Thi Pháp Học Của M. Bakhtin Và Sự Phát Triển Tại Việt Nam

Chuyên khảo phân tích Thi pháp học của m m bakhtin và sự phát triển thi pháp học ở việt nam, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Phan Trọng Hoàng Linh
• Người hướng dẫn: TS Huỳnh Như Phương
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lý luận văn học
• Đề tài: Thi Pháp Học Của M. Bakhtin Và Sự Phát Triển Thi Pháp Học Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. DẪN NHẬP
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.3. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
• 1.4. Mục đích nghiên cứu
• 1.5. Đóng góp của luận án
• 1.6. Cấu trúc luận án
• 2. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Bối cảnh tiếp nhận M. Bakhtin vào Việt Nam
• 2.1.1. Bối cảnh thế giới
• 2.1.2. Bối cảnh trong nước
• 2.2. Vấn đề tác quyền và tình hình dịch thuật công trình của M. Bakhtin ở Việt Nam
• 2.2.1. Những tranh luận về vấn đề tác quyền ở Việt Nam
• 2.2.2. Những công trình của M. Bakhtin được dịch ra tiếng Việt
• 2.3. Tình hình nghiên cứu sự tiếp nhận lý thuyết của M. Bakhtin
• 2.3.1. Tình hình nghiên cứu sự tiếp nhận lý thuyết của M. Bakhtin trên thế giới
• 2.3.2. Tình hình nghiên cứu sự tiếp nhận lý thuyết của M. Bakhtin ở Việt Nam
• 3. NHỮNG NỘI DUNG CHỦ YẾU TRONG THI PHÁP HỌC CỦA M. BAKHTIN
• 3.1. Nguyên lý carnaval trong thi pháp học của M. Bakhtin
• 3.1.1. Quan niệm về văn hóa trào tiếu dân gian
• 3.1.2. Quan niệm về văn học carnaval hóa
• 3.2. Nguyên lý đối thoại trong thi pháp học của M. Bakhtin
• 3.2.1. Quan niệm về bản chất đối thoại của ngôn ngữ
• 3.2.2. Quan niệm về tiểu thuyết đa thanh
• 3.3. Quan niệm về thể loại văn học trong thi pháp học của M. Bakhtin
• 3.3.1. Quan niệm về thể loại lời nói và đặc trưng của tiểu thuyết
• 3.3.2. Quan niệm về lời hai giọng và thời - không gian trong tiểu thuyết
• 4. THI PHÁP HỌC CỦA M. BAKHTIN TRONG SỰ PHÁT TRIỂN THI PHÁP HỌC Ở VIỆT NAM - NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN LÝ THUYẾT
• 4.1. Giới thiệu thi pháp học của M. Bakhtin ở Việt Nam
• 4.2. Thi pháp học của M. Bakhtin - những giá trị được ghi nhận
• 4.3. Thi pháp học của M. Bakhtin - những giới hạn được lưu ý
• 4.4. Tiếp nhận lý thuyết của M. Bakhtin trong sự đổi mới quan niệm về hình thức nghệ thuật ở Việt Nam
• 4.4.1. Về quan hệ giữa hình thức nghệ thuật và chủ thể sáng tạo
• 4.4.2. Về quan hệ giữa hình thức nghệ thuật với nội dung nghệ thuật và chất liệu
• 4.4.3. Từ đổi mới quan niệm về hình thức nghệ thuật đến đổi mới quan niệm về phản ánh nghệ thuật
• 4.5. Tiếp nhận lý thuyết của M. Bakhtin trong sự đổi mới quan niệm về thể loại văn học và hướng tiếp cận văn học từ văn hóa ở Việt Nam
• 4.5.1. Sự đổi mới quan niệm về thể loại văn học
• 4.5.2. Hướng tiếp cận văn học từ văn hóa
• 5. THI PHÁP HỌC CỦA M. BAKHTIN TRONG SỰ PHÁT TRIỂN THI PHÁP HỌC Ở VIỆT NAM - NHÌN TỪ THỰC TIỄN NGHIÊN CỨU - PHÊ BÌNH
• 5.1. Cơ sở ứng dụng thi pháp học của M. Bakhtin trong nghiên cứu - phê bình văn học Việt Nam
• 5.2. Cơ sở ứng dụng nguyên lý carnaval trong nghiên cứu - phê bình văn học Việt Nam
• 5.3. Cơ sở ứng dụng nguyên lý đối thoại trong nghiên cứu - phê bình văn học Việt Nam
• 5.4. Ứng dụng thi pháp học của M. Bakhtin trong nghiên cứu - phê bình văn học ở Việt Nam từ cấp độ khái niệm
• 5.4.1. Ứng dụng các khái niệm liên quan đến nguyên lý carnaval
• 5.4.2. Ứng dụng các khái niệm liên quan đến nguyên lý đối thoại
• 5.4.3. Ứng dụng các khái niệm liên quan đến thể loại văn học
• 5.5. Ứng dụng thi pháp học của M. Bakhtin trong nghiên cứu - phê bình văn học ở Việt Nam từ cấp độ phương pháp luận
• 5.5.1. Tiếp cận văn bản văn học từ góc độ diễn ngôn
• 5.5.2. Tiếp cận văn bản văn học từ góc độ văn hóa
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới Thiệu Tổng Quan Nghiên Cứu Thi Pháp Học Bakhtin

