Thi Pháp Học Của M. Bakhtin Và Sự Phát Triển Tại Việt Nam

Chuyên khảo phân tích Thi pháp học của m m bakhtin và sự phát triển thi pháp học ở việt nam, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Phan Trọng Hoàng Linh
• Người hướng dẫn: TS Huỳnh Như Phương
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lý luận văn học
• Đề tài: Thi Pháp Học Của M. Bakhtin Và Sự Phát Triển Thi Pháp Học Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. DẪN NHẬP
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.3. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
• 1.4. Mục đích nghiên cứu
• 1.5. Đóng góp của luận án
• 1.6. Cấu trúc luận án
• 2. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Bối cảnh tiếp nhận M. Bakhtin vào Việt Nam
• 2.1.1. Bối cảnh thế giới
• 2.1.2. Bối cảnh trong nước
• 2.2. Vấn đề tác quyền và tình hình dịch thuật công trình của M. Bakhtin ở Việt Nam
• 2.2.1. Những tranh luận về vấn đề tác quyền ở Việt Nam
• 2.2.2. Những công trình của M. Bakhtin được dịch ra tiếng Việt
• 2.3. Tình hình nghiên cứu sự tiếp nhận lý thuyết của M. Bakhtin
• 2.3.1. Tình hình nghiên cứu sự tiếp nhận lý thuyết của M. Bakhtin trên thế giới
• 2.3.2. Tình hình nghiên cứu sự tiếp nhận lý thuyết của M. Bakhtin ở Việt Nam
• 3. NHỮNG NỘI DUNG CHỦ YẾU TRONG THI PHÁP HỌC CỦA M. BAKHTIN
• 3.1. Nguyên lý carnaval trong thi pháp học của M. Bakhtin
• 3.1.1. Quan niệm về văn hóa trào tiếu dân gian
• 3.1.2. Quan niệm về văn học carnaval hóa
• 3.2. Nguyên lý đối thoại trong thi pháp học của M. Bakhtin
• 3.2.1. Quan niệm về bản chất đối thoại của ngôn ngữ
• 3.2.2. Quan niệm về tiểu thuyết đa thanh
• 3.3. Quan niệm về thể loại văn học trong thi pháp học của M. Bakhtin
• 3.3.1. Quan niệm về thể loại lời nói và đặc trưng của tiểu thuyết
• 3.3.2. Quan niệm về lời hai giọng và thời - không gian trong tiểu thuyết
• 4. THI PHÁP HỌC CỦA M. BAKHTIN TRONG SỰ PHÁT TRIỂN THI PHÁP HỌC Ở VIỆT NAM - NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN LÝ THUYẾT
• 4.1. Giới thiệu thi pháp học của M. Bakhtin ở Việt Nam
• 4.2. Thi pháp học của M. Bakhtin - những giá trị được ghi nhận
• 4.3. Thi pháp học của M. Bakhtin - những giới hạn được lưu ý
• 4.4. Tiếp nhận lý thuyết của M. Bakhtin trong sự đổi mới quan niệm về hình thức nghệ thuật ở Việt Nam
• 4.4.1. Về quan hệ giữa hình thức nghệ thuật và chủ thể sáng tạo
• 4.4.2. Về quan hệ giữa hình thức nghệ thuật với nội dung nghệ thuật và chất liệu
• 4.4.3. Từ đổi mới quan niệm về hình thức nghệ thuật đến đổi mới quan niệm về phản ánh nghệ thuật
• 4.5. Tiếp nhận lý thuyết của M. Bakhtin trong sự đổi mới quan niệm về thể loại văn học và hướng tiếp cận văn học từ văn hóa ở Việt Nam
• 4.5.1. Sự đổi mới quan niệm về thể loại văn học
• 4.5.2. Hướng tiếp cận văn học từ văn hóa
• 5. THI PHÁP HỌC CỦA M. BAKHTIN TRONG SỰ PHÁT TRIỂN THI PHÁP HỌC Ở VIỆT NAM - NHÌN TỪ THỰC TIỄN NGHIÊN CỨU - PHÊ BÌNH
• 5.1. Cơ sở ứng dụng thi pháp học của M. Bakhtin trong nghiên cứu - phê bình văn học Việt Nam
• 5.2. Cơ sở ứng dụng nguyên lý carnaval trong nghiên cứu - phê bình văn học Việt Nam
• 5.3. Cơ sở ứng dụng nguyên lý đối thoại trong nghiên cứu - phê bình văn học Việt Nam
• 5.4. Ứng dụng thi pháp học của M. Bakhtin trong nghiên cứu - phê bình văn học ở Việt Nam từ cấp độ khái niệm
• 5.4.1. Ứng dụng các khái niệm liên quan đến nguyên lý carnaval
• 5.4.2. Ứng dụng các khái niệm liên quan đến nguyên lý đối thoại
• 5.4.3. Ứng dụng các khái niệm liên quan đến thể loại văn học
• 5.5. Ứng dụng thi pháp học của M. Bakhtin trong nghiên cứu - phê bình văn học ở Việt Nam từ cấp độ phương pháp luận
• 5.5.1. Tiếp cận văn bản văn học từ góc độ diễn ngôn
• 5.5.2. Tiếp cận văn bản văn học từ góc độ văn hóa
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới Thiệu Tổng Quan Nghiên Cứu Thi Pháp Học Bakhtin

