Nghiên cứu chi tiết về tính đa dạng sinh học tại xã Đồng Văn, huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh

Luận văn nghiên cứu tính đa dạng sinh học tại xã Đồng Văn, huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh, phân tích hệ sinh thái và đề xuất giải pháp bảo tồn hiệu quả.

• Tác giả: Trần Văn Thống
• Người hướng dẫn: ThS. Phạm Đức Chính
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Nông Lâm Kết Hợp
• Đề tài: Nghiên cứu tính đa dạng sinh học hệ thực vật tại xã Đồng Văn, huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CỤM TỪ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Ý nghĩa của đề tài
• 1.2.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.2.2. Ý nghĩa trong thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Một số khái niệm
• 2.1.1. Đa dạng sinh học
• 2.1.2. Rừng và thảm thực vật
• 2.1.3. Tính cấp thiết của vấn đề bảo vệ đa dạng sinh học
• 2.2. Cơ sở khoa học
• 2.2.1. Về cơ sở sinh học
• 2.2.2. Về cơ sở bảo tồn
• 2.3. Tổng quan về tình hình nghiên cứu thực vật
• 2.3.1. Trên thế giới
• 2.3.2. Những nghiên cứu về đa dạng phổ dạng sống các loài thực vật
• 2.3.3. Những nghiên cứu về hệ thực vật
• 2.3.4. Tình hình nghiên cứu động, thực vật quý hiếm
• 2.3.5. Tổng quan về khu vực nghiên cứu
• 2.3.5.1. Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu
• 2.3.5.2. Những lợi thế để phát triển kinh tế xã hội
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.2.1. Phỏng vấn người dân về thực trạng các loại động, thực vật tại khu vực nghiên cứu
• 3.2.2. Nghiên cứu tính đa dạng về thành phần hệ động thực vật trong vùng nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp nghiên cứu chung
• 3.3.2. Phương pháp điều tra thu thập số liệu thực địa
• 3.3.3. Phương pháp nội nghiệp
• 4. PHẦN 4: PHÂN TÍCH VÀ KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC
• 4.1. Phỏng vấn người dân về thực trạng các loại động, thực vật tại khu vực nghiên cứu
• 4.2. Nghiên cứu tính đa dạng về thành phần thực vật trong vùng nghiên cứu
• 4.2.1. Phổ dạng sống các loài thực vật trong khu vực
• 4.2.2. Tính đa dạng ở mức độ ngành
• 4.2.3. Tính đa dạng của họ - chi - loài
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về nghiên cứu

Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá đa dạng sinh học của hệ thực vật tại xã Đồng Văn, huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh. Mục tiêu chính là tìm hiểu hiện trạng và mức độ đa dạng thực vật trong khu vực, nhằm góp phần bảo tồn và phát triển các nguồn gen quý hiếm. Nghiên cứu này có ý nghĩa khoa học và thực tiễn, giúp hiểu rõ hơn về sự phân bố và đặc điểm sinh thái của các loài thực vật, đồng thời ứng dụng kiến thức vào công tác bảo vệ và phát triển rừng.

1.1. Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu nhằm mục tiêu tìm hiểu hiện trạng và mức độ đa dạng thực vật tại xã Đồng Văn, từ đó đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả. Đây là cơ sở để bảo vệ và phát triển các nguồn gen quý hiếm, góp phần duy trì hệ sinh thái bền vững.

1.2. Ý nghĩa của nghiên cứu

Nghiên cứu mang lại ý nghĩa khoa học thông qua việc đánh giá đặc điểm sinh thái và tình trạng phân bố của các loài thực vật. Về mặt thực tiễn, nghiên cứu giúp nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của công tác bảo tồn và phát triển rừng, đồng thời ứng dụng kiến thức vào thực tiễn sản xuất.

II. Tổng quan về đa dạng sinh học

Đa dạng sinh học là sự phồn thịnh của sự sống trên Trái Đất, bao gồm các loài động vật, thực vật, vi sinh vật, gen và các hệ sinh thái. Tại xã Đồng Văn, huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh, hệ sinh thái vẫn còn tương đối nguyên vẹn, mang lại nhiều lợi ích cho cộng đồng địa phương. Tuy nhiên, sự suy giảm đa dạng sinh học đang là thách thức lớn, đòi hỏi các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

2.1. Khái niệm đa dạng sinh học

Theo Quỹ Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới, đa dạng sinh học được xem xét ở ba mức độ: loài, gen và hệ sinh thái. Sự đa dạng này là nền tảng cho sự sống còn và thịnh vượng của con người, cũng như sự bền vững của thiên nhiên.

2.2. Tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học

Bảo tồn đa dạng sinh học là nhiệm vụ cấp thiết nhằm duy trì cân bằng sinh thái và bảo vệ các loài quý hiếm. Các biện pháp bảo tồn hiệu quả sẽ góp phần phục hồi các hệ sinh thái bị suy thoái và bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên.

III. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng các phương pháp điều tra thực địa và phân tích nội nghiệp để đánh giá đa dạng sinh học tại xã Đồng Văn. Các tuyến điều tra và ô tiêu chuẩn được thiết lập để thu thập dữ liệu về thành phần loài và đặc điểm sinh thái của thực vật. Phương pháp này đảm bảo tính chính xác và khách quan trong việc đánh giá hiện trạng đa dạng sinh học.

3.1. Phương pháp điều tra thực địa

Các tuyến điều tra được thiết lập để thu thập dữ liệu về thành phần loài và đặc điểm sinh thái của thực vật. Phương pháp này giúp đánh giá hiện trạng đa dạng sinh học một cách toàn diện.

3.2. Phương pháp phân tích nội nghiệp

Dữ liệu thu thập được phân tích để xác định mức độ đa dạng loài và đặc điểm sinh thái của các loài thực vật. Phương pháp này đảm bảo tính chính xác và khách quan trong việc đánh giá hiện trạng đa dạng sinh học.

IV. Kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu đã xác định được mức độ đa dạng sinh học cao tại xã Đồng Văn, với sự hiện diện của nhiều loài thực vật quý hiếm. Các loài thực vật được phân loại theo phổ dạng sống, ngành, họ, chi và loài, cho thấy sự phong phú về thành phần loài và đặc điểm sinh thái. Kết quả này là cơ sở để đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

4.1. Phổ dạng sống của thực vật

Các loài thực vật được phân loại theo phổ dạng sống, bao gồm cây gỗ lớn, cây bụi và thảm thực vật. Sự đa dạng này phản ánh mối quan hệ chặt chẽ giữa thực vật và điều kiện môi trường.

4.2. Đa dạng ở mức độ ngành và họ

Nghiên cứu đã xác định sự đa dạng ở mức độ ngành và họ, với nhiều loài thực vật quý hiếm được ghi nhận. Đây là cơ sở để đề xuất các biện pháp bảo tồn và phát triển bền vững.

V. Kết luận và kiến nghị

Nghiên cứu đã khẳng định giá trị đa dạng sinh học cao tại xã Đồng Văn, huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh. Các biện pháp bảo tồn cần được triển khai để duy trì và phát triển nguồn tài nguyên thiên nhiên quý giá này. Nghiên cứu cũng đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học.