Thuật ngữ thi pháp học đã xuất hiện từ thời Aristotle. Ban đầu, nó là hệ thống quy phạm ràng buộc sáng tác. Thế kỷ XVIII, thi pháp học chuyển hướng sang nhận thức luận, quan tâm đến chức năng nhận thức của văn học. Tuy nhiên, các quan điểm thi pháp học thời kỳ này vẫn mang tính ngoại quan. Đầu thế kỷ XX, thi pháp học tái xuất với tư cách khoa học hiện đại, dựa trên ngữ học của F. de Saussure. Các trường phái hình thức Nga, cấu trúc Pháp, phê bình mới Anh - Mỹ đề cao giá trị nội tại của tác phẩm. Cùng thời điểm, M. Bakhtin công kích nền tảng lý luận của hình thức luận, cho rằng họ tách khoa học nghiên cứu nghệ thuật khỏi triết học và mỹ học. Bakhtin sáng lập nguyên lý đối thoại, làm lung lay các lý thuyết độc tôn cấu trúc tự trị của văn bản nghệ thuật. Ông xem tác phẩm văn học là phát ngôn giữa môi trường đối thoại liên chủ thể. Ở Việt Nam, từ Đổi mới 1986, các lý thuyết văn học trở lại mạnh mẽ, trong đó có thi pháp học. Bakhtin là một trong những lý thuyết gia quen thuộc nhất. Học thuyết của Bakhtin giúp các luận điểm thi pháp học được tiếp biến uyển chuyển hơn ở Việt Nam. Qua gần bốn thập niên, thi pháp học của Bakhtin đã thể hiện sức ảnh hưởng rộng lớn. Một công trình tổng thuật tình hình tiếp nhận Bakhtin ở Việt Nam là cấp thiết.

1.1. Nguồn Gốc và Phát Triển của Thi Pháp Học

Thi pháp học, từ Aristotle đến các trường phái hiện đại, đã trải qua nhiều biến đổi. Từ hệ thống quy phạm đến khoa học hiện đại, thi pháp học luôn tìm cách giải mã giá trị của tác phẩm văn học. Sự xuất hiện của M. Bakhtin đã tạo ra một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử thi pháp học.

1.2. Vai Trò của Bakhtin trong Bối Cảnh Văn Học Việt Nam

Sau Đổi mới, các lý thuyết văn học, trong đó có thi pháp học Bakhtin, trở lại mạnh mẽ ở Việt Nam. Bakhtin đã góp phần quan trọng trong việc chuyển đổi hệ hình tư duy triết mỹ và lý luận văn học Việt Nam.