Thuật ngữ thi pháp học đã xuất hiện từ thời Aristotle. Ban đầu, nó là hệ thống quy phạm ràng buộc sáng tác. Thế kỷ XVIII, thi pháp học chuyển hướng sang nhận thức luận, quan tâm đến chức năng nhận thức của văn học. Tuy nhiên, các quan điểm thi pháp học thời kỳ này vẫn mang tính ngoại quan. Đầu thế kỷ XX, thi pháp học tái xuất với tư cách khoa học hiện đại, dựa trên ngữ học của F. de Saussure. Các trường phái hình thức Nga, cấu trúc Pháp, phê bình mới Anh - Mỹ đề cao giá trị nội tại của tác phẩm. Cùng thời điểm, M. Bakhtin công kích nền tảng lý luận của hình thức luận, cho rằng họ tách khoa học nghiên cứu nghệ thuật khỏi triết học và mỹ học. Bakhtin sáng lập nguyên lý đối thoại, làm lung lay các lý thuyết độc tôn cấu trúc tự trị của văn bản nghệ thuật. Ông xem tác phẩm văn học là phát ngôn giữa môi trường đối thoại liên chủ thể. Ở Việt Nam, từ Đổi mới 1986, các lý thuyết văn học trở lại mạnh mẽ, trong đó có thi pháp học. Bakhtin là một trong những lý thuyết gia quen thuộc nhất. Học thuyết của Bakhtin giúp các luận điểm thi pháp học được tiếp biến uyển chuyển hơn ở Việt Nam. Qua gần bốn thập niên, thi pháp học của Bakhtin đã thể hiện sức ảnh hưởng rộng lớn. Một công trình tổng thuật tình hình tiếp nhận Bakhtin ở Việt Nam là cấp thiết.

1.1. Nguồn Gốc và Phát Triển của Thi Pháp Học

Thi pháp học, từ Aristotle đến các trường phái hiện đại, đã trải qua nhiều biến đổi. Từ hệ thống quy phạm đến khoa học hiện đại, thi pháp học luôn tìm cách giải mã giá trị của tác phẩm văn học. Sự xuất hiện của M. Bakhtin đã tạo ra một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử thi pháp học.

