Phần mở đầu; Phần nội dung và Phần kết luận và Phần Phụ lục. Trong phần nội dung được kết cấu bởi 4 chương. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 TỔNG QUAN NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ THÔNG ĐIỆP THAM NHŨNG TRÊN BÁO IN 1. Hƣớng nghiên cứu báo chí và tham nhũng trên thế giới 1.
Vai trò của báo chí chống tham nhũng trên thế giới Tham nhũng (Corruption) là một hiện tượng phổ biến trong đời sống xã hội, đặc biệt là ở các nước đang phát triển. Mặc dù tham nhũng và chống tham nhũng cũng không phải là vấn đề mới mẻ, tuy nhiên, càng ở những nước chậm phát triển thì tình trạng tham nhũng càng khó kiểm soát. Trong những thập kỷ gần đây tham nhũng thực sự được nhận thức là vấn đề đe dọa sự phát triển bền vững của nhiều nước và phòng chống tham nhũng (PCTN) được thực hiện ở hầu hết các quốc gia trên thế giới. Báo chí (hay truyền thông đại chúng) là hoạt động chuyển giao các thông tin có tính phổ biến trong xã hội một cách rộng rãi và công khai qua các phương tiện thông tin đại chúng.
Là lĩnh vực ra đời từ rất sớm, nghiên cứu vai trò của báo chí trong cuộc đấu tranh PCTN được nhiều học giả quan tâm nghiên cứu và đạt được những thành tựu nhất định, thể hiện qua các nội dung như: - Vai trò giám sát của báo chí được nhắc đến trên thế giới cách đây 200 năm và đến cuối thế kỷ XVII thì những yêu cầu về công khai và cởi mở được xem như cách tốt nhất để kiểm soát quyền lực. Quan điểm báo chí như quyền lực thứ tư (Fourth power) hay cấp thứ tư của chính quyền (Fourth barch of government) trong vai trò giám sát của khu vực ngoài công cộng nhằm kiểm soát quyền lực của nhà nước/khu vực công. Điều này đòi hỏi báo chí phải có vai trò độc lập với chính phủ mặc dù quyền tự do báo chí hay tự do thông tin (Freedom of information, freedom of the press) được đảm bảo bởi nhà nước nhưng nhà nước phải đảm bảo được sự độc lập của báo chí [Sheila S. Từ thập kỷ 1980- 1990, với sự hồi sinh của khái 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com niệm Giám sát xã hội (Social accountability) thì báo chí thể hiện ra như cơ quan giám sát quyền lực cũng được đề cập với sự tự khẳng định của các nhà báo và sự kỳ vọng của công chúng [Sheila S.
- Vai trò của các phương tiện truyền thông trong cuộc chiến chống tham nhũng đã được nhấn mạnh bởi hơn 1000 đại biểu tại Hội nghị Chống tham nhũng quốc tế lần thứ 8 tại Lima, Peru (9/1997). Trong Tuyên bố Lima có 2/40 hành động cấp độ quốc gia và địa phương đề cập tới truyền thông đại chúng. Cụ thể là: Hành động thứ 35: Vai trò của một phương tiện truyền thông độc lập là rất cần thiết, nhưng để có thể hoạt động hiệu quả, phải có sự tự do không sách nhiễu, luật tự do thông tin (đối với công dân và nhà báo) và một hệ thống pháp luật (HTPL) không thể bị lạm dụng để che giấu sự quan tâm chính đáng. Chúng tôi (Tuyên bố Lima) kêu gọi các chính phủ, các phương tiện truyền thông và xã hội dân sự đảm bảo rằng các điều kiện hiện có cho các phương tiện truyền thông đóng vai trò này [IACC, 1997].
