartlett Test (Eigenvalue > 1)        |
|                                                                                   |
|  BƯỚC 4: KIỂM ĐỊNH MÔ HÌNH HỒI QUY (OLS REGRESSION)                               |
|  - Hồi quy tuyến tính: Y (ROA, ROE) = beta_0 + beta_1*X1 (Lao động) +            |
|                                       beta_2*X2 (Môi trường) + epsilon           |
|  - Phân tích hồi quy theo phân nhóm: Số năm hoạt động & Quy mô vốn                |
|                                                                                   |
|  BƯỚC 5: ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ, THẢO LUẬN & ĐỀ XUẤT HÀM Ý                              |
|  - So sánh với các nghiên cứu quốc tế (Battaglia 2014, Angelia 2015)             |
|  - Xây dựng kiến nghị chính sách cho Cơ quan Nhà nước & Doanh nghiệp             |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Data và phân tích

Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm chuyên dụng SPSS. Cấu trúc mô hình hồi quy tổng quát:

$$Y = \beta_0 + \beta_1 X_1 + \beta_2 X_2 + \varepsilon$$

Trong đó:

• $Y$: Biến phụ thuộc đo lường hiệu quả tài chính gồm $\text{ROA}$ (Lợi nhuận sau thuế / Tổng tài sản) và $\text{ROE}$ (Lợi nhuận sau thuế / Vốn chủ sở hữu).
• $X_1$: Nhân tố thực hiện TNXH với người lao động (tổng hợp từ EFA).
• $X_2$: Nhân tố thực hiện TNXH với môi trường (tổng hợp từ EFA).
• $\beta_1, \beta_2$: Các hệ số hồi quy chuẩn hóa phản ánh mức độ tác động.

Phân tích mẫu được chia tách chi tiết theo các biến nhân khẩu học doanh nghiệp: hình thức sở hữu pháp lý (TNHH, Cổ phần, Doanh nghiệp Nhà nước, FDI), quy mô lao động/vốn (siêu nhỏ, nhỏ, vừa, lớn) và tình trạng niêm yết trên thị trường chứng khoán. Các kiểm định độ vững (robustness checks) được thực hiện thông qua hồi quy đa biến phân nhóm theo số năm hoạt động và quy mô doanh nghiệp.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Thực trạng thực hiện CSR mang tính thụ động và bất đối xứng: Phần lớn các doanh nghiệp công nghiệp tại Phú Thọ thực hiện TNXH trong trạng thái bị động, chủ yếu nhằm đối phó với sự thanh kiểm tra của cơ quan quản lý nhà nước hoặc đáp ứng yêu cầu tối thiểu của đối tác nhập khẩu, thay vì xuất phát từ chiến lược tự nguyện. Mức độ cam kết với người lao động cao hơn đáng kể so với cam kết bảo vệ môi trường.

2. Mối liên hệ tương quan thuận chiều có ý nghĩa thống kê giữa CSR và Hiệu quả tài chính: Kết quả hồi quy OLS xác nhận giả thuyết H1 và H2: Cả hai hoạt động thực thi TNXH với người lao động ($X_1$) và môi trường ($X_2$) đều có tác động tích cực, có ý nghĩa thống kê ($p < 0.05$) tới tỷ suất sinh lời ROA và ROE của doanh nghiệp. Điều này cung cấp bằng chứng thực nghiệm phản bác luận điểm của trường phái Friedman tại địa bàn công nghiệp miền Bắc Việt Nam.

3. Tác động điều tiết rõ nét của Quy mô doanh nghiệp (Firm Size): Phân tích hồi quy theo phân nhóm quy mô chỉ ra sự phân hóa sâu sắc:

• Đối với các doanh nghiệp quy mô lớn: Tác động của CSR tới ROA và ROE mạnh mẽ nhất với hệ số $\beta$ đạt mức cao vượt trội. Các doanh nghiệp này sở hữu lợi thế quy mô, dễ dàng bù đắp chi phí cố định cho công nghệ môi trường và hệ thống quản trị nhân sự.
• Đối với DNNVV (chiếm 92% mẫu khảo sát): Tác động của TNXH đến hiệu quả tài chính diễn ra chậm hơn và chịu áp lực chi phí tài chính ngắn hạn đè nặng.