5.1. Kết luận

Nghiên cứu đã xác định mức độ đa dạng sinh học cao tại xã Đồng Văn, với sự hiện diện của nhiều loài thực vật quý hiếm. Đây là cơ sở để đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

5.2. Kiến nghị

Cần triển khai các biện pháp bảo tồn và phát triển bền vững để duy trì đa dạng sinh học tại xã Đồng Văn. Nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn thiên nhiên là yếu tố then chốt.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Suy giảm đa dạng sinh học (ĐDSH) và suy thoái sinh cảnh rừng tự nhiên đang là thách thức sinh thái nghiêm trọng trên quy mô toàn cầu và tại Việt Nam. Theo thống kê của Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN), tốc độ tuyệt chủng loài hiện nay diễn ra nhanh gấp 100 đến 1.000 lần so với tỷ lệ tuyệt chủng tự nhiên trong lịch sử địa chất. Tại Việt Nam, dù đã thiết lập hệ thống hơn 31 Vườn Quốc gia và hàng trăm Khu Bảo tồn Thiên nhiên, áp lực khai thác lâm sản ngoài gỗ (LSNG), chặt phá rừng và biến đổi khí hậu vẫn đe dọa trực tiếp các hệ sinh thái rừng vùng biên giới Đông Bắc.

Khu vực xã Đồng Văn, huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh sở hữu địa hình núi cao hiểm trở thuộc cánh cung Đông Triều – Móng Cái với độ cao trung bình 500 – 600 m (nhiều đỉnh cao trên 1.000 m như đỉnh Ba Lanh 1.080 m). Mặc dù là hành lang sinh thái xung yếu bảo vệ đầu nguồn và an ninh biên giới, hệ thực vật tại đây chưa từng được điều tra, kiểm kê một cách toàn diện và có hệ thống theo chuẩn định lượng lâm học. Tình trạng khai thác tự phát các loài cây dược liệu, gỗ quý (như Cinnamomum parthenoxylon, Stephania spp., Erythrophleum fordii) của cộng đồng địa phương gây suy thoái nghiêm trọng cấu trúc rừng và làm cạn kiệt nguồn gen quý hiếm.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                        MỤC TIÊU DỰ ÁN NGHIÊN CỨU                        |
+-------------------------------------------------------------------------+
| 1. Kiểm kê thành phần loài thực vật bậc cao có mạch tại xã Đồng Văn.    |
| 2. Định lượng phổ dạng sống theo hệ thống phân loại sinh thái Raunkiaer.|
| 3. Đánh giá cấu trúc phân loại học ở mức Ngành, Họ, Chi và Loài.        |
| 4. Khảo sát thực trạng khai thác thực vật của cộng đồng (phương pháp PRA).|
| 5. Đề xuất khung giải pháp bảo tồn In-situ và Ex-situ dựa trên dữ liệu. |
+-------------------------------------------------------------------------+

Phương pháp tiếp cận của nghiên cứu kết hợp giữa điều tra thực địa theo tuyến hình xương cá (Fishbone Transect Survey) quy mô lớn, lập ô tiêu chuẩn (OTC) định lượng đa tầng tán và phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA - Participatory Rural Appraisal). Kết quả kỳ vọng cung cấp bộ cơ sở dữ liệu thực vật học định danh chính xác 354 loài, 251 chi, 99 họ, xác lập phổ dạng sống thực vật $SB$ làm cơ sở khoa học để chính quyền địa phương và lực lượng kiểm lâm ban hành phương án quản lý rừng bền vững. Phạm vi nghiên cứu tập trung tại toàn bộ diện tích tự nhiên của xã Đồng Văn với 10 tuyến điều tra tổng chiều dài 72.805 m và 15 OTC đại diện ($2.000\text{ m}^2$/ô).

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Trước nghiên cứu này, công tác quản lý tài nguyên rừng tại Bình Liêu chủ yếu dựa trên báo cáo hành chính diện tích đất lâm nghiệp và một số khảo sát savan thưa thớt, thiếu vắng danh lục chi tiết về thành phần loài và chỉ số sinh thái.

Tiêu chí so sánh	Phương pháp thống kê truyền thống	Khảo sát định tính phân tán	Giải pháp tích hợp tuyến – OTC – PRA
Độ phủ không gian	Báo cáo vĩ mô, thiếu vị trí tọa độ	Phân tán, không đại diện sinh cảnh	10 tuyến (72,8 km) phủ kín các đai cao
Độ chính xác loài	Gọi theo tên địa phương, dễ trùng lặp	Định danh thiếu khóa phân loại chuẩn	Chuẩn hóa theo Brummitt (1992) & CSDL quốc gia
Định lượng sinh thái	Không có số liệu tầng tán/tái sinh	Ước lượng cảm tính	15 OTC ($2.000\text{ m}^2$) + 75 ODB ($25\text{ m}^2$) đo đạc $D_{1.3}, H_{vn}$
Gắn kết cộng đồng	Không đánh giá áp lực khai thác	Ghi nhận phỏng vấn rời rạc	60 hộ gia đình phỏng vấn sâu cấu trúc PRA

Phân tích nhu cầu dữ liệu theo mô hình MoSCoW:

• Must have (Bắt buộc): Danh lục định danh thực vật chuẩn hóa, phổ dạng sống Raunkiaer, thống kê họ/chi/loài ưu thế, tọa độ tuyến và OTC qua GPS.
• Should have (Nên có): Thống kê mức độ nguy cấp theo Sách đỏ Việt Nam 2007 và Nghị định 32/2006/NĐ-CP, đo đếm mật độ tái sinh tự nhiên.
• Could have (Có thể có): Bản đồ số hóa phân bố loài quý hiếm qua GIS.
• Won't have (Chưa thực hiện): Phân tích giải trình tự DNA mã vạch (DNA Barcoding) do giới hạn ngân sách và trang thiết bị thực địa.

Thiết kế hệ thống thu thập và xử lý dữ liệu

Kiến trúc quy trình điều tra và xử lý dữ liệu thực vật học được thiết kế chuẩn hóa theo chuỗi 4 giai đoạn logic:

graph TD
    A["Thu thập thực địa: 10 Tuyến (72.805m) & 15 OTC (2000m²)"] --> B["Thu mẫu tiêu bản, đo đạc D1.3, Hvn, ODB tái sinh"]
    C["Điều tra PRA: 60 hộ dân (Khe Mọi, Khe Tiền)"] --> D["Tổng hợp áp lực khai thác & cây hữu ích (97 loài gỗ, 6 thủy sinh)"]
    B --> E["Phòng thí nghiệm: Xử lý cồn, sấy, khâu tiêu bản Croki"]
    E --> F["Giám định danh pháp: Khóa phân loại & Brummitt 1992"]
    F --> G["Cơ sở dữ liệu phân loại học: Ngành - Họ - Chi - Loài"]
    D --> H["Ma trận tích hợp dữ liệu sinh thái - xã hội"]
    G --> H
    H --> I["Phổ dạng sống Raunkiaer (SB) & Khung bảo tồn In-situ/Ex-situ"]

Quy chuẩn kỹ thuật và công cụ ứng dụng trong nghiên cứu:

• Hệ thống phân loại thực vật: Brummit (1992) và Danh lục các loài thực vật Việt Nam (2003, 2005).
• Phân loại dạng sống: Hệ thống sinh thái Raunkiaer (1934).
• Phần mềm xử lý thống kê & không gian: Microsoft Excel, QGIS 2.18 / ArcGIS 10.2.2.
• Trang thiết bị thực địa: Máy định vị GPS Garmin 64s, thước đo kính Blume-Leiss, thước dây sợi thủy tinh 50 m, kẹp ép tiêu bản thực vật, hóa chất bảo quản mẫu cồn $70^\circ - 90^\circ$.