1.2. Vai Trò của Bakhtin trong Bối Cảnh Văn Học Việt Nam

Sau Đổi mới, các lý thuyết văn học, trong đó có thi pháp học Bakhtin, trở lại mạnh mẽ ở Việt Nam. Bakhtin đã góp phần quan trọng trong việc chuyển đổi hệ hình tư duy triết mỹ và lý luận văn học Việt Nam.

II. Vấn Đề Nghiên Cứu và Phạm Vi Của Thi Pháp Học Bakhtin

Luận án tập trung vào các công trình của Bakhtin đã được công bố, đặc biệt là các công trình tạo ra ảnh hưởng ở Việt Nam. Ngoài ra, luận án cũng mở rộng đối tượng nghiên cứu đến một số văn bản lý thuyết và thực hành của Voloshinov và Medvedev, của các nhà hình thức luận, cấu trúc luận và các lý thuyết gia liên quan đến tư trào hậu hiện đại. Về phương diện tiếp nhận, luận án chỉ tập trung vào các công trình thể hiện những vấn đề đáng lưu tâm của hoạt động tiếp nhận. Luận án chỉ giới hạn phạm vi nghiên cứu trong những vấn đề thi pháp học: từ những nội dung chủ yếu trong thi pháp học của Bakhtin đến những vấn đề được tiếp nhận để tham gia vào sự vận động, đổi mới bức tranh thi pháp học Việt Nam.

2.1. Đối Tượng Nghiên Cứu Cụ Thể của Luận Án

Luận án tập trung vào các công trình của Bakhtin đã được công bố, đặc biệt là các công trình tạo ra ảnh hưởng ở Việt Nam. Ngoài ra, luận án cũng mở rộng đối tượng nghiên cứu đến một số văn bản lý thuyết và thực hành của Voloshinov và Medvedev.

2.2. Phạm Vi Nghiên Cứu Trong Thi Pháp Học Bakhtin

Luận án chỉ giới hạn phạm vi nghiên cứu trong những vấn đề thi pháp học: từ những nội dung chủ yếu trong thi pháp học của Bakhtin đến những vấn đề được tiếp nhận để tham gia vào sự vận động, đổi mới bức tranh thi pháp học Việt Nam.

III. Cách Tiếp Cận và Phương Pháp Nghiên Cứu Lý Thuyết Bakhtin

Luận án được gợi ý cơ sở từ lý thuyết du hành của E. Said và mỹ học tiếp nhận của H. Jauss. Lý thuyết du hành được Said đề cập chủ yếu trong hai tiểu luận: “Lý thuyết du hành” và “Xem xét lại lý thuyết du hành”. Ông nêu ra bốn giai đoạn trên quá trình du hành của một lý thuyết. Vấn đề chính yếu ở đây không phải là sự du hành của bản thân lý thuyết, mà là sự thay đổi diện mạo của nền thi pháp học đã tiếp nhận lý thuyết ấy. Khái niệm chân trời chờ đợi được chúng tôi vận dụng, không chỉ để quy chiếu một số trường hợp tiếp nhận cụ thể, mà chủ yếu nhằm chỉ ra hiện trạng và nhu cầu thực tế của cả một nền nghiên cứu trước khả năng đáp ứng phần nào của một lý thuyết ngoại nhập. Để nhận diện vai trò của thi pháp học Bakhtin trong sự phát triển thi pháp học ở Việt Nam, luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau: Phương pháp cấu trúc - hệ thống, Phương pháp lịch sử - văn hóa, Phương pháp so sánh - đối chiếu, Phương pháp thống kê - phân loại.

3.1. Cơ Sở Lý Thuyết Lý Thuyết Du Hành và Mỹ Học Tiếp Nhận

Luận án được gợi ý cơ sở từ lý thuyết du hành của E. Said và mỹ học tiếp nhận của H. Jauss. Lý thuyết du hành được Said đề cập chủ yếu trong hai tiểu luận: “Lý thuyết du hành” và “Xem xét lại lý thuyết du hành”.

