Luận Văn Thạc Sĩ: Thực Trạng Tài Nguyên Thực Vật Tại Rừng Đặc Dụng Hương Sơn, Mỹ Đức, Hà Nội

Luận văn thạc sĩ phân tích thực trạng tài nguyên thực vật tại rừng đặc dụng Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, Hà Nội, đề xuất giải pháp bảo tồn hiệu quả.

• Tác giả: Đào Thị Thu Lành
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Hoàng Chung
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên Cứu Thực Trạng Tài Nguyên Thực Vật Tại Rừng Đặc Dụng Hương Sơn, Huyện Mỹ Đức, Thành Phố Hà Nội
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu chung
• 1.3. Mục tiêu cụ thể
• 1.4. Ý nghĩa khoa học của đề tài
• 2. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Trên thế giới
• 2.2. Tổng quan về khu rừng đặc dụng Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, thành phố Hà Nội
• 3. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp tiếp cận và nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp tiếp cận
• 3.4.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.3. Phương pháp kế thừa tài liệu
• 3.4.4. Phương pháp chuyên gia
• 3.4.5. Phương pháp điều tra thực địa theo tuyến
• 3.4.6. Phương pháp phỏng vấn có sự tham gia của người dân (PRA)
• 3.4.7. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Hiện trạng nguồn tài nguyên thực vật bậc cao có mạch
• 4.2. Một số yếu tố chi phối khu hệ thực vật của hệ sinh thái núi đá vôi ở Hương Sơn
• 4.3. Tính đa dạng nguồn tài nguyên thực vật bậc cao có mạch ở rừng Hương Sơn
• 4.4. Đa dạng về các bậc taxon trong ngành
• 4.5. Đa dạng các taxon dưới ngành
• 4.6. Giá trị tài nguyên của hệ thực vật rừng Hương Sơn
• 4.7. Tài nguyên cây thuốc
• 4.8. Tài nguyên cây tinh dầu
• 4.9. Giá trị bảo tồn nguồn gen thực vật
• 4.9.1. Theo sách đỏ Việt Nam, 2007
• 4.9.2. Theo Nghị định số 84/2021/NĐ-CP của Chính phủ
• 4.10. Các loài thực vật bổ sung cho hệ thực vật Hương Sơn
• 4.11. Hiện trạng khai thác và sử dụng tài nguyên thực vật rừng đặc dụng Hương Sơn
• 4.12. Đề xuất giải pháp phục hồi và phát triển bền vững rừng đặc dụng Hương Sơn
• 4.12.1. Nguyên nhân và các yếu tố tác động đến tài nguyên thực vật tại rừng đặc dụng Hương Sơn
• 4.12.2. Thực trạng công tác quản lý, bảo vệ rừng
• 4.12.3. Nguyên nhân và một số yếu tố chính ảnh hưởng đến tài nguyên rừng
• 4.12.4. Giải pháp phục hồi và phát triển bền vững rừng đặc dụng Hương Sơn
• 4.12.4.1. Giải pháp về tổ chức, bảo vệ rừng
• 4.12.4.2. Giải pháp về cơ chế chính sách
• 4.12.4.3. Giải pháp về phục hồi rừng
• 4.12.4.4. Giải pháp về nghiên cứu khoa học
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về rừng đặc dụng Hương Sơn

Rừng đặc dụng Hương Sơn, nằm trong huyện Mỹ Đức, thành phố Hà Nội, là một trong những khu rừng có giá trị sinh thái và văn hóa cao. Với diện tích 500ha, khu rừng này không chỉ là nơi bảo tồn đa dạng sinh học mà còn là điểm đến du lịch nổi tiếng. Theo các nghiên cứu trước đây, khu rừng này đã ghi nhận được 873 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 577 chi và 185 họ. Điều này cho thấy sự phong phú và đa dạng của tài nguyên thực vật tại đây. Hương Sơn không chỉ có giá trị về mặt sinh thái mà còn là nơi lưu giữ nhiều giá trị văn hóa, tâm linh của người dân địa phương. Việc bảo tồn và phát triển bền vững khu rừng này là rất cần thiết để duy trì các giá trị này.