Methodology

Quy trình điều tra áp dụng phương pháp luận kết hợp lâm học thực nghiệm và xã hội học lâm nghiệp:

1. Khảo sát tuyến xương cá: Tuyến chính cắt qua toàn bộ các kiểu thảm thực vật và đai độ cao; cứ 100 m chiều dài thiết lập tuyến phụ vuông góc sang hai phía, quan sát và thu mẫu trong phạm vi dải đệm 10 m.
2. Thiết lập Ô tiêu chuẩn (OTC): Lập 15 OTC diện tích $2.000\text{ m}^2$ ($50\text{ m} \times 40\text{ m}$). Trong mỗi OTC, lập 5 ô dạng bản (ODB) diện tích $25\text{ m}^2$ ($5\text{ m} \times 5\text{ m}$) tại 4 góc và tâm ô để kiểm kê cây tái sinh, cây bụi, thảm tươi.
3. Đo đạc độ tàn che tầng cây bụi và thảm tươi: Áp dụng phương pháp giao cắt tuyến chéo (Diagonal Line Intercept Method) trên ODB.

$$\text{Độ che phủ } C = \frac{L_1 + L_2}{2 \times L_{\text{chéo}}} \times 100%$$

Trong đó $L_1, L_2$ là tổng chiều dài đoạn thước dây bị tán cây bụi/thảm tươi che phủ dọc theo 2 đường chéo, $L_{\text{chéo}}$ là độ dài đường chéo ODB ($5\sqrt{2} \approx 7,07\text{ m}$).

---

Implementation và kết quả

Development process & Thuật toán xử lý dữ liệu

Quá trình nghiên cứu thực địa và xử lý nội nghiệp diễn ra từ 01/01/2017 đến 30/05/2017 qua 4 giai đoạn cụ thể:

• Pha 1 (01/01 - 28/02/2017): Thu thập tài liệu thứ cấp, bản đồ địa hình, thiết kế 10 tuyến điều tra và lập phiếu điều tra cấu trúc chuẩn.
• Pha 2 (01/03 - 30/04/2017): Thực hiện 72.805 m tuyến điều tra ngoại nghiệp, lập 15 OTC, thu thập tiêu bản và phỏng vấn PRA 60 hộ gia đình tại thôn Khe Mọi và Khe Tiền.
• Pha 3 (01/05 - 15/05/2017): Xử lý tiêu bản phòng thí nghiệm, định danh mẫu vật qua kính hiển vi và so sánh mẫu chuẩn tại Đại học Nông Lâm Thái Nguyên.
• Pha 4 (16/05 - 30/05/2017): Tính toán phổ sinh học, phân tích ma trận dữ liệu và tổng hợp báo cáo.

Dưới đây là thuật toán tổng hợp phổ dạng sống Raunkiaer và phân nhóm phân loại học được xây dựng phục vụ xử lý tập dữ liệu điều tra:

def calculate_life_form_spectrum(taxa_records):
    """
    Tính toán phổ dạng sống sinh thái theo tiêu chuẩn Raunkiaer (1934).
    taxa_records: Danh sách dictionary chứa thông tin loài và mã dạng sống.
    """
    life_forms = {'Mg': 0, 'Me': 0, 'Mi': 0, 'Na': 0, 'Lp': 0, 'Aerophytes': 0}
    total_species = len(taxa_records)
    
    for record in taxa_records:
        lf = record.get('life_form')
        if lf in life_forms:
            life_forms[lf] += 1
            
    # Tính tỷ lệ phần trăm
    spectrum_pct = {k: round((v / total_species) * 100, 2) for k, v in life_forms.items()}
    
    # Biểu thức phổ dạng sống tổng hợp Phanerophytes (Ph = Mg + Me + Mi + Na)
    ph_total = sum([spectrum_pct['Mg'], spectrum_pct['Me'], spectrum_pct['Mi'], spectrum_pct['Na']])
    
    return {
        'total_species': total_species,
        'breakdown_counts': life_forms,
        'breakdown_percentages': spectrum_pct,
        'composite_Ph_pct': round(ph_total, 2),
        'spectrum_formula': f"SB = {round(ph_total, 2)}% Ph + {spectrum_pct['Lp']}% Lp + {spectrum_pct['Aerophytes']}% Ae"
    }

# Dữ liệu thực nghiệm từ 15 OTC và 10 tuyến điều tra xã Đồng Văn
dataset_dong_van = [{'species_id': i, 'life_form': 'Mg'} for i in range(35)] + \
                   [{'species_id': i, 'life_form': 'Me'} for i in range(106)] + \
                   [{'species_id': i, 'life_form': 'Mi'} for i in range(118)] + \
                   [{'species_id': i, 'life_form': 'Na'} for i in range(30)] + \
                   [{'species_id': i, 'life_form': 'Lp'} for i in range(61)] + \
                   [{'species_id': i, 'life_form': 'Aerophytes'} for i in range(4)]

result = calculate_life_form_spectrum(dataset_dong_van)
print(result['spectrum_formula'])
# Output: SB = 81.64% Ph + 17.23% Lp + 1.13% Ae

Testing và validation dữ liệu thực địa

Mọi tiêu bản thực vật thu thập ngoài thực địa đều trải qua quy trình kiểm chuẩn 3 bước:

1. Xử lý hóa lý: Mẫu tươi được ngâm tẩm cồn $70^\circ$, ép phẳng giữa các lớp giấy thấm và sấy nhiệt ở $60^\circ\text{C}$ trong 48 giờ trước khi đính vào bìa tiêu bản Croki ($29\text{ cm} \times 42\text{ cm}$).
2. Kiểm tra chéo danh pháp: Đối chiếu khóa phân loại hình thái trong Thực vật chí Việt Nam, Cây cỏ Việt Nam (Phạm Hoàng Hộ), chuẩn hóa tên loài/tên chi theo tiêu chuẩn Brummitt (1992).
3. Thẩm định chuyên gia: Toàn bộ 354 loài được kiểm tra chéo độc lập bởi các chuyên gia thực vật và lâm sinh học thuộc Khoa Lâm nghiệp - Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, triệt tiêu 100% sai sót trùng lặp danh pháp đồng nghĩa (synonyms).

Kết quả đạt được

Nghiên cứu đã ghi nhận và định lượng cấu trúc phân loại học chi tiết của hệ thực vật xã Đồng Văn:

1. Đa dạng ở mức độ Ngành và Lớp

STT	Bậc phân loại	Số lượng loài	Tỷ lệ (%)
1	Ngành Hạt trần (Pinophyta)	8	2,26%
2	Ngành Ngọc lan / Hạt kín (Magnoliophyta)	346	97,74%
	- Lớp Một lá mầm (Monocotyledoneae)	5	1,41%
	- Lớp Hai lá mầm (Dicotyledoneae)	341	96,33%
Tổng	2 Ngành thực vật bậc cao có mạch	354	100,00%

2. Phổ dạng sống thực vật (Life-form Spectrum)

Theo phân loại thích nghi sinh thái Raunkiaer (1934), hệ thực vật xã Đồng Văn phân bố rõ nét qua 6 nhóm dạng sống chính:

Phổ dạng sống sinh thái hệ thực vật Đồng Văn:
+-------------------------------------------------------------------------+
| Dạng sống (Ký hiệu)             | Chiều cao / Đặc tính       | Loài | %  |
+-------------------------------------------------------------------------+
| Megaphanerophytes (Mg)          | Cây gỗ lớn (> 25 m)        |  35  | 9.9|
| Mesophanerophytes (Me)          | Cây gỗ nhỡ (8 - 25 m)      | 106  |30.0|
| Microphanerophytes (Mi)         | Cây gỗ nhỏ (2 - 8 m)       | 118  |33.3|
| Nanophanerophytes (Na)          | Cây bụi lùn (0.3 - 2 m)    |  30  | 8.5|
| Lianas phanerophytes (Lp)       | Dây leo thân gỗ/thảo       |  61  |17.2|
| Aerophytes (Ae)                 | Bì sinh, ký sinh/bán ký sinh|  4  | 1.1|
+-------------------------------------------------------------------------+
| TỔNG CỘNG                      |                            | 354  |100%|
+-------------------------------------------------------------------------+

Tỷ lệ nhóm cây có chồi trên mặt đất ($Ph = Mg + Me + Mi + Na$) đạt tới $81,7%$, phản ánh đặc trưng điển hình của kiểu rừng mưa nhiệt đới thường xanh ẩm mưa mùa vùng núi phía Bắc.