3.2. Các Phương Pháp Nghiên Cứu Được Sử Dụng

Để nhận diện vai trò của thi pháp học Bakhtin trong sự phát triển thi pháp học ở Việt Nam, luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau: Phương pháp cấu trúc - hệ thống, Phương pháp lịch sử - văn hóa, Phương pháp so sánh - đối chiếu, Phương pháp thống kê - phân loại.

IV. Mục Đích và Đóng Góp Của Nghiên Cứu Thi Pháp Bakhtin

Luận án hướng đến hai mục đích cụ thể: một là, khái lược hệ thống thi pháp học của Bakhtin với những khái niệm nền tảng như carnaval, nghịch dị, trào tiếu, đối thoại, đa thanh, diễn ngôn, thể loại lời nói, thời - không gian,…, chỉ ra cơ sở triết học và mỹ học của hệ thống thi pháp học ấy; hai là, tổng thuật tình hình dịch thuật, nghiên cứu, tiếp thu và phát triển thi pháp học của Bakhtin trên cả phương diện lý thuyết lẫn phương diện ứng dụng thực hành; phân tích, đánh giá vai trò của những hoạt động ấy đối với sự phát triển thi pháp học ở Việt Nam trong bốn thập niên vừa qua. Về lý thuyết: Thứ nhất, luận án đóng góp một cái nhìn toàn cảnh về quá trình tiếp nhận thi pháp học của Bakhtin ở Việt Nam, xác định ý nghĩa của hệ thống lý thuyết ấy đối với sự vận động của thi pháp học nước nhà. Thứ hai, từ việc chỉ ra những tiềm năng còn chưa khai phá hết, luận án dự báo viễn cảnh ứng dụng thi pháp học của Bakhtin trong tương lai, rút ra những bài học kinh nghiệm cho việc tiếp thu lý thuyết văn học nước ngoài ở Việt Nam.

4.1. Mục Đích Nghiên Cứu Cụ Thể của Luận Án

Luận án hướng đến hai mục đích cụ thể: một là, khái lược hệ thống thi pháp học của Bakhtin với những khái niệm nền tảng. Hai là, tổng thuật tình hình dịch thuật, nghiên cứu, tiếp thu và phát triển thi pháp học của Bakhtin.

4.2. Đóng Góp Về Lý Thuyết và Thực Tiễn của Luận Án

Về lý thuyết, luận án đóng góp một cái nhìn toàn cảnh về quá trình tiếp nhận thi pháp học của Bakhtin ở Việt Nam. Về thực tiễn, kết quả nghiên cứu của luận án có thể trở thành kinh nghiệm tham khảo cho thực tiễn tiếp nhận lý thuyết văn học nước ngoài ở Việt Nam.

V. Tổng Quan Tình Hình Nghiên Cứu Về Thi Pháp Học Bakhtin

Chương này được chúng tôi triển khai trên ba nội dung. Thứ nhất, bối cảnh mà tư tưởng của M. Bakhtin được du nhập vào Việt Nam, trong đó, bối cảnh chính trị, văn hóa nước ta sẽ được đặt trên cái nền của bối cảnh chính trị, văn hóa thế giới. Thứ hai, tình hình dịch thuật hệ thống trước tác của Bakhtin ở Việt Nam. Để xác định một cách thống nhất quan điểm về bản quyền của các tác phẩm thuộc diện tranh chấp cũng như của nguyên lý đối thoại, ngay ở chương này, chúng tôi tiến hành tổng thuật và thể hiện lập trường đối với cuộc tranh luận diễn ra ở Việt Nam trong khoảng thời gian 2014 - 2016 do nhà nghiên cứu Ngô Tự Lập phát động. Thứ ba, tình hình nghiên cứu sự tiếp nhận lý thuyết của Bakhtin. Nếu các kết quả nghiên cứu sự tiếp nhận Bakhtin trên phạm vi thế giới có thể cung cấp những kinh nghiệm để chúng ta tự nhìn lại mình, thì sự bao quát kết quả ng...