II. Đánh giá hiện trạng tài nguyên thực vật

Đánh giá hiện trạng tài nguyên thực vật tại rừng đặc dụng Hương Sơn cho thấy nhiều loài thực vật quý hiếm đang bị đe dọa do khai thác quá mức và sự thay đổi của môi trường. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, mặc dù có sự phong phú về số lượng loài, nhưng nhiều loài đang có nguy cơ tuyệt chủng. Việc khai thác không bền vững và sự phát triển đô thị hóa đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh thái rừng. Theo báo cáo, có khoảng 30% số loài thực vật tại đây đang trong tình trạng nguy cấp. Điều này đòi hỏi cần có các biện pháp bảo tồn hiệu quả để bảo vệ biodiversity và duy trì các hệ sinh thái tự nhiên.

III. Các yếu tố ảnh hưởng đến tài nguyên thực vật

Nhiều yếu tố tác động đến tài nguyên thực vật tại rừng đặc dụng Hương Sơn, bao gồm cả yếu tố tự nhiên và nhân tạo. Sự thay đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường, và hoạt động khai thác gỗ là những nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm chất lượng và số lượng của các loài thực vật. Ngoài ra, việc quản lý rừng chưa hiệu quả cũng góp phần làm gia tăng tình trạng suy thoái. Các nghiên cứu cho thấy, việc áp dụng các biện pháp quản lý bền vững và bảo tồn là cần thiết để phục hồi và phát triển tài nguyên thực vật tại khu vực này.

IV. Giải pháp phục hồi và phát triển bền vững

Để phục hồi và phát triển bền vững tài nguyên thực vật tại rừng đặc dụng Hương Sơn, cần thực hiện một số giải pháp như: tăng cường công tác quản lý và bảo vệ rừng, phát triển các chương trình giáo dục cộng đồng về bảo tồn thiên nhiên, và khuyến khích nghiên cứu khoa học về sinh thái rừng. Việc xây dựng các khu bảo tồn và phát triển các mô hình kinh tế lâm nghiệp bền vững cũng là những giải pháp quan trọng. Các biện pháp này không chỉ giúp bảo tồn tài nguyên thực vật mà còn góp phần nâng cao đời sống của người dân địa phương.

V. Kết luận và kiến nghị

Nghiên cứu thực trạng tài nguyên thực vật tại rừng đặc dụng Hương Sơn đã chỉ ra rằng, mặc dù khu rừng này có sự đa dạng sinh học phong phú, nhưng đang phải đối mặt với nhiều thách thức. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng và các nhà khoa học để bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên thực vật. Việc thực hiện các giải pháp bảo tồn không chỉ giúp duy trì biodiversity mà còn góp phần phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường tại khu vực này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Rừng đặc dụng Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, thành phố Hà Nội, là một khu rừng đặc biệt với diện tích khoảng 3.498 ha, nằm trên nền địa hình núi đá vôi khô cằn và có giá trị đa dạng sinh học cao. Theo các kết quả điều tra từ những năm 1990 đến 2011, số lượng loài thực vật bậc cao có mạch tại đây dao động từ 550 đến 873 loài, thuộc hơn 150 họ và 6 ngành thực vật khác nhau. Khu rừng không chỉ có giá trị về mặt sinh thái mà còn là khu văn hóa – lịch sử nổi tiếng với quần thể di tích Chùa Hương Tích, thu hút khoảng 1,3 triệu lượt khách tham quan hàng năm.

Tuy nhiên, rừng Hương Sơn đang chịu nhiều áp lực từ khai thác quá mức, suy thoái rừng tự nhiên và sự thay thế bởi thảm thực vật thứ sinh nhân tạo, ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường sinh thái và cảnh quan. Nghiên cứu nhằm đánh giá thực trạng tài nguyên thực vật tại khu rừng đặc dụng này, xác định đa dạng sinh học, hiện trạng khai thác và sử dụng tài nguyên, từ đó đề xuất các giải pháp phục hồi và phát triển bền vững. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các trạng thái thảm thực vật tự nhiên và các hệ sinh thái tại Hương Sơn trong giai đoạn gần đây, với mục tiêu góp phần phát triển kinh tế và an sinh xã hội địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về tài nguyên thực vật và đa dạng sinh học, trong đó:

• Khái niệm tài nguyên thực vật được hiểu là các giá trị sử dụng của hệ thực vật trong một vùng, bao gồm gỗ và lâm sản ngoài gỗ như cây thuốc, cây tinh dầu, cây ăn quả, cây cho sợi, v.v.
• Mô hình phân loại tài nguyên thực vật theo chương trình PROSEA và PROTA, phân chia thành các nhóm cây tài nguyên dựa trên giá trị sử dụng như cây cho gỗ, cây thuốc, cây tinh dầu, cây ăn được, cây cho sợi,…
• Khung lý thuyết đa dạng sinh học tập trung vào đánh giá đa dạng các bậc taxon (ngành, họ, chi, loài) và giá trị bảo tồn nguồn gen thực vật, đặc biệt các loài quý hiếm, nguy cấp theo Sách đỏ Việt Nam và các văn bản pháp luật liên quan.

Ba khái niệm chính được sử dụng trong nghiên cứu gồm: đa dạng sinh học, tài nguyên thực vật bậc cao có mạch, và bảo tồn nguồn gen thực vật.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Kế thừa số liệu từ các công trình nghiên cứu trước đây, tài liệu chuyên khảo, báo cáo khoa học, kết hợp điều tra thực địa và phỏng vấn người dân địa phương.
• Phương pháp điều tra thực địa theo tuyến: Thực hiện 4 tuyến khảo sát với tổng chiều dài khoảng 35 km, thu thập mẫu thực vật trong phạm vi 10 m hai bên tuyến, áp dụng phương pháp xương cá để mở rộng diện tích điều tra.
• Phương pháp phỏng vấn có sự tham gia của người dân (PRA): Thu thập tri thức bản địa về khai thác và sử dụng thực vật, thông qua các bảng câu hỏi chuẩn hóa.
• Phương pháp chuyên gia: Xác định tên khoa học mẫu vật, đánh giá các đặc tính sinh thái và giá trị sử dụng.
• Phương pháp xử lý số liệu: Xử lý mẫu tiêu bản thực vật, lập danh lục, phân tích đa dạng sinh học theo các bậc taxon, đánh giá giá trị tài nguyên và bảo tồn nguồn gen.
• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu kéo dài gần một năm, từ thu thập dữ liệu, xử lý mẫu đến phân tích và đề xuất giải pháp.

Cỡ mẫu bao gồm toàn bộ các loài thực vật bậc cao có mạch thu thập được trong khu vực nghiên cứu, với phương pháp chọn mẫu theo tuyến nhằm đảm bảo đại diện cho các kiểu thảm thực vật đặc trưng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng sinh học phong phú: Khu rừng Hương Sơn có 748 loài thực vật bậc cao có mạch, thuộc 466 chi và 152 họ, trải rộng trên 6 ngành thực vật. Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế với 701 loài (93,72%), 432 chi (92,70%) và 126 họ (82,89%). So với tổng số loài thực vật Việt Nam (khoảng 12.000 loài), Hương Sơn chiếm khoảng 6,23% số loài, trong khi diện tích chỉ chiếm 0,023% diện tích rừng cả nước.

2. Đa dạng các nhóm tài nguyên thực vật: Có 707 loài (94,51%) được xác định có giá trị tài nguyên, trong đó nhóm cây làm thuốc chiếm 555 loài (74,19%), cây cho gỗ 143 loài (19,11%), cây cho tinh dầu 155 loài (20,72%). Nhiều loài có giá trị đa dạng như cây Lát, cây Trám trắng, cây Sưa vừa cho gỗ, vừa làm thuốc và tinh dầu.

3. Giá trị bảo tồn nguồn gen cao: Rừng Hương Sơn có 19 loài thực vật quý hiếm được xếp hạng nguy cấp và sẽ nguy cấp theo Sách đỏ Việt Nam 2007, cùng 20 loài thuộc nhóm IA và IIA theo Nghị định số 84/2021/NĐ-CP, trong đó có các loài như Lan kim tuyến, Kim tuyến đá, Sưa, Nghiến, Trai lý. Đây là nguồn gen quý hiếm cần được bảo vệ nghiêm ngặt.

4. Hiện trạng khai thác và sử dụng tài nguyên: Rừng bị khai thác quá mức, nhiều loài quý hiếm suy giảm số lượng hoặc biến mất. Các nhóm cây gỗ, cây tinh dầu, cây thuốc bị khai thác để phục vụ nhu cầu kinh tế và sinh hoạt của người dân địa phương. Tình trạng này làm suy giảm chất lượng rừng, ảnh hưởng đến môi trường và cảnh quan khu di tích.