II. Vấn Đề Nghiên Cứu và Phạm Vi Của Thi Pháp Học Bakhtin

Luận án tập trung vào các công trình của Bakhtin đã được công bố, đặc biệt là các công trình tạo ra ảnh hưởng ở Việt Nam. Ngoài ra, luận án cũng mở rộng đối tượng nghiên cứu đến một số văn bản lý thuyết và thực hành của Voloshinov và Medvedev, của các nhà hình thức luận, cấu trúc luận và các lý thuyết gia liên quan đến tư trào hậu hiện đại. Về phương diện tiếp nhận, luận án chỉ tập trung vào các công trình thể hiện những vấn đề đáng lưu tâm của hoạt động tiếp nhận. Luận án chỉ giới hạn phạm vi nghiên cứu trong những vấn đề thi pháp học: từ những nội dung chủ yếu trong thi pháp học của Bakhtin đến những vấn đề được tiếp nhận để tham gia vào sự vận động, đổi mới bức tranh thi pháp học Việt Nam.

2.1. Đối Tượng Nghiên Cứu Cụ Thể của Luận Án

Luận án tập trung vào các công trình của Bakhtin đã được công bố, đặc biệt là các công trình tạo ra ảnh hưởng ở Việt Nam. Ngoài ra, luận án cũng mở rộng đối tượng nghiên cứu đến một số văn bản lý thuyết và thực hành của Voloshinov và Medvedev.

2.2. Phạm Vi Nghiên Cứu Trong Thi Pháp Học Bakhtin

Luận án chỉ giới hạn phạm vi nghiên cứu trong những vấn đề thi pháp học: từ những nội dung chủ yếu trong thi pháp học của Bakhtin đến những vấn đề được tiếp nhận để tham gia vào sự vận động, đổi mới bức tranh thi pháp học Việt Nam.

III. Cách Tiếp Cận và Phương Pháp Nghiên Cứu Lý Thuyết Bakhtin

Luận án được gợi ý cơ sở từ lý thuyết du hành của E. Said và mỹ học tiếp nhận của H. Jauss. Lý thuyết du hành được Said đề cập chủ yếu trong hai tiểu luận: “Lý thuyết du hành” và “Xem xét lại lý thuyết du hành”. Ông nêu ra bốn giai đoạn trên quá trình du hành của một lý thuyết. Vấn đề chính yếu ở đây không phải là sự du hành của bản thân lý thuyết, mà là sự thay đổi diện mạo của nền thi pháp học đã tiếp nhận lý thuyết ấy. Khái niệm chân trời chờ đợi được chúng tôi vận dụng, không chỉ để quy chiếu một số trường hợp tiếp nhận cụ thể, mà chủ yếu nhằm chỉ ra hiện trạng và nhu cầu thực tế của cả một nền nghiên cứu trước khả năng đáp ứng phần nào của một lý thuyết ngoại nhập. Để nhận diện vai trò của thi pháp học Bakhtin trong sự phát triển thi pháp học ở Việt Nam, luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau: Phương pháp cấu trúc - hệ thống, Phương pháp lịch sử - văn hóa, Phương pháp so sánh - đối chiếu, Phương pháp thống kê - phân loại.

3.1. Cơ Sở Lý Thuyết Lý Thuyết Du Hành và Mỹ Học Tiếp Nhận

Luận án được gợi ý cơ sở từ lý thuyết du hành của E. Said và mỹ học tiếp nhận của H. Jauss. Lý thuyết du hành được Said đề cập chủ yếu trong hai tiểu luận: “Lý thuyết du hành” và “Xem xét lại lý thuyết du hành”.

3.2. Các Phương Pháp Nghiên Cứu Được Sử Dụng

Để nhận diện vai trò của thi pháp học Bakhtin trong sự phát triển thi pháp học ở Việt Nam, luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau: Phương pháp cấu trúc - hệ thống, Phương pháp lịch sử - văn hóa, Phương pháp so sánh - đối chiếu, Phương pháp thống kê - phân loại.