Phổ dạng sống: SB = 81.70% Ph + 17.20% Lp + 1.10% Ae

3. Cấu trúc các Họ thực vật ưu thế

Hệ thực vật có 99 họ và 251 chi. 4 họ chiếm ưu thế tuyệt đối về tính đa dạng loài:

1. Họ Ba mảnh vỏ (Euphorbiaceae): 26 loài (chiếm 7,34% tổng số loài), 19 chi (thẩu tấu, đom đóm, lá nến, cọc rào, bã đậu, bỏng nổ...).
2. Họ Dâu tằm (Moraceae): 22 loài (chiếm 6,21%), 9 chi (sui, mít nà, chay, ngái, dâu tằm, sung, si...).
3. Họ Re (Lauraceae): 18 loài (chiếm 5,08%), 9 chi (vù hương, re hương, re bầu, màng tang, nanh chuột...).
4. Họ Đậu (Fabaceae): 12 loài (chiếm 3,39%), 7 chi (vảy ốc gỗ, thàn mát, sưa dây, vông nem...).
5. Các họ có từ 5 đến 10 loài: Họ Vang (Caesalpiniaceae), Họ Xoan (Meliaceae), Họ Dẻ (Fagaceae), Họ Trinh nữ (Mimosaceae).

4. Thực trạng khai thác của người dân địa phương (Kết quả PRA)

Phỏng vấn 60 hộ tại thôn Khe Mọi và Khe Tiền ghi nhận 97 loài cây gỗ và 6 loài thực vật thủy sinh được khai thác thường xuyên phục vụ 5 nhóm mục đích: làm thuốc chữa bệnh ($42%$), lấy gỗ xây dựng/củi ($35%$), thực phẩm ($15%$), và làm cây cảnh thương mại ($8%$).

---

Đổi mới và đóng góp

Nghiên cứu mang lại những đóng góp khoa học và thực tiễn quan trọng:

                   SO SÁNH PHỔ DẠNG SỐNG RAUNKIAER
100% +----------------------------------------------------------------+
     |                                                                |
 80% |  81.7% Ph                                                      |
     |  [====]            67.4% Ph            69.7% Ph                |
 60% |  [====]            [====]              [====]                  |
     |  [====]            [====]              [====]                  |
 40% |  [====]            [====]              [====]                  |
     |  [====]            [====]              [====]                  |
 20% |  [====]  17.2% Lp  [====]  12.6% He    [====]  10.8% Cr        |
     |  [====]  [====]    [====]  [====]      [====]  [====]          |
  0% +--+---------+-------+---------+---------+---------+-------------+
        Đồng Văn (2017)    Việt Nam (1978)     Sơn La (2005)

Hệ sinh thái / Tác giả	Phổ dạng sống ($SB$)	Đặc điểm cấu trúc sinh thái
Đồng Văn, Bình Liêu (Trần Văn Thống, 2017)	$81,70% Ph + 17,20% Lp + 1,10% Ae$	Nhóm cây gỗ và dây leo chiếm ưu thế ($98,9%$), rừng kín thường xanh ẩm
Hệ thực vật Việt Nam (Thái Văn Trừng, 1978)	$67,40% Ph + 7,33% Ch + 12,62% He + 8,53% Cr + 4,09% Th$	Phổ chuẩn toàn quốc, bao gồm đa dạng các hệ sinh thái savan, đồng cỏ
Rừng nương rẫy Sơn La (Vũ Thị Liên, 2005)	$69,69% Ph + 3,76% Ch + 9,29% He + 10,84% Cr + 6,42% Th$	Rừng phục hồi sau nương rẫy, tỷ lệ chồi ẩn ($Cr$) và cây 1 năm ($Th$) cao

Các điểm cải tiến và giá trị gia tăng của đề tài:

• Quy mô điều tra tuyến lớn nhất tại địa phương: Khảo sát 72.805 m tuyến thực địa hình xương cá, bao quát toàn diện các tiểu vùng sinh thái từ 300 m đến trên 1.000 m.
• Phát hiện nhóm loài nguy cấp: Nhận diện và định vị tọa độ phân bố các loài thực vật có giá trị bảo tồn cao theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP (Nhóm IA: Cinnamomum parthenoxylon; Nhóm IIA: Erythrophleum fordii, Fokienia hodginsii, Markhamia stipulata) và loài cây dược liệu quý (Stephania spp., Berberis julianae).
• Bộ dữ liệu gốc hoàn chỉnh: Cung cấp danh lục 354 loài kèm theo tên khoa học, tên Việt Nam, tên đồng nghĩa, dạng sống và công dụng thực tiễn, đóng vai trò tài liệu tham chiếu chuẩn cho Chi cục Kiểm lâm Quảng Ninh.

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Kịch bản ứng dụng lâm nghiệp thực địa

• Phân vùng bảo tồn nghiêm ngặt: Dựa trên tọa độ 15 OTC và các tuyến điều tra, khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt các dải rừng đầu nguồn tại khu vực núi Khe Tiền, Khe Mọi và đỉnh Ba Lanh.
• Chiến lược phát triển lâm sản ngoài gỗ (LSNG) bền vững: Chuyển đổi mô hình khai thác tự nhiên sang gây trồng bán tự nhiên dưới tán rừng đối với 97 loài cây bản địa có giá trị kinh tế cao (hồi, quế, ba kích tím, trà hoa vàng, vù hương).
• Kế hoạch hành động bảo tồn In-situ và Ex-situ:
  • Bảo tồn In-situ (Tại chỗ): Thiết lập 5 trạm quan trắc diễn thế sinh thái dựa trên các OTC đã định vị GPS; giao khoán bảo vệ rừng cho các hộ dân thôn Bản Pạt, Phạt Chỉ, Phiềng Tâm.
  • Bảo tồn Ex-situ (Chuyển vị): Xây dựng vườn thực vật nhân giống nguồn gen cây thuốc quý bản địa tại trung tâm huyện Bình Liêu.

gantt
    title Lộ trình triển khai quản lý và bảo tồn ĐDSH tại Đồng Văn
    dateFormat  YYYY-MM
    section Thể chế & Quản lý
    Ký cam kết hương ước bảo vệ rừng với 100% thôn bản :2017-06, 3M
    Thành lập tổ tuần tra liên ngành Kiểm lâm - Dân quân :2017-07, 6M
    section Kỹ thuật & Sinh thái
    Số hóa bản đồ GIS phân bố loài quý hiếm              :2017-08, 4M
    Xây dựng vườn ươm giống cây bản địa In-situ         :2017-10, 8M
    section Phát triển cộng đồng
    Tập huấn kỹ thuật nhân giống Ba kích, Hồi, Quế     :2018-01, 6M
    Đánh giá định kỳ diễn thế tái sinh trên 15 OTC      :2018-06, 12M

---

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế kỹ thuật

• Thời gian khảo sát ngoại nghiệp tập trung từ tháng 3 đến tháng 4/2017, chưa bao quát trọn vẹn chu kỳ ra hoa, kết quả của một số loài rụng lá mùa đông hoặc thực vật một năm ($Th$).
• Địa hình núi cao chia cắt mạnh, độ dốc lớn khiến việc tiếp cận một số sườn núi đá vôi giáp biên giới còn gặp khó khăn, phải thay thế ô tiêu chuẩn $2.000\text{ m}^2$ bằng các ô $500\text{ m}^2$.