5.1. Bối Cảnh Tiếp Nhận Tư Tưởng Bakhtin Tại Việt Nam

Bối cảnh chính trị, văn hóa Việt Nam được đặt trên nền tảng bối cảnh chính trị, văn hóa thế giới khi tư tưởng của M. Bakhtin du nhập.

5.2. Tình Hình Dịch Thuật Các Tác Phẩm Của Bakhtin

Tổng quan về tình hình dịch thuật các tác phẩm của Bakhtin tại Việt Nam, bao gồm cả vấn đề bản quyền và tranh chấp liên quan.

5.3. Nghiên Cứu Về Sự Tiếp Nhận Lý Thuyết Bakhtin

Tổng quan về tình hình nghiên cứu sự tiếp nhận lý thuyết của Bakhtin trên thế giới và tại Việt Nam.

VI. Phân Tích Nội Dung Chủ Yếu Trong Thi Pháp Học Bakhtin

Đề xuất một cái nhìn hệ thống để trình bày khái lược các nội dung chủ yếu trong thi pháp học của Bakhtin: từ cơ sở của văn hóa trào tiếu dân gian đến quan niệm về văn học carnaval hóa; từ cơ sở của triết học siêu ngôn ngữ đến quan niệm về tính đa thanh của tiểu thuyết; từ cơ sở lý thuyết về thể loại lời nói đến quan niệm về đặc trưng của tiểu thuyết, lời hai giọng và thời - không gian.

6.1. Nguyên Lý Carnaval Trong Thi Pháp Học Bakhtin

Phân tích quan niệm về văn hóa trào tiếu dân gian và văn học carnaval hóa trong thi pháp học của Bakhtin.

6.2. Nguyên Lý Đối Thoại và Tiểu Thuyết Đa Thanh

Phân tích quan niệm về bản chất đối thoại của ngôn ngữ và tiểu thuyết đa thanh trong thi pháp học của Bakhtin.

6.3. Quan Niệm Về Thể Loại Văn Học và Lời Hai Giọng

Phân tích quan niệm về thể loại lời nói, đặc trưng của tiểu thuyết, lời hai giọng và thời - không gian trong tiểu thuyết theo Bakhtin.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu với bài giới thiệu cuốn sách Lột mặt nạ Bakhtin - câu chuyện về một kẻ lừa dối, một chuyện bịp bợm và một cơn mê sảng tập thể của J-P. Voloshinov và Medvedev vốn là những người bạn cùng sinh hoạt với Bakhtin trong một nhóm học thuật từ buổi đầu, do đó, danh tiếng của họ xuất hiện gần như cùng thời. Cùng với Bakhtin, họ đã công bố nhiều công trình có giá trị bàn về các vấn đề liên quan đến ngôn ngữ học, tâm lý học và nghiên cứu văn học mà hạt nhân trung tâm là ý tưởng về bản chất đối thoại của ngôn ngữ và tư duy, trong đó, nổi bật nhất là Chủ nghĩa Freud (1927), Chủ nghĩa Marx và triết học 15 ngôn ngữ (1929) của Voloshinov và Phương pháp hình thức trong nghiên cứu văn học (1928) của Medvedev. Nhưng vì những nguyên nhân khách quan (biến động lịch sử - chính trị dẫn đến tình trạng lưu đày, tù tội của thành viên trong nhóm; Voloshinov và Medvedev đều mất sớm;…), Bakhtin là người duy nhất bước đi lâu dài và phát triển tương đối trọn vẹn ý tưởng ban đầu ấy trong lĩnh vực mà ông chuyên chú là nghiên cứu văn học.