IV. Mục Đích và Đóng Góp Của Nghiên Cứu Thi Pháp Bakhtin

Luận án hướng đến hai mục đích cụ thể: một là, khái lược hệ thống thi pháp học của Bakhtin với những khái niệm nền tảng như carnaval, nghịch dị, trào tiếu, đối thoại, đa thanh, diễn ngôn, thể loại lời nói, thời - không gian,…, chỉ ra cơ sở triết học và mỹ học của hệ thống thi pháp học ấy; hai là, tổng thuật tình hình dịch thuật, nghiên cứu, tiếp thu và phát triển thi pháp học của Bakhtin trên cả phương diện lý thuyết lẫn phương diện ứng dụng thực hành; phân tích, đánh giá vai trò của những hoạt động ấy đối với sự phát triển thi pháp học ở Việt Nam trong bốn thập niên vừa qua. Về lý thuyết: Thứ nhất, luận án đóng góp một cái nhìn toàn cảnh về quá trình tiếp nhận thi pháp học của Bakhtin ở Việt Nam, xác định ý nghĩa của hệ thống lý thuyết ấy đối với sự vận động của thi pháp học nước nhà. Thứ hai, từ việc chỉ ra những tiềm năng còn chưa khai phá hết, luận án dự báo viễn cảnh ứng dụng thi pháp học của Bakhtin trong tương lai, rút ra những bài học kinh nghiệm cho việc tiếp thu lý thuyết văn học nước ngoài ở Việt Nam.

4.1. Mục Đích Nghiên Cứu Cụ Thể của Luận Án

Luận án hướng đến hai mục đích cụ thể: một là, khái lược hệ thống thi pháp học của Bakhtin với những khái niệm nền tảng. Hai là, tổng thuật tình hình dịch thuật, nghiên cứu, tiếp thu và phát triển thi pháp học của Bakhtin.

4.2. Đóng Góp Về Lý Thuyết và Thực Tiễn của Luận Án

Về lý thuyết, luận án đóng góp một cái nhìn toàn cảnh về quá trình tiếp nhận thi pháp học của Bakhtin ở Việt Nam. Về thực tiễn, kết quả nghiên cứu của luận án có thể trở thành kinh nghiệm tham khảo cho thực tiễn tiếp nhận lý thuyết văn học nước ngoài ở Việt Nam.

V. Tổng Quan Tình Hình Nghiên Cứu Về Thi Pháp Học Bakhtin

Chương này được chúng tôi triển khai trên ba nội dung. Thứ nhất, bối cảnh mà tư tưởng của M. Bakhtin được du nhập vào Việt Nam, trong đó, bối cảnh chính trị, văn hóa nước ta sẽ được đặt trên cái nền của bối cảnh chính trị, văn hóa thế giới. Thứ hai, tình hình dịch thuật hệ thống trước tác của Bakhtin ở Việt Nam. Để xác định một cách thống nhất quan điểm về bản quyền của các tác phẩm thuộc diện tranh chấp cũng như của nguyên lý đối thoại, ngay ở chương này, chúng tôi tiến hành tổng thuật và thể hiện lập trường đối với cuộc tranh luận diễn ra ở Việt Nam trong khoảng thời gian 2014 - 2016 do nhà nghiên cứu Ngô Tự Lập phát động. Thứ ba, tình hình nghiên cứu sự tiếp nhận lý thuyết của Bakhtin. Nếu các kết quả nghiên cứu sự tiếp nhận Bakhtin trên phạm vi thế giới có thể cung cấp những kinh nghiệm để chúng ta tự nhìn lại mình, thì sự bao quát kết quả ng...

5.1. Bối Cảnh Tiếp Nhận Tư Tưởng Bakhtin Tại Việt Nam

Bối cảnh chính trị, văn hóa Việt Nam được đặt trên nền tảng bối cảnh chính trị, văn hóa thế giới khi tư tưởng của M. Bakhtin du nhập.

5.2. Tình Hình Dịch Thuật Các Tác Phẩm Của Bakhtin

Tổng quan về tình hình dịch thuật các tác phẩm của Bakhtin tại Việt Nam, bao gồm cả vấn đề bản quyền và tranh chấp liên quan.