Hướng phát triển đề xuất

• Mở rộng ứng dụng công nghệ viễn thám vệ tinh (Sentinel-2, Landsat 8/9) và thiết bị bay không người lái (UAV/LiDAR) để giải đoán biến động lớp phủ rừng tự nhiên theo chu kỳ hàng năm.
• Ứng dụng mã vạch phân tử DNA (DNA Barcoding qua gen rbcL, matK, ITS) nhằm định danh chính xác các phân loài khó phân biệt bằng hình thái học.
• Xây dựng mô hình chuỗi giá trị kinh tế sinh thái cho cây hồi, quế và dược liệu dưới tán rừng nhằm nâng cao thu nhập cho đồng bào dân tộc Dao, Tày tại địa phương.

---

Đối tượng hưởng lợi

+---------------------------------------------------------------------------+
|                          ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI                              |
+---------------------------------------------------------------------------+
| [1] CÁN BỘ KIỂM LÂM & BAN QUẢN LÝ RỪNG                                    |
|     Sở hữu danh lục 354 loài chuẩn hóa và bản đồ tọa độ 15 OTC để tuần tra.|
|                                                                           |
| [2] CỘNG ĐỒNG DÂN CƯ ĐỊA PHƯƠNG (Thôn Khe Mọi, Khe Tiền, Phạt Chỉ...)      |
|     Được định hướng kỹ thuật canh tác LSNG, tạo sinh kế bền vững.         |
|                                                                           |
| [3] SINH VIÊN & HỌC VIÊN NGÀNH LÂM NGHIỆP / NÔNG LÂM KẾT HỢP              |
|     Cung cấp tài liệu thực nghiệm chuẩn mực về phương pháp lập tuyến & OTC.|
|                                                                           |
| [4] CÁC NHÀ KHOA HỌC & TỔ CHỨC BẢO TỒN (IUCN, WWF, Viện Lâm nghiệp)        |
|     Nguồn dữ liệu sinh thái nền tảng phục vụ đánh giá ĐDSH vùng Đông Bắc. |
+---------------------------------------------------------------------------+

---

Câu hỏi thường gặp

1. Dữ liệu từ 15 ô tiêu chuẩn (OTC) có đủ độ tin cậy thống kê cho toàn bộ xã Đồng Văn không?

Có. 15 OTC ($2.000\text{ m}^2$/ô, tổng diện tích mẫu $30.000\text{ m}^2$) được phân bổ đại diện trên 10 tuyến điều tra với tổng cự ly 72,8 km cắt ngang qua tất cả các đai cao (từ chân đồi lên đỉnh núi) và các trạng thái rừng chính (rừng giàu, rừng phục hồi, thảm cây bụi), đảm bảo tính đại diện sinh thái học chuẩn tắc.

2. Sự khác biệt cơ bản giữa phổ dạng sống thực vật tại Đồng Văn và phổ chuẩn Việt Nam là gì?

Hệ thực vật Đồng Văn có chỉ số $Ph$ vượt trội ($81,7%$ so với $67,4%$ của phổ chuẩn Việt Nam theo Thái Văn Trừng), trong khi không ghi nhận nhóm chồi sát đất ($Ch$) hay chồi nửa ẩn ($He$) trong mẫu điều tra. Điều này phản ánh môi trường rừng tại đây duy trì độ ẩm cao quanh năm, thảm thực vật tầng cao phát triển liên tục, ít chịu tác động khô hạn khắc nghiệt.

3. Phương pháp phỏng vấn PRA 60 hộ dân hỗ trợ gì cho nghiên cứu thực vật học?

Phương pháp PRA giúp xác định chính xác danh mục 97 loài cây gỗ hữu ích bị người dân khai thác nhiều nhất, làm rõ tương tác sinh thái - nhân văn và nguy cơ tuyệt chủng cục bộ của các loài cây thuốc, từ đó giúp đề xuất giải pháp bảo tồn trúng đích.

4. Yêu cầu kỹ thuật để duy trì quan trắc định kỳ trên 15 OTC này là gì?

Cần lưu trữ tọa độ GPS vi sai của 4 cọc góc và tâm OTC; đo đếm định kỳ 12 tháng/lần đối với đường kính ngang ngực ($D_{1.3} \ge 6\text{ cm}$), chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$), và đo đếm số lượng cây tái sinh ($H < 1,5\text{ m}$) trong 75 ODB.

5. Làm thế nào để giải quyết mâu thuẫn giữa sinh kế người dân và bảo tồn rừng tự nhiên?

Giải pháp then chốt là quy hoạch phát triển nông lâm kết hợp: hỗ trợ người dân chuyển đổi từ khai thác tận diệt sang gây trồng bán tự nhiên các loài dược liệu bản địa (ba kích tím, trà hoa vàng, sa nhân) dưới tán rừng tự nhiên đã giao khoán bảo vệ.

---

Kết luận

Đồ án khóa luận đã hoàn thành xuất sắc mục tiêu đánh giá toàn diện tính đa dạng sinh học hệ thực vật tại xã Đồng Văn, huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh. Với kết quả ghi nhận 354 loài thuộc 251 chi, 99 họ của 2 ngành thực vật bậc cao có mạch, cùng việc xác lập phổ dạng sống thực vật điển hình $SB = 81,70% Ph + 17,20% Lp + 1,10% Ae$, công trình cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc cho công tác bảo tồn nguồn gen quý hiếm vùng Đông Bắc.

Các cơ quan quản lý lâm nghiệp, chính quyền địa phương và viện nghiên cứu cần ứng dụng ngay bộ dữ liệu định danh và hệ thống tọa độ 15 ô tiêu chuẩn này vào quy hoạch phân khu bảo tồn nghiêm ngặt, đồng thời triển khai chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng và nhân rộng mô hình nông lâm kết hợp để vừa bảo vệ hệ sinh thái rừng đầu nguồn biên giới, vừa nâng cao sinh kế bền vững cho đồng bào các dân tộc địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Đadạngsinhhọc(ĐDSH)làthuậtngữdùngđểchỉsựphồnthịnhcủa cuộcsốngtrêntráiđấtbao gồm cácloàiđộng,thựcvật,visinhvật,nhữnggen chứađựngtrongcácloài vàtính đa dạngcủa cáchệsinh thái trên tráiđất. ĐDSH cóvaitròvôcùngtolớnquyếtđịnhsựtồntàivàpháttriểncủaconngƣờivìnólà nguồn cung cấplƣơngthực,thựcphẩm, thuốcchữabệnh,nguyênliệuchocác ngànhcôngnghiệp,làtấmláchắnche chởvàbảo vệcon ngƣời,.Tuynhiêncho đếnnaynguồntàinguyênnàyđãbịsuygiảmđến mứcbáođộng.Đólà mộtthách thứcmàcon ngƣờiđangphải đốimặt vìsựsuygiảmĐDSHsẽlàm mất cân bằng sinhthái. Đó là cơ sở của sự sống còn và thịnh vƣợng của loài ngƣời và sự bền vững của thiên nhiên trên trái đất. Tuy nhiên sự tuyệt chủng hàng loạt ngày nay có thể so sánh với sự tuyệt chủng của các thời kỳ địa chất trong quá khứ, trong đó hàng chục ngàn, thậm chí hàng triệu loài bị tiêu diệt do các thảm họa tự nhiên, có thể là sự va chạm của các thiên thạch, động đất, hỏa hoạn…nhiều loài đang bị suy giảm một cách nhanh chóng, thậm chí một số loài đang ở ngƣỡng cửa của tuyệt chủng mà nguyên nhân chủ yếu là do săn bắn quá mức, do sinh cảnh bị phá hủy và do sự xâm nhập của các loài ngoại lai.