4. Vai trò điều tiết của Thâm niên hoạt động (Firm Age): Các doanh nghiệp hoạt động lâu năm ghi nhận tác động tích cực của CSR đến chỉ số sinh lời rõ nét hơn các doanh nghiệp mới thành lập. Doanh nghiệp lâu năm đã vượt qua giai đoạn khấu hao tài sản ban đầu, thiết lập được danh tiếng thương hiệu và văn hóa doanh nghiệp ổn định, cho phép chuyển hóa các chính sách đãi ngộ nhân sự và bảo vệ môi trường thành năng suất lao động và giá trị gia tăng.

5. Phát hiện nghịch lý về rào cản đổi mới công nghệ môi trường: Mặc dù 100% doanh nghiệp thừa nhận ô nhiễm công nghiệp tại Phú Thọ là nghiêm trọng, nhưng theo số liệu khảo sát từ Viện Đánh giá Khoa học và Công nghệ, chỉ có 23% doanh nghiệp có hoạt động đổi mới công nghệ thực chất. Nguyên nhân cốt lõi là sự thiếu hụt nguồn vốn trung - dài hạn và cơ chế tín dụng xanh chưa phát huy hiệu quả.

Implications đa chiều

• Hàm ý lý thuyết: Khẳng định tính tương thích của Stakeholder Theory trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam. Nghiên cứu chứng minh rằng trách nhiệm xã hội không phải là trò chơi có tổng bằng không (zero-sum game) giữa lợi nhuận cổ đông và phúc lợi xã hội, mà là chiến lược tạo giá trị chung (Shared Value Creation).
• Hàm ý phương pháp luận: Chuẩn hóa bộ thang đo TNXH về lao động và môi trường dựa trên ISO 26000 phù hợp với thực tế dữ liệu kế toán và quản trị của các doanh nghiệp sản xuất tại Việt Nam, cung cấp công cụ đo lường đáng tin cậy cho các nghiên cứu tiếp nối.
• Hàm ý quản trị doanh nghiệp: Doanh nghiệp công nghiệp cần thay đổi căn bản tư duy từ "CSR là khoản chi phí tuân thủ" sang "CSR là khoản đầu tư chiến lược". Cần tích hợp các chỉ tiêu an toàn lao động, phúc lợi công nhân và xử lý nước thải - khí thải vào bảng điểm cân bằng (Balanced Scorecard) và kế hoạch ngân sách hàng năm.
• Hàm ý chính sách vĩ mô:
  • Chính quyền tỉnh Phú Thọ và các Bộ ngành: Cần chuyển đổi cơ chế quản lý từ "xử phạt hành chính đơn thuần" sang "kết hợp khuyến khích tài chính" thông qua các gói ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp, hỗ trợ lãi suất vay vốn đổi mới công nghệ xử lý chất thải sạch.
  • Quy hoạch công nghiệp: Xây dựng đồng bộ hệ thống xử lý nước thải tập trung tại các khu công nghiệp Thụy Vân, Trung Hà, Phù Ninh; tránh tình trạng các nhà máy xả thải trực tiếp ra nguồn nước mặt sông Hồng, sông Lô.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn không gian và ngành: Mẫu nghiên cứu giới hạn tại các doanh nghiệp công nghiệp trên địa bàn tỉnh Phú Thọ, chưa bao quát sang các tỉnh thành lân cận trong vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ.
• Giới hạn dữ liệu thời gian: Khung dữ liệu tài chính tập trung trong giai đoạn 2017–2019, chưa phản ánh các biến động kinh tế vĩ mô bất thường (như giai đoạn đại dịch COVID-19 và suy thoái kinh tế toàn cầu sau đó).
• Phương pháp ước lượng: Mô hình OLS cắt ngang (cross-sectional) dù đã kiểm soát phân nhóm nhưng chưa khắc phục triệt để hiện tượng nội sinh (endogeneity) tiềm ẩn giữa CSR và hiệu quả tài chính so với phương pháp phân tích dữ liệu bảng (Panel Data) hay mô hình GMM sai phân.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Mở rộng cỡ mẫu sang các trung tâm công nghiệp lớn như Bắc Ninh, Hải Phòng, Bình Dương, Đồng Nai để so sánh đối chuẩn liên vùng.
2. Ứng dụng kỹ thuật kinh tế lượng nâng cao (Mô hình phương trình cấu trúc tuyến tính PLS-SEM/CB-SEM kết hợp Panel Data Fixed/Random Effects) nhằm đánh giá độ trễ thời gian (lag effect) của đầu tư CSR tới hiệu quả tài chính.
3. Bổ sung các biến trung gian (Mediating variables) như Danh tiếng công ty (Corporate Reputation), Lòng trung thành của khách hàng (Customer Loyalty), Năng suất lao động tổng hợp (TFP) và Đổi mới sáng tạo xanh (Green Innovation).