Thảo luận kết quả

Sự đa dạng sinh học cao của rừng Hương Sơn phản ánh đặc điểm sinh thái độc đáo của hệ sinh thái núi đá vôi, với điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa, địa hình phức tạp và thổ nhưỡng đặc biệt. Tỷ lệ loài thuộc ngành Ngọc lan vượt trội phù hợp với các hệ thực vật miền Bắc Việt Nam và các khu vực núi đá vôi tương tự như Cúc Phương, Lâm Sơn.

Giá trị tài nguyên thực vật đa dạng về công dụng cho thấy tiềm năng phát triển kinh tế từ lâm sản ngoài gỗ, đặc biệt là cây thuốc và tinh dầu, có thể góp phần nâng cao sinh kế cho cộng đồng địa phương nếu được quản lý bền vững. Tuy nhiên, hiện trạng khai thác quá mức và suy thoái rừng đã làm giảm đa dạng sinh học và làm mất cân bằng hệ sinh thái, đe dọa các loài quý hiếm.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, số lượng loài và chi được bổ sung cho thấy sự phong phú chưa được khai thác hết, đồng thời phản ánh sự biến đổi của hệ thực vật theo thời gian và tác động của con người. Việc bảo tồn nguồn gen quý hiếm là cấp thiết, phù hợp với các quy định pháp luật hiện hành và các cam kết quốc tế về bảo vệ đa dạng sinh học.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tỷ lệ các họ trong 6 ngành thực vật, bảng thống kê 10 họ và 10 chi đa dạng nhất, cũng như biểu đồ phân bố các nhóm cây tài nguyên theo công dụng, giúp minh họa rõ nét cấu trúc đa dạng sinh học và giá trị tài nguyên của rừng Hương Sơn.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường công tác quản lý và bảo vệ rừng: Thiết lập các khu vực bảo vệ nghiêm ngặt, tăng cường tuần tra, kiểm soát khai thác trái phép nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực đến tài nguyên thực vật. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý rừng đặc dụng Hương Sơn, lực lượng kiểm lâm. Thời gian: ngay trong 1-2 năm tới.

2. Phục hồi rừng tự nhiên và trồng bổ sung các loài quý hiếm: Áp dụng kỹ thuật trồng rừng phù hợp với đặc điểm sinh thái núi đá vôi, ưu tiên các loài có giá trị bảo tồn và kinh tế cao như Sưa, Nghiến, Lan kim tuyến. Chủ thể: các tổ chức nghiên cứu, cộng đồng dân cư địa phương. Thời gian: 3-5 năm.

3. Phát triển mô hình khai thác và sử dụng bền vững lâm sản ngoài gỗ: Xây dựng quy trình khai thác hợp lý, khuyến khích trồng trọt cây thuốc, cây tinh dầu để giảm áp lực lên rừng tự nhiên, đồng thời nâng cao thu nhập cho người dân. Chủ thể: chính quyền địa phương, các doanh nghiệp lâm nghiệp. Thời gian: 2-4 năm.

4. Nâng cao nhận thức và đào tạo cộng đồng: Tổ chức các chương trình tập huấn, truyền thông về bảo tồn đa dạng sinh học, kỹ thuật trồng rừng và khai thác bền vững tài nguyên thực vật cho người dân và cán bộ quản lý. Chủ thể: Ban quản lý rừng, các tổ chức phi chính phủ. Thời gian: liên tục hàng năm.

5. Tăng cường nghiên cứu khoa học và giám sát đa dạng sinh học: Thực hiện các nghiên cứu chuyên sâu về sinh thái, sinh học các loài quý hiếm, xây dựng hệ thống giám sát tài nguyên thực vật để cập nhật dữ liệu và điều chỉnh chính sách quản lý kịp thời. Chủ thể: các viện nghiên cứu, trường đại học. Thời gian: liên tục, ưu tiên 5 năm đầu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý rừng và cơ quan bảo tồn: Sử dụng kết quả nghiên cứu làm cơ sở khoa học để xây dựng chính sách, kế hoạch bảo vệ và phát triển rừng đặc dụng Hương Sơn, đồng thời giám sát hiệu quả quản lý tài nguyên.