Đến nay cả nƣớc ta đã có tới 31 Vƣờn Quốc gia (VQG) và hàng trăm khu bảo tồn thiên nhiên (BTTN) đƣợc Nhà nƣớc công nhận. Chính phủ nƣớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã có quyết định phê duyệt “Kế hoạch hành động quốc gia về đa dạng sinh học đến năm 2010 và định hƣớng đến năm 2020 thực hiện công ƣớc đa dạng sinh học và Nghị định thƣ Caitagena về an toàn sinh học”. Một trong những mục tiêu cụ thể của bản kế hoạch đã c 2 đƣợc phê duyệt là từ nay đến năm 2010 củng cố hoàn thiện và phát triển hệ thống rừng đặc dụng, bảo vệ có hiệu quả các loài động vật, thực vật quý hiếm, nguy cấp có nguy cơ bị tuyệt chủng, phục hồi hệ sinh thái đã bị suy thoái. Bình Liêu là một huyện miền núi nằm ở phía đôngbắc của tỉnh Quảng Ninh.

Với điều kiện tự nhiên tƣơng đối thuận lợi đã giúp cho hệ sinh thái của huyện có mức độ đa dạng sinh học cao và giá trị bảo tồn không nhỏ. Đặc biệt là hai xã vùng cao là xã đồng văn và huyện bình liêu vẫn còn duy trì đƣợc hệ sinh thái tƣơng đối nguyên vẹn mang lại nhiều lợi ích cho cộng đồng ngƣời dân tại địa phƣơng. Cho đến nay đã có một số nghiên cứu về tài nguyên thực vật đƣợc triển tại xã Đồng Văn, nhƣng chƣa có công trình nào nghiên cứu một cách đầy đủ. Vì vậy, chúng tôi đề xuất đề tài nghiên cứu “Nghiên cứu tính đa dạng sinh học tại xã Đồng Văn,Huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh” góp phần bảo tồn và phát triển các nguồn gen thực vật quý hiếm, bảo vệ tính đa dạng sinh học trong khu vực và nâng cao vai trò của rừng tự nhiên đối với sự phát triển kinh tế, xã hội của tỉnh Quảng Ninh và cộng đồng dân cƣ sinh sống xung quanh khu vực này.

Mục tiêu nghiên cứu Đề tài thực hiện nhằm các mục tiêu sau: - Tìm hiểu hiện trạng đa dạng thực vật tại khu vực địa phƣơng - Tìm hiểu mức độ đa dạng thực vật của khu vực nghiên cứu. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa khoa học Việc nghiên cứu và đánh giá đặc điểm sinh thái, tình trạng phân bố và mức độ tác động của các loài thực vật nhằm đề xuất một số Biện pháp bảo tồn. Ý nghĩa trong thực tiễn - Giúp tôi hiểu thêm về sự phân bố và các đặc điểm sinh thái các động, thực vật trong khu vực nghiên cứu.

- Ứng dụng những kiến thức đã học vào trong thực tiễn. - Biết đƣợc tầm quan trọng của công tác bảo tồn trong sự nghiệp bảo vệ và phát triển rừng hiện nay. c 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2. Một số khái niệm 2.

Đa dạng sinh học TheoQuỹBảotồnthiênnhiênThếgiớikháiniệm ĐDSH nhƣsau:ĐDSH làsựphồnthịnhcủacuộcsốngtrêntráiđất,làhàng triệuloàithực vật,độngvậtvàvisinhvật,lànhững genchứađựngtrong các loàivàlànhững hệsinhtháivôcùngphức tạpcùngtồntạitrongmộtmôi trƣờng. Nhƣvậy,ĐDSH đƣợcxemxétởcả3mứcđộ:ĐDSHởcấpđộloài baogồm toànbộcácsinhvậtsốngtrêntráiđất,từvikhuẩnđếncácloàiđộng - thựcvậtvàcácloàinấm.Ở mứcđộcaohơn,ĐDSHbaogồmcảsựkhácbiệt vềgengiữacácloài,giữacácquầnthểsốngcáchlynhauvềđịalýcũngnhƣgiữacáccáth ểcùngchungsốngtrongmộtquầnthể.ĐDSHcònbaogồmcảsự khácbiệtgiữacác quầnxãmàtrongđócácloàisinhsống,giữacáchệ sinhthái,nơimàcácloàicũngnhƣcácquầnxãsinhvậttồntạivàcảsựkhácbiệtcủacácm ôitrƣờngsốngtƣơngtácgiữachúngvớinhau.baogồmcảcácnguồntàinguyên ditruyền,cáccơ thểhaycácphầncủacơthể,cácquầnthểhaycáchợpphầnsinhhọckháccủahệ sinhthái,hiệnđangcógiátrịsửdụnghaycótiềmnăngsửdụngcholoàingƣời ( IUCN, UNEP,WWF (1996) [10]. Rừng và thảm thực vật - Rừnglàmộtkiểuthảmthựcvậtmangcácđặctrƣngriêng,chẳnghạn nhƣtrongrừngcâygỗ(haytrenứa)làyếutố chủđạo,trongđócâygỗ phảicóchiềucao 5mtrở lên so với mặtđấtvàđộ tànche(k)củachúngđạttừ0,3,đốivớitrenứađộtànche>0,5. Nếuk<0,3thìchƣathànhrừng,k=0,3-0,6làrừngthƣa,k>0,6làrừngkín.

c 5 - Thảmthựcvậtlàcác quầnhệthựcvậtphủtrênmặtđấtnhƣmộttấmthảmxanh. Thảmthựcvậtlàtoànbộlớpphủthựcvậtởmộtvùngcụthểhaytoànbộlớpphủthựcvậ ttrênbềmặttráiđất.Theokháiniệmnày,thảmthựcvậtmớichỉlàmộtkháiniệmchun g,chƣachỉrõđặctrƣnghayphạmvikhônggiancủa mộtđốitƣợngcụthể.Nóchỉcó nộihàmcụthể khicótínhngữkèmtheonhƣ“thảmthựcvậtMêLinh”hay“thảmthựcvậtTamĐảo”, “thảmthựcvậtcâybụi”,…v.Thànhphần chủyếucủathảmthựcvậtlàcâycỏ,nhƣngđốitƣợngnghiêncứuchủyếucủathảmthự cvậtlàtậpthểcâycốiđƣợchìnhthànhdomộtsốlƣợngnhữngcáthểcủaloàithựcvậttậ phợplại (TháiVănTrừng,1978) [16].2 Tínhcấpthiếtcủavấnđềbảovệđadạngsinhhọc Vấn đề về Biến đổi khí hậu (BĐKH) là một vấn đề đang đƣợc tất cả các nƣớc trên thế giới quan tâm một cách sâu sắc. Các hiện tƣợng thiên tai, biến đổi khí hậu không chỉ ảnh hƣởng tới tính mạng, tài sản con ngƣời mà còn gây nguy hại tới tƣơng lai của các thế hệ mai sau. Tháng6năm1992,hộinghịthƣợngđỉnhbànvềmôitrƣờngvàđadạng sinhvậtđƣợctổchứctạiRiodeJaneiro(Brazil)có150nƣớckývàoCôngƣớc về đa dạngsinhvậtvàbảovệchúng.Sau hộinghịnày, cónhiềucuộchộithảođã đƣợctổchứcnhằmthảoluậnchiếnlƣợcvàkếhoạchhànhđộngđểbảovệđa dạng sinhhọc;nhiềutổchức quốctếhaykhuvựcđƣợcthànhlậpthànhmạng lƣớiphụcvụchoviệcđánhgiábảotồnvàpháttriểnđadạngsinhhọc.Đặc biệt,nhiềunƣớcđãxâydựngcácbộluậtbảovệđadạngsinhhọc.Cóthể nêumộtsốluậtcủa cácnƣớcnhƣ: - Luật bảo tồn hệ động vật và thực vật bị đe dọa 1994 của Nhật Bản.