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án đóng góp một công trình nghiên cứu thực nghiệm bài bản, làm tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Quản trị kinh doanh, Quản lý kinh tế và Kinh tế môi trường tại các trường đại học khối kinh tế ở Việt Nam.
• Chuyển đổi ngành công nghiệp: Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở định lượng để Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh Phú Thọ và Hội Doanh nhân trẻ thúc đẩy phong trào thực hành kinh doanh có trách nhiệm, hỗ trợ 92% DNNVV định vị lại chiến lược sử dụng năng lượng và quản trị nhân sự.
• Đóng góp chính sách: Luận cứ của luận án cung cấp thông tin đầu vào thiết thực cho Sở Kế hoạch & Đầu tư, Sở Tài nguyên & Môi trường tỉnh Phú Thọ trong việc rà soát tiêu chí thu hút đầu tư FDI có chọn lọc, kiên quyết loại bỏ các dự án có nguy cơ ô nhiễm cao.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Kế thừa bộ thang đo EFA đã kiểm định độ tin cậy và khung lý thuyết tích hợp để phát triển các đề tài nghiên cứu chuyên sâu về kinh tế xanh và phát triển bền vững.
• Ban Giám đốc & Nhà quản trị doanh nghiệp công nghiệp: Nắm bắt được bằng chứng định lượng về ROI (Return on Investment) của các hoạt động bảo hiểm lao động, bảo hộ an toàn và xử lý môi trường, từ đó tự tin phân bổ ngân sách cho CSR.
• Người lao động công nghiệp: Hưởng lợi gián tiếp từ việc doanh nghiệp nâng cao nhận thức, cải thiện môi trường làm việc, giảm thiểu tai nạn lao động và thực thi đầy đủ các chính sách tiền lương, bảo hiểm.
• Cơ quan quản lý Nhà nước cấp tỉnh: Có cơ sở khoa học để hoạch định các chương trình hỗ trợ chuyển giao công nghệ sạch và hoàn thiện hành lang giám sát môi trường.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder Theory - Freeman, 1984) kết hợp với Lý thuyết Nguồn lực tự nhiên (Hart, 1995) trong bối cảnh cụ thể của các ngành công nghiệp thâm dụng tài nguyên và phát thải cao tại một địa phương đang phát triển. Luận án đã chứng minh rằng các cam kết xã hội nội bộ (với người lao động) và môi trường không phải là "gánh nặng chi phí" làm giảm giá trị cổ đông như trường phái Friedman giả định, mà đóng vai trò là cơ chế hình thành năng lực tổ chức độc thù, trực tiếp thúc đẩy ROA và ROE.

2. Phương pháp nghiên cứu có cải tiến gì so với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu trong nước thuần túy định tính mô tả (Phạm Thị Huyền Sang, 2015) hoặc chỉ khảo sát cảm nhận định tính (Hoàng Thị Thanh Hương, 2014), luận án đã thực hiện cải tiến phương pháp luận mang tính vượt bậc:

• Kết hợp dữ liệu điều tra xã hội học từ lãnh đạo và người lao động với dữ liệu tài chính khách quan (ROA, ROE trích từ báo cáo tài chính).
• Xây dựng quy trình phân tích chuẩn mực từ kiểm định Cronbach’s Alpha, EFA đa biến đến hồi quy OLS có phân nhóm kiểm soát quy mô và tuổi doanh nghiệp.