Vào đầu những năm 1980, V. Ivanov, một người ngưỡng mộ Bakhtin, bỗng tuyên bố Bakhtin là tác giả của cả ba cuốn sách nói trên, chính Voloshinov và Medvedev đã thỉnh cầu Bakhtin cho họ đứng tên các tác phẩm của ông. Cũng từ nhận định của Ivanov, nhiều người mặc nhiên xem ba công trình kể trên thuộc về Bakhtin, thậm chí đòi bổ sung chúng vào các tuyển tập Bakhtin. Voloshinov và Medvedev trở thành những chiếc mặt nạ của một người yêu thích không khí hội giả trang.

Ở thái cực khác, không ít nhà nghiên cứu phủ định quan điểm “tất cả đều thuộc về Bakhtin”. Trên đỉnh điểm của sự bất đồng, một số người còn đòi “lột mặt nạ”, phỉ báng ông là kẻ dối trá, lừa bịp, như trường hợp Bronckart và Bota trong cuốn Lột mặt nạ Bakhtin - câu chuyện về một kẻ lừa dối, một chuyện bịp bợm và một cơn mê sảng tập thể (Ngô Tự Lập, 2014b, tr. Hai tác giả Thụy Sĩ quy kết Bakhtin nhiều tội danh như: gian dối về tiểu sử; nói dối để chiếm đoạt tác phẩm của Voloshinov và Medvedev; ngụy tạo thời điểm ra đời của các văn bản được coi là “tái phát hiện” (để che giấu việc mình ăn cắp ý tưởng của hai người bạn); đạo văn;… Từ đó, không phải Voloshinov và Medvedev chịu ảnh hưởng của Bakhtin, mà ngược lại. Hai tác giả trên còn đi xa đến giả thuyết, Voloshinov và Medvedev là đồng tác giả cuốn Những vấn đề sáng tác của Dostoievski (xuất bản lần đầu năm 1929; tái bản có bổ sung vào năm 1963, đổi tên thành Những vấn đề thi pháp Dostoievski).

Công trình của Bronckart và Bota nhận được sự quan tâm trên những mức độ khác nhau của một số nhà nghiên cứu. Trong bài “Bakhtin tên tuổi ấy thuộc về ai”, J. Laurent tuy thừa nhận ý nghĩa của cuốn sách ở việc trả lại vai trò xứng đáng cho Voloshinov và Medvedev, nhưng đồng thời lưu ý hạn chế của nó ở xu hướng đẩy vấn đề đến một cực đoan khác (Laurent, 2015). Nhà Marxist người Pháp L.

Sève lại muốn mượn vụ Bakhtin làm nguyên cớ, xâu chuỗi với vụ Vygotski, để tranh thủ cổ 16 xúy cho hướng triết học mà mình theo đuổi, trong bài “Từ vụ Bakhtin đến trường hợp Vygotski, Marx và nhà tư tưởng về cá tính con người” (Sève, 2015). Lapacherie với bài “Mikhail Bakhtin bị lột mặt nạ” thì gần như ủng hộ tuyệt đối luận điệu của hai tác giả Thủy Sĩ (Lapacherie, 2016). Cũng không lâu sau khi cuốn sách của Bronckart và Bota ra mắt, từ chính quê hương của Bakhtin, học giả người Nga S. Zenkin công bố bài “Những kẻ lột mặt nạ thiếu hiểu biết” để chỉ trích những cơ sở mà xuất phát từ đó các tác giả triển khai những luận điểm về vấn đề tác quyền (Jenkin, 2014).