2. Các nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực lâm nghiệp, sinh thái học: Tham khảo dữ liệu đa dạng sinh học, phương pháp điều tra và phân tích tài nguyên thực vật để phát triển các nghiên cứu chuyên sâu hoặc mở rộng phạm vi nghiên cứu.

3. Doanh nghiệp và nhà đầu tư trong ngành lâm sản ngoài gỗ, dược liệu, tinh dầu: Khai thác tiềm năng tài nguyên thực vật bền vững, phát triển sản phẩm từ cây thuốc, tinh dầu và các lâm sản có giá trị kinh tế cao.

4. Cộng đồng dân cư địa phương và các tổ chức phi chính phủ: Nâng cao nhận thức về bảo vệ rừng, áp dụng các mô hình sinh kế bền vững dựa trên tài nguyên thực vật, góp phần giảm áp lực khai thác rừng tự nhiên.

Câu hỏi thường gặp

1. Rừng đặc dụng Hương Sơn có bao nhiêu loài thực vật bậc cao có mạch?
   Khu rừng có khoảng 748 loài thực vật bậc cao có mạch, thuộc 466 chi và 152 họ, trải rộng trên 6 ngành thực vật khác nhau, trong đó ngành Ngọc lan chiếm ưu thế với hơn 700 loài.

2. Những nhóm cây tài nguyên nào có giá trị kinh tế cao tại Hương Sơn?
   Nhóm cây làm thuốc chiếm 74,19% số loài, cây cho tinh dầu chiếm 20,72%, và cây cho gỗ chiếm 19,11%. Nhiều loài có giá trị đa dạng như cây Lát, cây Sưa, cây Trám trắng vừa cho gỗ, vừa làm thuốc và tinh dầu.

3. Tình trạng khai thác tài nguyên thực vật hiện nay ra sao?
   Rừng đang bị khai thác quá mức, nhiều loài quý hiếm suy giảm hoặc biến mất, ảnh hưởng đến chất lượng rừng và đa dạng sinh học. Việc khai thác chưa được kiểm soát chặt chẽ, gây nguy cơ mất cân bằng sinh thái.

4. Luật pháp nào bảo vệ các loài thực vật quý hiếm tại Hương Sơn?
   Các loài quý hiếm được bảo vệ theo Sách đỏ Việt Nam 2007 và Nghị định số 84/2021/NĐ-CP, trong đó có nhóm IA (cấm khai thác thương mại) và nhóm IIA (hạn chế khai thác). Các quy định này nhằm bảo vệ và duy trì nguồn gen quý hiếm.

5. Giải pháp nào được đề xuất để phát triển bền vững tài nguyên thực vật?
   Các giải pháp bao gồm tăng cường quản lý bảo vệ rừng, phục hồi rừng tự nhiên, phát triển khai thác bền vững lâm sản ngoài gỗ, nâng cao nhận thức cộng đồng và tăng cường nghiên cứu khoa học để giám sát và điều chỉnh chính sách.

Kết luận

• Rừng đặc dụng Hương Sơn có đa dạng sinh học phong phú với 748 loài thực vật bậc cao có mạch, chiếm khoảng 6,23% số loài thực vật Việt Nam trên diện tích rất nhỏ.
• Nguồn tài nguyên thực vật đa dạng về giá trị sử dụng, đặc biệt là cây thuốc, cây tinh dầu và cây gỗ, có tiềm năng phát triển kinh tế và bảo tồn sinh thái.
• Hiện trạng khai thác quá mức và suy thoái rừng đang đe dọa đa dạng sinh học và chức năng sinh thái của khu rừng.
• Cần thiết phải thực hiện các giải pháp tổng hợp về quản lý, phục hồi, khai thác bền vững và nâng cao nhận thức cộng đồng để bảo vệ và phát triển tài nguyên thực vật.
• Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng trong việc bảo tồn và phát triển bền vững rừng đặc dụng Hương Sơn.

Next steps: Triển khai các giải pháp đề xuất trong vòng 1-5 năm, đồng thời tiếp tục nghiên cứu và giám sát đa dạng sinh học để điều chỉnh chính sách phù hợp.