3. Phát hiện bất ngờ hoặc phản trực giác nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là nghịch lý về quy mô và nhận thức CSR: Dù 100% doanh nghiệp ý thức rõ áp lực ô nhiễm công nghiệp xếp thứ 7 toàn quốc của tỉnh Phú Thọ, tỷ lệ đổi mới công nghệ thực chất chỉ đạt mức 23%. Thêm vào đó, tác động tích cực của CSR đến hiệu quả tài chính ở nhóm DNNVV ban đầu bị cản trở bởi "điểm hòa vốn xã hội" (Social Breakeven Point) – nghĩa là DNNVV phải gánh chịu chi phí tuân thủ ban đầu tương đối lớn so với quy mô vốn, đòi hỏi phải có sự tích lũy thâm niên hoạt động mới bộc lộ hiệu quả sinh lời rõ nét.

4. Luận án có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) rõ ràng không?

Có. Luận án cung cấp chi tiết hệ thống bảng hỏi khảo sát, bảng mã hóa các biến quan sát đo lường thang đo TNXH với người lao động và môi trường (đối chiếu theo chuẩn ISO 26000), tiêu chí chọn mẫu và công thức tính toán các chỉ tiêu tài chính ROA, ROE. Bất kỳ nhà nghiên cứu nào cũng có thể tái lập quy trình này tại các tỉnh thành công nghiệp khác như Thái Nguyên, Hải Dương hoặc Vĩnh Phúc.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm (10-year research agenda) tiếp theo là gì?

Chương trình nghiên cứu dài hạn cần tập trung vào:

• Thiết lập bộ dữ liệu bảng dọc (Longitudinal Panel Data) theo dõi doanh nghiệp công nghiệp Việt Nam trong chu kỳ 10 năm.
• Đo lường tác động của các tiêu chuẩn xanh quốc tế mới (ESG, Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon - CBAM của EU).
• Tích hợp phương pháp kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) để phân tích tác động lan tỏa (spillover effects) về môi trường và phúc lợi lao động giữa các khu công nghiệp liền kề.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nghiên cứu sinh Vũ Thị Phương Lan là một công trình khoa học công phu, nghiêm túc và có giá trị học thuật cũng như giá trị ứng dụng cao. Tổng kết các đóng góp then chốt của luận án:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận: Chuẩn hóa khung lý thuyết về TNXHDN trong các ngành công nghiệp thâm dụng lao động và năng lượng tại Việt Nam.
2. Khắc họa thực trạng khách quan: Phản ánh bức tranh chân thực về thực trạng thực thi CSR tại Phú Thọ – địa phương xếp thứ 7 cả nước về chỉ số ô nhiễm chung và thứ 6 về ô nhiễm đất/nước (WB, 2008), nơi 92% doanh nghiệp thuộc nhóm vừa và nhỏ.
3. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm đanh thép: Khẳng định mối tương quan thuận chiều có ý nghĩa thống kê giữa thực hiện TNXH với người lao động, môi trường và hai chỉ tiêu tài chính then chốt ROA, ROE.
4. Làm rõ vai trò điều tiết của ngữ cảnh tổ chức: Chứng minh sự khác biệt mang tính bản chất về hiệu quả CSR theo quy mô vốn và số năm hoạt động của doanh nghiệp.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp liên ngành: Xây dựng lộ trình khuyến nghị đồng bộ từ cơ chế chính sách tín dụng xanh cấp Nhà nước đến chiến lược quản trị tích hợp CSR tại cấp độ doanh nghiệp.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu mới: Đặt nền móng phương pháp luận cho các nghiên cứu tiếp nối về quản trị chuỗi cung ứng bền vững, kinh tế tuần hoàn và tài chính xanh tại Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp Chương 2: Cơ sở lý thuyết về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp và khung nghiên cứu Chương 3: Thực trạng thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp công nghiệp trên địa bàn tỉnh Phú Thọ Chương 4: Kiến nghị, khuyến nghị và kết luận 5 CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI CỦA DOANH NGHIỆP 1. Các nghiên cứu về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp 1. Tình hình nghiên cứu quốc tế Thuật ngữ trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp xuất hiện lần đầu tiên vào năm 1953 khi Howard Rothmann Bowen công bố cuốn sách “Trách nhiệm xã hội của doanh nhân” nhằm mục đích tuyên truyền và kêu gọi ngƣời quản lý tài sản không làm tổn hại đến các quyền và lợi ích của ngƣời khác, kêu gọi lòng từ thiện nhằm bồi hoàn những thiệt hại do DN làm tổn hại cho xã hội.