Cụ thể, ông phê phán hai tác giả Thụy Sĩ: a/ không thạo tiếng Nga, chỉ làm việc với bản dịch, do đó, không tiếp cận được những tư liệu quan trọng nhất trong bộ Toàn tập Bakhtin, một công trình đồ sộ và rất cơ bản ở Nga về Bakhtin; b/ không phát hiện được thêm tư liệu nào mới, suy luận và diễn giải cực đoan, một chiều; c/ hoàn toàn bỏ qua bối cảnh lịch sử và thể chế của thời đại mà Bakhtin và những người xung quanh ông sống, nói và viết;… Từ đó, Zenkin đi đến một số khẳng định: a/ vấn đề được Bronckart và Bota đặt ra là không mới; b/ không đủ tư liệu để khép lại vấn đề tác quyền đối với ba cuốn sách đứng tên Voloshinov và Medvedev; c/ có bằng chứng về hồ sơ xuất bản với các mốc thời gian thuyết phục phủ nhận giả thuyết: chuyên luận về Dostoievski được Voloshinov chỉnh sửa và hoàn thành trong thời gian Bakhtin bị bắt, chờ xét xử để lưu đày;… Cuối bài viết, ông kết luận: “Vấn đề về “các văn bản tranh cãi” tuyệt đối không được khép lại, và có thể sẽ không bao giờ khép lại cả, cho đến khi phát hiện được tư liệu mới có ý nghĩa quyết định” (Zenkin, 2014). Nguyên lý đối thoại nên được xem là đóng góp tư tưởng chung giữa ba người bạn. Đầu năm 2014, Ngô Tự Lập công bố bài “Đọc sách Lột mặt nạ Bakhtin - câu chuyện về một kẻ lừa dối, một chuyện bịp bợm và một cơn mê sảng tập thể của Jean - Paul Bronckart và Cristian Bota”, đăng trên tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội: Khoa học Xã hội và Nhân văn, số 01/2014. Nhưng nó chỉ thực sự gây nên cú hích khi được đăng lại trên website Phê bình văn học (phebinhvanhoc.

Nhằm tăng sức thuyết phục và tranh thủ đề cập đến vấn đề tác quyền, cùng thời gian này, ông công bố bài “Voloshinov và những luận điểm cơ bản trong kiệt tác Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ” đồng thời trên tạp chí Ngôn ngữ số 6/2014 và trang Phê bình văn học ngày 30/6/2014. Thật ra, mầm mống của 17 cuộc tranh luận đã được khơi mào từ một năm trước đó, khi Ngô Tự Lập trích đăng bản dịch tiểu luận “Chủ đề và ý nghĩa trong ngôn ngữ”, là chương 4, phần II trong cuốn Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ của Voloshinov, đăng trên trang Phê bình văn học ngày 13/4/2013. Ngày 20/6/2014, trên trang website cá nhân của nhà nghiên cứu Trần Đình Sử (www.com) xuất hiện bài viết “Mấy suy nghĩ về việc nghiên cứu M. Bakhtin” (đề chung tên tác giả với Lã Nguyên), tiếp tục bổ sung và chú thích vào các ngày 22 và 24/6/2014, phản đối quan điểm của Ngô Tự Lập, cũng là quan điểm của Bronckart và Bota.

Tiếp đó, trên trang Phê bình văn học, Trần Nho Thìn đăng bài “Về một quả bom sai lệch” ngày 26/6/2014, để tóm lược bài “Những kẻ lột mặt nạ thiếu hiểu biết” của S. Zenkin phê phán cuốn sách trên, và ngay ngày hôm sau (27/6/2014) là bản dịch toàn văn của Trần Đình Sử và Lã Nguyên. Đáp lại, Ngô Tự Lập công bố một loạt bài để bảo vệ và mở rộng quan điểm: “Những lập luận buồn cười của ông Zenkin, người mê sảng” (trên trang Phê bình văn học ngày 19/7/2014), “Bakhtin, Voloshinov và Medvedev: vấn đề tác quyền và những lý do lịch sử của một huyền thoại” (trên tạp chí Lý luận phê bình văn học, nghệ thuật, số 33, tháng 5/2015, đăng lại trên trang Phê bình văn học ngày 16/5/2015), “Ai là ai trong huyền thoại về “Nhóm Bakhtin” qua khảo sát của các học giả người Nga” (trên tạp chí Lý luận phê bình văn học, nghệ thuật, số 37, 9/2015, đăng lại trên trang Phê bình văn học ngày 24/9/2015), “Những con bọ của giới truyền thông: Từ thảm họa Y2K đến vụ Bakhtin” (trên website của báo An ninh thế giới (www.vn) ngày 29/9/2015), và “Từ chủ nghĩa Marx đến chủ nghĩa hậu hiện đại: Một số vấn đề học thuật hậu huyền thoại Bakhtin” (trên tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội: Nghiên cứu nước ngoài, số 01/2016). Đặc biệt, để chứng minh địa vị khoa học của Voloshinov, “nạn nhân” trong vụ “lừa đảo” do Bakhtin gây ra, Ngô Tự Lập đã công bố bản dịch trọn vẹn cuốn Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ (Nxb.