Call-to-action: Các bên liên quan cần phối hợp chặt chẽ để bảo vệ tài nguyên thực vật quý giá này, góp phần phát triển kinh tế - xã hội bền vững và bảo vệ môi trường sinh thái khu vực.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Trên thế giới Khái niệm và định nghĩa về tài nguyên thực vật: Cho đến nay chưa có định nghĩa nào về “Tài nguyên thực vật – Plant Resources”. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu thường sử dụng thuật ngữ này để chỉ những giá trị sử dụng của hệ thực vật tại một vùng hay khu vực cụ thể. Trước đây, người ta thường phân chia tài nguyên rừng thành 2 nhóm: gỗ và các lâm sản ngoài gỗ.

Trong đó tất cả các sản phẩm từ rừng không phải là gỗ được gọi là lâm sản ngoài gỗ (Non Timber Product). Gần đây, các nhà khoa học thuộc chương trình “Tài nguyên thực vật Đông Nam Á – PROSEA” đã phân chia thành các nhóm cây tài nguyên như sau: - Cây cho hạt (Pulse). - Cây cho quả ăn được (Edible fruits and nuts). - Cây thuốc nhuộm và tannin (Dye and tannin - producing plants).

- Cây thức ăn gia súc (Forages). - Cây cho gỗ (Timber trees). - Cây làm rau (Vegetables). - Cây ngũ cốc (Cereal).

- Cây phụ trợ (Auxiliary plants). - Cây thuốc và có độc (Medicinal and poisonous plants). - Cây gia vị (Spices). - Cây cho dầu và chất béo (Vegetables oils and fats).

- Cây ẩn hoa – Tảo (Cryptogam - Aga). - Dương xỉ và các nhóm liên quan (Ferns and fern allies). m 13 - Cây có chất kích thích (Stimulant). - Cây cho sợi (Fibre plants).

- Cây cho tinh dầu (Essential - oil plants). - Cây cho nhựa (Plants producing exudates). Tương tự, chương trình Tài nguyên thực vật châu Phi nhiệt đới (PROTA) cũng đã phân chia giá trị sử dụng của thực vật thành 16 nhóm như sau: - Cây ngũ cốc và cây có hạt (Cereals and pulses). - Cây làm rau (Vegetables).

- Cây thuốc nhuộm và cho tan nin (Dyes and tannins). - Cây làm thức ăn gia súc (Forages). - Cây cho quả (Fruits). - Cây cho gỗ (Timbers).

- Cây cho cac bon (Carbohydrates). - Cây phụ trợ (Auxiliary plants). - Cây cho nhiên liệu (Fuel plants). - Cây cho tinh dầu (Essential oils and exudates).

- Cây cho nhựa (Vegetable oils). - Cây có chất kích thích (Stimulants). - Cây cho sợi (Fibres). - Cây làm gia vị (Spices and condiments).

Sự phân chia các nhóm cây tài nguyên nêu trên về thực chất là xếp những loài cây cho các nhóm sản phẩm giống nhau hay có cùng một giá trị sử dụng thành các nhóm cây tài nguyên. Tên gọi các nhóm cây tài nguyên là tên giá trị sử dụng hoặc tên sản phẩm sẽ được khai thác từ thực vật. Đây là cách phân chia đang được sử dụng rộng rãi trong các nghiên cứu về tài nguyên thực vật. m 14 Như vậy, mặc dù chưa có một định nghĩa rõ ràng, nhưng các nhà khoa học đều thống nhất cho rằng tài nguyên thực vật là tiềm năng cung cấp các sản phẩm của thực vật cho con người hay các giá trị sử dụng của thực vật đối với con người.

Tiềm năng này chứa đựng trong khu hệ thực vật ở một vùng, một hệ sinh thái cụ thể. Xu hướng nghiên cứu về tài nguyên thực vật: Có 2 hướng nghiên cứu chính về tài nguyên thực vật: - Nghiên cứu về nguồn gen cây trồng: hướng nghiên cứu này phục vụ cho phát triển sản xuất nông lâm nghiệp. Đối tương nghiên cứu là các giống cây trồng (nguồn gen cây trồng) được tuyển chọn, di thực, nhập ngoại hay được tạo ra bằng các phương pháp lai tạo giống khác nhau. - Nghiên cứu tài nguyên thực vật trong các hệ sinh thái: hướng nghiên cứu này đã thu hút nhiều nhà khoa học thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau: thực vật học, sinh học, y dược, hóa học… Đối tượng nghiên cứu rất đa dạng và phong phú gồm các loài cây tự nhiên phân bố trong các hệ sinh thái.