Sau đó là các nghiên cứu của Milton Friedman (1970); Carroll (1999); Kotler and Lee (2008), Fuller & Tian (2006), Garriga & Melé (2004), Jenkins (2006), Lantos (2001), Maignan & Ferrell (2001); Maignan & Ferrell (2005), Thompson, Smith & Hood (2001). Trong thời kỳ đầu, các nghiên cứu thƣờng xoay quanh các vấn đề nhằm làm rõ khái niệm và nội hàm của TNXHDN. Quan điểm của các nhà nghiên cứu cũng rất khác nhau theo thời gian, cụ thể: (i) Quan niệm truyền thống hay của trƣờng phái cổ điển cho rằng TNXH cuối cùng của DN là tối đa hóa lợi nhuận và tạo ra giá trị cho các cổ đông trên cơ sở thực hiện kinh doanh có đạo đức và tuân thủ pháp luật. Đại diện tiêu biểu cho quan điểm này là Milton Friedman (1970).

Những ngƣời ủng hộ Friedman và trƣờng phái này cho rằng các DN không phải chịu trách nhiệm về toàn bộ xã hội, mà chỉ có các cá nhân mới phải chịu trách nhiệm này, trong khi các DN chỉ có trách nhiệm xã hội duy nhất là kinh doanh và sử dụng các nguồn lực của mình trong quá trình hoạt động để gia tăng lợi nhuận trong khuôn khổ của pháp luật, không có lừa dối và gian lận. Theo quan điểm truyền thống thì khía cạnh tài chính dƣờng nhƣ là động lực duy nhất để phát triển DN. Nếu cùng một lúc các nhà lãnh đạo phải thực hiện hiện hai trách nhiệm là vừa đạt đƣợc lợi nhuận, vừa đáp ứng đƣợc các TNXH thì rất có thể sẽ tạo ra sự mâu thuẫn về quyền lợi và tiềm ẩn nguy cơ xung đột về lợi ích giữa các bên liên quan, dẫn đến sự sụp đổ DN. Do đó, mục tiêu duy nhất của DN là tìm kiếm lợi nhuận cho các cổ đông mà không cần quan tâm đến các vấn đề xã hội đang cần.

Quan điểm trên, ngày nay không còn đƣợc quan tâm và ủng hộ do sự thay đổi chính sách phát triển kinh tế của thế giới và lợi ích chung của loài ngƣời, đặc biệt là 6 với sự phát triển công nghiệp ngày càng mạnh mẽ trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu. Ngày nay, ngoài trách nhiệm chính là tạo ra lợi nhuận cho nhà đầu tƣ và chủ sở hữu thì các DN còn phải thực hiện các trách nhiệm khác đối với xã hội, thực hiện hài hoà các lợi ích này thì DN mới có thể tồn tại và phát triển bền vững theo thời gian. Do đó, khái niệm TNXHDN đã đƣợc mở rộng vƣợt ra khỏi trách nhiệm về kinh tế. (ii) Theo quan điểm hiện đại, một số nhà nghiên cứu đã giới thiệu ý tƣởng về TNXH của những ngƣời kinh doanh ở phạm vi rộng hơn.

Trong giai đoạn này các nhà nghiên cứu cho rằng TNXHDN là bổn phận đối với môi trƣờng, các nhóm lợi ích và bổn phận về tài chính. Trong đó, các nhóm lợi ích bao gồm: các nhà đầu tƣ, nhân viên, khách hàng, nhà cung cấp, chính phủ, các hiệp hội thƣơng mại, các nhóm bảo vệ môi trƣờng [50]. Đồng quan điểm này, rất nhiều nhà nghiên cứu đã tiếp cận theo các khía cạnh khác nhau của TNXHDN. Tiêu biểu phải kể đến đó là các nghiên cứu của tác giả Archie Carroll (1999); R.