Hành động thứ 36: Người biên tập báo chí ở mọi quốc gia, tờ báo nên suy nghĩ về vai trò mà các ấn phẩm của mình có thể đóng vai trò là "tiếng nói" của công chúng để chống tham nhũng và nâng cao nhận thức về cơ chế khiếu nại và cách thức công chúng có thể sử dụng hiệu quả. Họ cũng phải cân nhắc làm thế nào trong công việc của mình có thể thúc đẩy một bầu khí công luận liên quan đến những người tham nhũng, dù giàu có và quyền lực nhưng họ có thể phải nhận sự khinh miệt thích đáng vì hành vi tham nhũng của mình. Các phương tiện truyền thông tự bảo vệ chống lại việc nhận hối lộ và những khoản hậu đãi không thích đáng [IACC, 1997]. Đồng thời, Hội thảo quốc tế riêng biệt về vai trò của các phương tiện truyền thông trong Hội nghị Chống tham nhũng 2 năm một lần khẳng định: các phương tiện truyền thông đóng một vai trò quan trọng trong cuộc chiến chống tham nhũng, đảm bảo trách nhiệm giải trình, minh bạch và thúc đẩy quản trị tốt.
“Báo cáo Hội thảo về tham nhũng và vai trò của truyền thông” (Report 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “Workshop on Corruption and the media‟s role) tại Hội nghị PCTN quốc tế lần thứ 9 tại Durban (Nam Phi) nhấn mạnh có một sự thừa nhận rằng truyền thông có vai trò cốt yếu trong đấu tranh chống tham nhũng, bởi vì: (1) Truyền thông vạch trần tham nhũng và các hoạt động gian lận trong chính quyền, lĩnh vực tư nhân và thậm chí trong các tổ chức dân sự (2). Truyền thông là một phần của xã hội dân sự, cơ quan có vai trò đẩy mạnh quản lý xã hội và thúc đẩy các quyền con người. Tại hội thảo, Stephen Tanner (Khoa Báo chí, Đại học Queensland, Úc) trình bày nghiên cứu: “Những người đấu tranh chống tham nhũng và truyền thông – nhận thức mối quan hệ: phương pháp tiếp cận khảo sát” (Corruption fighters and the media- understanding the relationship: a survey approach) [IACC, 1999]. Kết quả cho thấy người trả lời chỉ trích công tác chống tham nhũng của truyền thông, như: quá hời hợt trong việc đưa tin tức về tham nhũng; chỉ quan tâm đến tham nhũng để giúp tăng sự lưu hành và doanh thu hơn là thực hiện chức năng giám sát như một nghĩa vụ của truyền thông; phóng viên chưa nhận thức được sự phức tạp của vấn đề mà họ đang đối mặt cũng chưa có những kỹ năng pháp lý cần thiết để phát hiện và viết về tham nhũng; các nhà báo quá lười biếng và không giúp gì để phát hiện tham nhũng, thích chờ đợi cho đến khi câu chuyện được rõ ràng và họ chỉ việc đưa tin; phóng viên và các cơ quan truyền thông dễ bị đút lót bởi những đối tượng của các cuộc điều tra tham nhũng [IACC, 1999].
Kết quả điều tra cũng cho thấy khi quyền kiểm soát các phương tiện truyền thông đại chúng thuộc về nhà nước thì đương nhiên vai trò chống tham nhũng của truyền thông đại không thể hiệu quả như một cơ chế chống tham nhũng. Bởi lẽ: khi một cơ quan truyền thông nào đó cũng tham gia và thuộc về một đảng phái thì đương nhiên nó phải phục vụ cho các chương trình nghị sự của đảng phái ấy. Maryan Padayachee (Thành viên, IFJ and Media Workers Association of South Africa) với tham luận “Vai trò của báo chí trong cuộc chiến chống 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tham nhũng” (The role of the media in the fight against corruption) lại cho rằng trước khi các nhà vận động hành lang chống tham nhũng của thế giới bước vào cuộc chiến chống tham nhũng thì báo chí đã từng là nhà vận động truyền thống chống hối lộ, gian lận và tham nhũng lâu rồi [IACC, 1999]. Báo chí tham gia cuộc chiến chống tham nhũng không phải xuất phát từ lòng vị tha mà thực tế họ cũng có lợi ích từ cuộc chiến này.