Các nghiên cứu theo hướng này thường tập vào việc phân loại, đánh giá hiện trạng, đề xuất giải pháp quản lý và sử dụng bền vững nguồn tài nguyên thực vật; điều tra nghiên cứu các hợp chất hóa học làm nguyên liệu cho các ngành công nghiệp, hóa dược, mỹ phẩm, lương thực thực phẩm v.v… Cho đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu về tài nguyên thực vật, trong đó đáng chú ý là những công bố của hai chương trình: (i) Chương trình tài nguyên thực vật Đông Nam Á (PROSEA) với 19 tập, và (ii) Chương trình tài nguyên thực vật châu Phi nhiệt đới (PROTA) với 16 tập về các nhóm tài nguyên thực vật. Nội dung chính của những tập sách là cung cấp các thông tin cơ bản về hình thái sinh thái, phân bố, công dụng, thành phần hóa học, tình hình khai thác, tiềm năng… của các loài cây. Những thông tin trong các công bố này đều do các tác giả tổng hợp từ nhiều nguồn tài liệu khác nhau, chứ hoàn toàn không phải là kết quả nghiên cứu của chính các tác giả. Đây là m 15 những tài liệu quí có giá trị trong việc tham khảo và tra cứu về tài nguyên thực vật.

Ngoài ra, các chương trình còn thực hiện một số dự án nghiên cứu triển khai, trong đó chủ yếu là tuyển chọn và trồng thử nghiệm một số loài thực vật có tiềm năng. Trong giai đoạn 2003-2010, chương trình tài nguyên thực vật châu Phi nhiệt đới đã tuyển chọn và trồng thử nghiệm 25 loài cây bản địa tại một số nước ở châu Phi. Đó là các loài thuộc nhóm cây ngũ cốc và cây có hạt, cây làm rau ăn, cây làm thuốc nhuộm và tan nin, cây cho gỗ, cây làm thuốc và cây cho nhựa. Kết quả thu được cho thấy các loài cây đều có tiềm năng cho việc tăng thu nhập, cải thiện và nâng cao đời sống của người dân.

Công tác điều tra thống kê tài nguyên thực vật là nhiệm vụ thường xuyên của các các quốc gia có rừng nhằm đánh giá hiện trạng, xây dựng chiến lược, kế hoạch hợp lý cho việc khai thác và sử dụng bền vững. Trên phạm vi toàn cầu, thống kê của FAO năm 2010 cho thấy: - Tổng diện tích rừng toàn thế giới 4.033 triệu ha, trong đó Liên Bang Nga chiếm diện tích lớn (809 triệu ha), sau đó là Brazil (520 triệu ha), tiếp đến là Canada (310 triệu ha), Mỹ (304 triệu ha), Trung Quốc (207 triệu ha), cộng hòa Công Gô (154 triệu ha), Australia (149 triệu ha), Inđônesia (94 triệu ha), Su Đăng (70 triệu ha), Ấn Độ (68 triệu ha), các nước khác 1. - Toàn bộ sinh khối rừng trên toàn thế giới chứa khoảng 297 tỷ tấn CO2. - Trong giai đoạn 2003-2007 khối lượng gỗ đã khai thác là 3,4 tỷ mét khối, tương ứng 100 triệu USD.

- Giá trị các sản phẩm phi gỗ là 18,5 tỷ USD (năm 2005). Tình hình khai thác và sử dụng tài nguyên thực vật: Từ thời sơ khai, con người đã biết khai thác và sử dụng thực vật. Trước đây, mật độ dân số thấp, rừng còn nhiều nên những tác động của việc khai thác là chưa lớn. Về sau, cùng với sự gia tăng dân số, nhu cầu của con người cũng tăng, nhất là từ đầu thế kỷ 20 do sự phát triển của một số ngành công nghiệp như: sản xuất giấy, khai thác mỏ, xây dựng v.v… đã yêu cầu ngày m 16 càng nhiều nguyên liệu từ rừng dẫn đến khai thác quá mức làm cạn kiệt tài nguyên.