Đây là một mô hình có tính toàn diện và đƣợc sử dụng rộng rãi trong nhiều nghiên cứu ngày nay. Theo Carroll, các DN là những tác nhân kinh tế đƣợc tạo ra với mục đích cung cấp hàng hóa, dịch vụ cho khách hàng. Vì vậy, lợi nhuận là mục tiêu đầu tiên của DN, các trách nhiệm sau đó đều dựa trên trách nhiệm này (hình 1.1) Từ thiện Đạo đức Pháp lý Kinh tế (Nguồn: Archie Carroll, 1999) Hình 1.1: Mô hình tháp trách nhiệm xã hội của Archie Carroll Trong đó: Trách nhiệm kinh tế - Tối đa hóa lợi nhuận, cạnh tranh, hiệu quả và tăng trƣởng là điều kiện tiên quyết bởi DN đƣợc thành lập trƣớc hết vì mục tiêu tìm kiếm 7 lợi nhuận của chủ sở hữu, các trách nhiệm còn lại đều phải dựa trên ý thức trách nhiệm kinh tế của DN. Trong quá trình hoạt động các DN có trách nhiệm thực hiện luật pháp khi tham gia hoạt động sản xuất, kinh doanh một cách công bằng.

Trách nhiệm kinh tế và pháp lý là hai trách nhiệm không thể thiếu với việc thực hiện TNXHDN. Trách nhiệm đạo đức là những quy tắc, giá trị đƣợc xã hội chấp nhận nhƣng chƣa có trong luật pháp. Ngoài việc thực hiện các trách nhiệm pháp lý đƣợc quy định trong các văn bản quy phạm pháp luật thì DN cần phải thực hiện các cam kết ngoài luật. Trách nhiệm đạo đức là tự nguyện nhƣng lại là trung tâm của TNXH.

Trách nhiệm từ thiện là những hành vi của DN vƣợt ra ngoài sự mong đợi của xã hội nhƣ quyên góp, ủng hộ cho ngƣời yếu thế, tài trợ học bổng, đóng góp cho các dự án cộng đồng, tự giác làm những việc có ích cho xã hội khi cần thiết. Trách nhiệm này khác trách nhiệm đạo đức là DN hoàn toàn tự nguyện khi thực hiện. Nếu chƣa thực hiện đến trách nhiệm này, các DN vẫn đƣợc coi là đáp ứng đủ các chuẩn mực mà xã hội mong đợi. Nhƣợc điểm của mô hình của Carroll (1999) là các trách nhiệm dƣờng nhƣ , đƣợc xếp theo thứ bậc từ thấp đến cao và dƣờng nhƣ độc lập với nhau, trong khi đó trên thực tế, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập kinh tế thế giới và toàn cầu hoá nhƣ , ngày nay, các trách nhiệm vẫn có thể lồng ghép, cùng thực hiện với nhau tại một thời điểm mà vẫn không bị xung đột hay ảnh hƣởng đến sự phát triển bền vững của DN.

 Nghiên cứu TNXHDN theo hướng các bên liên quan. Các bên liên quan đƣợc R. Freeman chia các bên liên quan thành hai nhóm chính là nhóm liên quan chủ yếu và nhóm liên quan thứ yếu. Nhóm liên quan chủ yếu gồm có: Khách hàng, nhà cung cấp, ngƣời lao động, các nhà tài trợ, cộng đồng.

Nhóm liên quan thứ yếu gồm: Chính phủ, các đối thủ cạnh tranh, nhóm ủng hộ ngƣời tiêu dùng, nhóm có lợi ích đặc biệt, giới truyền thông. Mối quan hệ giữa các bên hữu quan không phải bất biến 8 mà mang tính chất động, có thể thay đổi theo thời gian. Dựa trên lý thuyết của Freeman, Baron (1995) đã chia các bên liên quan thành hai nhóm, đƣợc gọi là thị trƣờng và phi thị trƣờng. Nhóm thị trƣờng gồm : Khách hàng, đối thủ cạnh tranh, , ngƣời lao động, đối tác và nhà cung cấp; nhóm phi thị trƣờng gồm: Các tổ chức phi chính phủ, chính phủ, nhà quản lý, môi trƣờng, giới truyền thông, xã hội hoặc cộng đồng.