Đó là việc phơi bày các vụ việc, những thông tin gây sốc từ các vụ việc cũng là cơ hội cho việc bán báo hoặc các tờ báo này được tăng hạng trên thị trường báo chí. Maryan cũng cho rằng báo chí điều tra tuy cần thiết và hiệu quả đối với chống tham nhũng nhưng nó cũng giảm dần trong những năm gần đây bởi những lo sợ về việc bị tẩy chay vì các vụ kiện tốn kém hay sự thay đổi trọng tâm báo chí…Bên cạnh đó, hối lộ và tham nhũng cũng có thể xảy ra trong chính các cơ quan truyền thông cũng như điều kiện làm việc, thù lao cho nhà báo thấp cũng có thể trở thành rào cản khiến các nhà báo không trở thành đối tác hiệu quả trong cuộc chiến chống tham nhũng [IACC, 1999]. Nhìn chung, giải pháp PCTN ở các quốc gia trên thế giới đều tính đến truyền thông và vai trò của báo chí. Nghiên cứu của Rudiger Ahrend (2002) đề cập tới mối liên hệ giữa báo chí tự do, nguồn nhân lực và tham nhũng cũng chỉ ra mối quan hệ giữa tham nhũng, nguồn nhân lực và khả năng giám sát của xã hội dân sự.
Theo đó, tác động của giáo dục đối với tham nhũng phụ thuộc vào năng lực của xã hội dân sự để giám sát các quan chức chính phủ. Nếu những năng lực này phát triển tốt thì giáo dục giảm tham nhũng và ngược lại nếu giám sát dân sự thấp thì có thể dẫn đến tham nhũng cao hơn. Nghiên cứu cũng chỉ ra mối quan hệ trực tiếp giữa tham nhũng và tự do báo chí theo hướng càng có tự do báo chí thì càng ít tham nhũng hơn và mối quan hệ này là phổ biến ở các quốc gia trên thế giới [Aymo Brunetti; Beatrice Weder, 2001]. Và mặc dù không tìm thấy bằng chứng nào cho thấy tham nhũng ảnh hưởng tiêu cực đến tự do báo chí nhưng lại có bằng chứng thực 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghiệm mạnh mẽ rằng nếu thiếu tự do báo chí thì sẽ dẫn đến mức độ tham nhũng cao hơn.
Do đó, việc tăng cường tự do báo chí nên là một trong những ưu tiên trong cuộc chiến chống tham nhũng [Rudiger Ahrend, 2002]. Với nghiên cứu “Vai trò của truyền thông trong cuộc đấu tranh chống tham nhũng” (The role of the Media in combating corruption), Tobias Dahlström (2011) đặc biệt chú ý đến mối quan hệ giữa truyền thông và tham nhũng, khẳng định tầm quan trọng của tự do ngôn luận trong công cuộc chống tham nhũng. Kết quả thực nghiệm của nghiên cứu cho thấy quyền tự do báo chí chỉ có tác động tích cực đối với tham nhũng khi có nguồn tin chính xác. Truyền thông đại chúng chỉ thực sự làm tốt vai trò của mình khi lưu truyền thông tin một cách dễ dàng và thông tin chính xác có ý nghĩa quan trọng đối với những nỗ lực chống tham nhũng.
Ở Nga, nghiên cứu về vai trò của báo chí trong cuộc chiến chống tham nhũng có thể kể đến “Vai trò của xã hội dân sự trong chống tham nhũng ở Nga và Ba lan” của Andrey Kalikh (The role of the civil society in fighting corruption in Russia and Poland) [Andrey Kalikh, 2015]. Theo Andrey Kalikh, các nhà báo vẫn là một nhóm các tác nhân chính trong việc phản ứng tham nhũng.