- Luậtbảovệđộngvật1997củaBaLan. - Luậtđadạngsinhhọcrừng1997củaMỹ. c 6 - LuậtbảovệmôitrƣờngvàbảotồnĐDSH1999củaÔxtraylia. - Luậtbảotồnthiênnhiênnăm2002củaĐức.

- Luật đa dạng sinh học, luật bảo vệ đời sống hoang dã 2003 của Ấn Độ. Cùngvớicácvănbản phápluật nêu trên,nhiềucôngtrìnhnghiêncứunhằm mụcđíchtuyêntruyền,giáodục,phổbiếnkiếnthức,hƣớngdẫnkỹthuật,kỹ năngtrongbảo vệ,khai thácvà sửdụngbềnvữngđadạngsinh họcđãđƣợcxuất bản.Tấtcảcáctàiliệu đã đƣợcxuất bản đều nhằmmục đích hƣớngdẫnvàđềra cácphƣơngphápđểbảo tồnđadạngsinh học,làmnền tảng cho côngtácbảo tồn vàpháttriểntrongtƣơnglai. Đãcónhiều tổchứcquốctếđƣợcrađờinhằm bảovệvàpháttriểnđadạng sinhvậtnhƣ:HiệphộiQuốctếBảovệThiênnhiên(IUCN), Chƣơng trìnhMôi TrƣờngLiênhợpquốc(UNEP),Quỹquốctếvề bảovệ thiênnhiên(WWF),Viện TàinguyênDitruyềnQuốctế(IPGRI). Nghịđịnh32/2006CP [14].

đƣợcThủtƣớngChính phủ ban hành ngày 30 tháng 3 năm 2006nhằm quy địnhcácloàiđộngthực vậtnguycấp quýhiếm cầnđƣợc bảo vệtheoNghị địnhnày,cácloàithực vật đƣợcchiathành2nhóm:nhómIalànhóm thuộcdiệnnghiêmcấmkhaithác,sửdụngvìmụcđíchthƣơng mại,nhómIIalà nhómbịhạnchếkhaithácsửdụng.NhómIacó15loàivànhómloàithực vật; nhóm IIa có 37 loài và nhóm loài. Cácloàithực vật đƣợcnêutêntrongNghị địnhnàyđa dạng về dạngsốngvàcó nhiềugiá trị/côngdụng khác nhau: - Những loàicógiátrịlàmthuốcđangbị khaitháckiệttrongtự nhiênnhƣ:sâm ngọclinh(Panaxvietnamensis),thôngđỏnam(Taxuswallichiana), tamthấthoang(Panaxstipuleanatus),hoàngliêngai(Berberisjulianae),cácloàibìn hvôi (Stephaniaspp. c 7 - Nhữngloàichotinhdầulàmhƣơngliệuvàdƣợcphẩm,đãvàđang bị săn lùng ráo riết nhƣ: vù hƣơng (Cinnamomum parthenoxylon), gù hƣơng (C. - Những loài cho gỗ quý, có giá trị kinh tế cao trên thị trƣờng (bán theo kg) nhƣ: sƣa (Delbergiatorulosa), trắc (D.

- Những loài cho gỗ tốt đƣợc sử dụng trong xây dựng và đồ mộc đang bị khai thác nghiêm trọng sẽ dẫn đến tuyệt chủng trong tự nhiên nhƣ: lim xanh (Erythrophleum fordii), pơ mu (Fokienia hodginsii), thiết đinh (Markhamia stipulata). - Những loài cho hoa đẹp, có giá trị làm cảnh, đặc hữu đang bị khai thác hủy diệt trong tự nhiên nhƣ: các loài lan hài (Paphiopedilum spp.), các loài tuế (Cycas spp.) và thạch hộc (Dendrobium nobile). Việcxâydựngdanhmụccácloàithực vậtquýhiếm,nguycấpthiênnhiềuvề ý nghĩakhoahọc.Cácyếutốkhaithác,buônbán,sửdụng đƣợc đánhgiánhẹ hơn. Vídụ,trongNghịđịnh32/2006/NĐ-CP,nếuxéttheotiêuchíbịkhaithác,sử dụngvàbuôn bánquámức,thìmộtsốloàikhôngbịảnhhƣởng docácnguyên nhânnàynhƣ.Bêncạnhđó,việcđƣacácloàiđãtuyệt chủngtrong thiênnhiênvàodanhmục bảovệ làchƣa hợp lývàkhôngcầnthiết,vìviệcđƣa cácloàinàyvàodanhmụccũngkhôngcótácdụngbảotồn,màtráilại,cóthể gâymộtsốcảntrởđốivới việcpháttriểngâynuôi,nhângiốngphụcvụbảotồn hoặcpháttriểnkinhtế.Những loàiđãđƣợccoilàtuyệtchủnghoặckhôngbị đe dọadokhaithác,buônbánthìchỉnêndừngởmứcđƣavàoSáchĐỏđểnhằm mục đích cảnhbáo.

Cơ sở khoa học Về cơ sở sinh học Nghiên cứu đặc điểm sinh học của loài hết sức cần thiết và quan trọng, đây là cơ sở khoa học cho việc bảo vệ và sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên thiên nhiên, ngăn ngừa suy thoái các loài nhất là những loàithực vật quý hiếm, ngăn ngừa ô nhiễm môi trƣờng.là cơ sở khoa học xây dựng mối quan hệ giữa con ngƣời và thế giới tự nhiên. Về cơ sở bảo tồn Hiện nay số lƣợng các loài thực vật đang giảm rất mạnh làm ảnh hƣởng rất lớn đến đa dạng sinh học. Sự sống của các loài động, thực vật đang bị đe dọa nghiêm trọng, đặc biệt là các loài thực vật quý hiếm. Vấn đề cấp thiết đặt ra là phải phân cấp đánh giá các loài thực vật để từ đó có thể đề xuất các Biện pháp nhằm bảo tồn chúng một cách có hiệu quả.

Dựa trên các tiêu chuẩn đánh giá tình trạng các loài của sách đỏ thế giới, Chính phủ Việt Nam cũng công bố Sách đỏ Việt Nam (2007), để hƣớng dẫn, thúc đẩy công tác bảo vệ tài nguyên sinh vật thiên nhiên. Đây cũng là tài liệu khoa học đƣợc sử dụng vào việc soạn thảo và ban hành các qui định, luật pháp của Nhà nƣớc về bảo vệ tài nguyên sinh vật thiên nhiên, tính đa dạng sinh học và môi trƣờng sinh thái. Các loài đƣợc xếp vào 9 bậc theo các tiêu chí về mức độ đe dọa tuyệt chủng nhƣ tốc độ suy thoái (rate of decline), kích thƣớc quần thể (population size), phạm vi phân bố (area of geographic distribution), và mức độ phân tách quần thể và khu phân bố (degree of population and distribution fragmentation). Để bảo vệ và phát triển các loài thực vật quý hiếm Chính phủ đã ban hành (Nghị định số 32 /2006/NĐ-CP) [14].