Đại học Quốc gia Hà Nội, 2015). Cùng lập trường với Ngô Tự Lập, có ba bài viết của các nhà nghiên cứu nước ngoài cũng được dịch và đăng tải: “Bakhtin tên tuổi ấy thuộc về ai?” của L. Jenny (Nguyễn Duy Bình dịch, đăng trên Phê bình văn học ngày 12/11/2015), “Từ vụ Bakhtin đến trường hợp Vygotski, Marx và nhà tư tưởng về cá tính con người” của L. Sève (Ngô 18 Tự Lập dịch, đăng trên Phê bình văn học ngày 15/12/2015) và “Mikhail Bakhtin bị lột mặt nạ” của J-G.

Từ giữa năm 2014 đến hết năm 2015 là khoảng thời gian chỉ có một mình Ngô Tự Lập lên tiếng. Phải đến đầu năm 2016 mới xuất hiện ý kiến phản biện của Thụy Khuê trong bài “Phê bình văn học thế kỷ XX: Ý thức phê bình” đăng trên website Văn Việt (http://vanviet. Nhân đề cập đến những “nạn dịch” trong đời sống phê bình Việt Nam, bà đã nhắc đến sự kiện đả phá Bakhtin mà “Ngô Tự Lập làm rùm beng trên các mạng” như một biểu hiện cho mặt trái của kinh tế thị trường. Cuốn sách của Bronckart và Bota, theo Thụy Khuê, ngay từ nhan đề đã thể hiện tính chất quá tải và thái độ học thuật thiếu đứng đắn (Thụy Khuê, 2016).

Ngày 05/9/2016, nhấn mạnh vào tư cách “nhà báo” của Thụy Khuê, Ngô Tự Lập đăng bài “Trả lời nhà báo Thụy Khuê” trên trang Phê bình văn học, sau chỉnh sửa và đổi tên thành “Về tinh thần khoa học và thái độ phê bình” đăng trên trang điện tử của báo An ninh thế giới ngày 15/11/2016. Ngoài sự bảo lưu mọi quan điểm đã được trình bày trong các bài trước, ông còn khẳng định Thụy Khuê hầu như chưa đọc Bakhtin cũng như Voloshinov và Medvedev, do đó không có quyền phát ngôn về những vấn đề có liên quan (Ngô Tự Lập, 2016c). Không tiếp tục tranh luận với Ngô Tự Lập, song Thụy Khuê đã bổ sung một số nội dung liên quan đến vấn đề tác quyền và cuốn sách Lột mặt nạ Bakhtin - câu chuyện về một kẻ lừa dối, một chuyện bịp bợm và một cơn mê sảng tập thể vào chương bàn về “Bakhtin và xã hội học văn chương” vốn được hoàn thành từ trước đó trên website cá nhân (http://thuykhue. Chương này về sau được gộp in vào cuốn Phê bình văn học thế kỷ XX (Nxb.

Hội Nhà văn và Nhã Nam ấn hành năm 2018). Trong đó, Thụy Khuê dẫn ý kiến của S. Jakobson để lý giải nguyên nhân Bakhtin phải đội tên hai người bạn trên bìa những công trình gây tranh cãi tác quyền.