Cả hai nhóm này đều có ảnh hƣởng đến các cấp độ khác nhau về áp lực hoặc động cơ TNXHDN cụ thể: Chính phủ, các cơ quan nhà nƣớc, các cổ đông của công ty có ảnh hƣởng đến việc ban hành các quyết định của công ty; các đối tác kinh doanh, ngƣời lao động giúp DN đạt những mục tiêu của mình; cộng đồng, giới truyền thông và các đối tƣợng khác ảnh hƣởng đến quá trình ra quyết định của DN [38]. Clackson cho rằng, các bên hữu quan có thể yêu cầu hoặc thực hiện quyền sở hữu đối với DN và ảnh hƣởng tới các hoạt động trong quá khứ, hiện tại và tƣơng lai của DN [48]. Kotler và Lee lại cho rằng theo khái niệm tiếp thị xã hội, các nhà tiếp thị nên cân nhắc ba yếu tố khi đƣa ra chính sách marketing: Lợi nhuận của công ty, mong muốn của ngƣời tiêu dùng và lợi ích của xã hội [62]. (iii) Các nghiên cứu gần đây cho thấy, thuật ngữ TNXHDN đã đƣợc công nhận và ủng hộ ở hầu hết các tổ chức, tuy nhiên không có sự nhất trí chung nào về khái niệm và lý thuyết về TNXHDN, điều này đã tạo ra các rào cản cho các tổ chức tiếp cận các cơ hội và thách thức do TNXHDN mang lại.

Secchi cho rằng "cần có những nỗ lực mới hơn để giảm sự không đồng nhất giữa lý thuyết và cách tiếp cận TNXHDN" [104]. Lee cũng kết luận định nghĩa về TNXHDN đã và đang thay đổi trong ý nghĩa và thực tiễn [86]; nghiên cứu của Salmi Mohd Isa cho thấy, theo thời gian khi xã hội thay đổi thì yêu cầu về TNXHDN sẽ đƣợc đánh giá lại [103]. Tình hình nghiên cứu trong nước Các nghiên cứu về TNXHDN thƣờng đƣợc tác giả dựa trên bốn cách tiếp cận: (1) theo mô hình kim tự tháp của A.Carroll (1999); (2) lý thuyết các bên liên quan; (3) theo quan điểm chiến lƣợc; (4) theo hƣớng chi phí - lợi ích, cụ thể: (1) Cách tiếp cận thứ nhất: theo mô hình kim tự tháp của A. Bằng phƣơng pháp định tính, dƣới góc độ phƣơng pháp luận triết học các tác giả này đã làm rõ cơ sở lý luận về thực hiện TNXHDN, khẳng định TNXH 9 là tất yếu, khách quan đối với sự tồn tại và phát triển đặc biệt trong xu thế hội nhập kinh tế quốc tế ngày nay.

Trên cơ sở thực trạng, các tác giả đã đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện TNXHDN. Sử dụng các phƣơng pháp nghiên cứu giống nhƣ các tác giả trên, đứng trên góc độ pháp luật tác giả Phạm Thị Huyền Sang đã nghiên cứu ba nhóm đối tƣợng trên cơ sở trách nhiệm quy định trong luật pháp về bảo vệ môi trƣờng; ngƣời tiêu dùng và ngƣời lao động; từ năm 2000 đến năm 2015 tại các DN của Việt Nam. Kết quả nghiên cứu cho thấy: Nhận thức TNXH còn hạn chế, bản thân các DN còn thiếu nguồn lực cho việc thực hiện TNXH, các cơ chế quản lý của nhà nƣớc còn yếu kém và chƣa hiệu quả, các quy định của pháp luật về TNXH còn nằm rải rác và chƣa thống nhất, cơ chế giám sát của ngƣời dân về việc thực hiện TNXHDN còn chƣa cao.