Đặc biệt, do sức ép dân số, con người cần có lương thực để sinh sống dẫn đến chặt đốt rừng để lấy đất canh tác. Theo số liệu thống kê của FAO, trong giai đoạn 2005-2010 trung bình mỗi năm thế giới mất đi 13 triệu ha rừng, trong đó: Nam Mỹ mất nhiều nhất 4 triệu ha, sau đó là châu Phi 3,4 triệu, châu Đại dương 700 nghìn, châu Á 700 nghìn ha. Do giá trị to lớn của ngồn tài nguyên thực vật, nên việc bảo vệ chúng đã trở thành vấn đề toàn cầu, do đó đến năm 1972, Hội nghi Thượng đỉnh lần thứ nhất về môi trường họp tại Stockhom (Thụy Điển) đã kêu gọi khẩn cấp nhiệm vụ bảo tồn tài nguyên thực vật. Hai mươi năm sau, năm 1992, Hội nghị Thượng đỉnh lần thứ hai họp tại Rio de Janero (Brazin) đã đề xuất thông qua công ước về chống biến đổi khí hậu, trong đó có vấn đề về bảo vệ đa dạng sinh học và tài nguyên rừng.

Cho đến nay đã có một số tổ chức quốc tế ra đời để thực hiện các hoạt động và nghiên cứu để bảo vệ và phát triển tài nguyên thực vật: Tổ chức nông lâm của liên hợp quốc - (FAO) thành lập năm 1945; Liên minh Quốc tế Bảo tồn Thiên nhiên và Tài nguyên Thiên nhiên - International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN) thành lập năm 1948; Quĩ quốc tế bảo vệ thiên nhiên - World Wide Fund For Nature (WWF) thành lập năm 1961; Tổ chức Bảo tồn quốc tế - Conservation International (CI) thành lập năm 1987 v. Ở trong nước Cho đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về tài nguyên thực vật đã được công bố. Đó là sách các chuyên khảo, các bài báo đã được đăng trong các tạp chí, hội thảo khoa học. Có thể nêu một số công trình nghiên cứu đáng chú ý như sau: - Những nghiên cứu về cây thuốc: Đây là nội dung có nhiều công trình đã được công bố: Võ Văn Chi (Từ điển cây thuốc Việt Nam, 1997), Đỗ Tất Lợi m 17 (Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, 1995, 1997), Cây thuốc Việt Nam (Nguyễn Đình Đàn và cộng sự, 1990), Thuốc từ cây cỏ và động vật (Đỗ Huy Bích, 1995), Cây thuốc Việt Nam, trồng hái chế biến trị bệnh ban đầu (Lê Trần Đức, 1997).

Trong các công trình này đã cung cấp nhiều thông tin về: thực vật, giá trị và cách sử dụng, cách thu hái chế biến, trồng trọt. - Những nghiên cứu về cây gỗ rừng Việt Nam: Cây gỗ rừng miền Bắc Việt Nam (Cục Điều tra quy hoạch rừng, 1971), Cây gỗ rừng Việt Nam (Viện Điều tra quy hoạch rừng, 1978-1988), Cây gỗ kinh tế ở Việt Nam (Trần Hợp và Nguyễn Bội Quỳnh, 1993), Tên cây rừng Việt nam (Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, 2000), Cây gỗ rừng Việt Nam (Vũ Văn Dũng, 1996). Đây là những tài liệu có giá trị làm cơ sở cho việc tra cứu và xác định nguồn tài nguyên cây gỗ rừng. Tuy nhiên, các tài liệu mới chỉ nêu lên tên loài, chưa nêu được các đặc tính sinh thái, phân bố, khả năng phát triển của chúng, nhất là trong trồng rừng.

- Những nghiên cứu về cây có ích: Tên cây rừng Việt Nam (Nguyễn Tiến Bân và cộng sự, 2000), Nghiên cứu về cây thức ăn gia súc Việt Nam (Nguyễn Đăng Khôi, 1985), 1900 loài cây có ích (Trần Đình Lý và cộng sự, 1993), Tài nguyên thực vật Đông Nam Á (Prosea, 1989-1999), Đa dạng thực vật vườn quốc gia Pù Mát (Nguyễn Nghĩa Thìn, Nguyễn Thanh Nhàn, 2004).