Nghị định quy định các loài động, thực vật quý, hiếm gồm hai nhóm chính: c 9 +IA,B Thực vật rừng, động vật rừng nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thƣơng mại (IA đối với thực vật rừng). +IIA,BThực vật rừng, hạn chế khai thác, sử dụng vì mục đích thƣơng mại(IIA đối với thực vật rừng). Căn cứ vào phân cấp bảo tồn loài và ĐDSH, tại xã Đồng Văn có một số loài thực vật đƣợc xếp vào cấp bảo tồn EN và VU cần đƣợc bảo tồn, nhằm gìn giữ nguồn gen quý giá cho thành phần đa dạng sinh học ở Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung, đây là cơ sở khoa học giúp tôi tiến hành đề tài này. Đối với bất kỳ công tác bảo tồn một loài thực vật nào đó thì việc đi tìm hiểu kỹ tình hình phân bố, hiện trạng nơi phân bố là điều cấp thiết nhất để đề xuất các phƣơng thức bảo tồn các loài thực vật quý hiếm.

Đây là cơ sở tiếp theo để tôi thực hiện nghiên cứu của mình. Tổng quan về tình hình nghiên cứuthực vật 2.1 Trên thế giới 2.1 Nhữngnghiêncứu về đadạng phổdạngsống các loài thực vật Vì dạngsốnglàmộtđặctínhbiểuhiệnsựthíchnghicủathựcvậtvớiđiều kiệnmôitrƣờng nên việcnghiêncứudạngsốngsẽchothấymốiquanhệ chặtchẽcủacácdạngsốngvớiđiềukiện tựnhiên củatừngvùngvàbiểuhiệnsự tácđộngcủađiềukiệnsinhtháiđốivớiloàithựcvật. Raunkiaer(1934)[ 1 7 ] chọnvịtrícủachồinằmởđâutrênmặtđấttrong suốtthờigianbấtlợitrongnăm đểphânchiadạngsốngthựcvật.Theođócó5 nhómdạngsốngcơbảnnhƣsau: - Phanerophytes(Ph):nhómcâycóchồitrênmặtđất +Câygỗlớncaotrên30m(Mg) + Câylớncóchồitrênđấtcao8–30m(Me) + Câynhỏcó chồitrênđất2-8m(Mi) c 10 + Câynhỏcó chồitrênđấtlùndƣới2m(Na) + Câycóchồitrênđấtleoquốn(Lp) + Câycóchồitrênđấtsốngnhờvà sốngbám(Ep) + Câycóchồitrênđấtthânthảo(Hp) + Câymọngnƣớc(Succ) - Chamaetophytes(Ch):nhómcâycóchồisátmặtđất - Hemicryptophytes(He):nhómcâycóchồinửaẩn - Cryptophytes(Cr):nhómcâycóchồiẩn - Therophytes(Th):nhómcâysống1năm Tácgiảđãtínhtoánchohơn1.000loàicâyởcácvùngkhácnhautrêntráiđấtvàtìm đƣợctỷlệ%trungbìnhchotừngloài,gộplạithànhphổdạngsống tiêuchuẩn(kýhiệuSN). Ph Ch Hm Cr Th 46 9 26 6 13 HaySN=46Ph+9Ch+26Hm+6Cr+13Th Xêrêbriacốp(1964)đƣarabảngphânloạidạngsốngkháccótínhchất sinhtháihọchơnsovớibảngphânloạicủaRaunkiaer.Trongbảngphânloại này,ngoàinhững dấuhiệuhìnhtháisinhtháiôngđãsửdụngcảnhững dấuhiệu vềvận hậu nhƣraquảnhiềulầnhaymột lầntrongcảđờicủa cáthểvàphânchia thànhcácbậc:ngành,kiểu,lớpvàlớpphụ; cácđơnvịnhỏhơnlànhóm, nhóm phụ,tổvàcácdạngđặcthù.

Nhƣvậy,khinghiên cứuhệthựcvậtởmột khuvựccụthể,cáctácgiảđều phânchiavàsắpxếpcácloàithựcvậtthànhcácnhómdạngsốngtùytheotiêu chícủatừngtácgiả.Trong sốđóthìhệthốngphâncủaRaunkiaer vừađảmbảo tínhkhoahọcvừadễ áp dụngvì nódựatrênnhữngđặcđiểmcơbản củathựcvật, nghĩalàdựatrênđặcđiểmcấutạo,phƣơngthứcsốngcủathựcvật,đólàkếtquả tácđộngtổnghợpcủacácyếutố môitrƣờngtạonên.2 Những nghiên cứu về hệ thực vật Việcnghiên cứucáchệthựcvậttrênthếgiớiđãcótừlâu,tuynhiênnhững côngtrìnhnghiên cứucógiátrịlạichủyếuxuất hiệnvàothếkỷ XIX–XXnhƣ: ThựcvậtchíHồngKông,1861;ThựcvậtchíAustralia,1866;Thựcvậtchívùng tâyBắcvàtrungtâmẤnĐộ,1874;ThựcvậtchíẤnĐộ(1872-1897); Thựcvật chíMiếnĐiện,1877;ThựcvậtchíMalaixia,1892-1925;ThựcvậtchíHảiNam, 1972-1977;ThựcvậtchíVânNam,1977;Ngatừnăm1928đến1932đƣợc xemlà thờikỳmởđầu choviệc nghiêncứuhệthựcvậtcụ thể. Theo Đào Ngọc Tú, (2010) [15]. Đối với từng châu lục, G. Slucop (1962) đƣa ra số lƣợng các loài thực vật hạt kín phân bố ở các châu lục nhƣ sau.1: Số loài thực vật đƣợc mô tả trên toàn thế giới %sốloài Bậcphânloại Tênthƣờnggọi Sốloàimôtả đãđƣợc môtả Fungi Nấm 100.000 0,90 Lycopodiophyta NgànhThôngđất 1.275 0,07 Polypodiophyta NgànhDƣơngxỉ 9.500 0,50 Pinophyta NgànhThông 601 0,03 Magnoliophyta NgànhNgọclan 233.

Trênthếgiớinhữngnghiêncứuvề thànhphầnloàiđã đƣợctiếnhànhtừkhá lâu.LiênXô(cũ)cócácnghiêncứucủaVƣsotxki(1915),Alokhin(1904), Craxit(1927),Sennhicốp(1933),Creepva(1978),…Theocáctácgiả c 12 thìmỗivùngsinhtháikhácnhausẽhìnhthànhnhữngkiểuthảmthựcvậtkhácnhau.Sự khácbiệtnàyđƣợcthểhiệnbởithànhphầnloài,nhómdạngsống,cấutrúcvàđộngthái củathảmthựcvật.Vìvậy,nghiêncứuthànhphần,dạngsốngcủahệthựcvậtlàchỉtiêuq uantrọngtrongphânloạithảmthựcvật.4Tình hình nghiên cứu động, thực vật quý hiếm. Để nâng cao nhận thức trong xã hội và toàn cộng đồng về tính cấp thiết của việc bảo tồn đa dạng sinh học và tạo cứ liệu quan trọng cho công tác bảo tồn, từ năm 1964, hiệp hội bảo tồn thiên nhiên thế giới, đã cho xuất bản các Bộ sách đỏ nhằm cung cấp một cách khoa học và có hệ thống danh sách về tình trạng bảo tồn và đa dạng của các loài thực vật đang có nguy cơ tuyệt chủng trên thế giới. Năm 1994, IUCN đã đề xuất những thứ hạng và tiêu chuẩn mới cho việc phân hạng tình trạng các loài thực vật bị đe doạ trên thế giới.