5.3. Nghiên Cứu Về Sự Tiếp Nhận Lý Thuyết Bakhtin

Tổng quan về tình hình nghiên cứu sự tiếp nhận lý thuyết của Bakhtin trên thế giới và tại Việt Nam.

VI. Phân Tích Nội Dung Chủ Yếu Trong Thi Pháp Học Bakhtin

Đề xuất một cái nhìn hệ thống để trình bày khái lược các nội dung chủ yếu trong thi pháp học của Bakhtin: từ cơ sở của văn hóa trào tiếu dân gian đến quan niệm về văn học carnaval hóa; từ cơ sở của triết học siêu ngôn ngữ đến quan niệm về tính đa thanh của tiểu thuyết; từ cơ sở lý thuyết về thể loại lời nói đến quan niệm về đặc trưng của tiểu thuyết, lời hai giọng và thời - không gian.

6.1. Nguyên Lý Carnaval Trong Thi Pháp Học Bakhtin

Phân tích quan niệm về văn hóa trào tiếu dân gian và văn học carnaval hóa trong thi pháp học của Bakhtin.

6.2. Nguyên Lý Đối Thoại và Tiểu Thuyết Đa Thanh

Phân tích quan niệm về bản chất đối thoại của ngôn ngữ và tiểu thuyết đa thanh trong thi pháp học của Bakhtin.

6.3. Quan Niệm Về Thể Loại Văn Học và Lời Hai Giọng

Phân tích quan niệm về thể loại lời nói, đặc trưng của tiểu thuyết, lời hai giọng và thời - không gian trong tiểu thuyết theo Bakhtin.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu tiến sĩ "Thi pháp học của M. Bakhtin và sự phát triển thi pháp học ở Việt Nam" của nghiên cứu sinh Phan Trọng Hoàng Linh (chuyên ngành Lý luận văn học, mã số: 9220120; do GS.TS Huỳnh Như Phương và PGS.TS Hồ Thế Hà hướng dẫn khoa học tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2021) là luận án tiên phong trong việc hệ thống hóa toàn diện quá trình tiếp nhận và biến chuyển của hệ thống thi pháp học Mikhail Bakhtin tại Việt Nam.

Bối cảnh khoa học của đề tài gắn liền với bước chuyển lịch sử sau mốc Đổi mới năm 1986, khi đời sống văn nghệ Việt Nam đứng trước nhu cầu cấp thiết phải thoát ly mô hình phản ánh luận xã hội học dung tục và thi pháp học giáo điều để kiến tạo hệ hình lý thuyết hiện đại. Dù di sản của Bakhtin đã thâm nhập sâu rộng vào học giới suốt gần bốn thập niên, khoảng trống nghiên cứu (research gap) then chốt là sự thiếu vắng một công trình khảo luận quy mô, có tính hệ thống nhằm giải mã toàn bộ tiến trình từ khâu dịch thuật, tranh luận học thuật (đặc biệt là tranh chấp tác quyền trong Nhóm Bakhtin), đến việc tái cấu trúc các phạm trù lý thuyết và ứng dụng thực hành phê bình.

Luận án xác lập hệ thống 3 câu hỏi nghiên cứu và 3 giả thuyết khoa học tương ứng:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Hệ thống thi pháp học của M. Bakhtin sở hữu cấu trúc nội tại và cơ sở triết mỹ như thế nào qua các trục nguyên lý carnaval, nguyên lý đối thoại và thi pháp thể loại?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Quá trình du hành, chuyển dịch văn bản và tranh luận tác quyền xung quanh di sản Bakhtin diễn ra như thế nào tại Việt Nam từ năm 1986 đến năm 2021?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Thi pháp học Bakhtin đã đóng vai trò chuyển đổi hệ hình ra sao đối với diện mạo thi pháp học lý thuyết và thực tiễn nghiên cứu - phê bình văn học ở Việt Nam?

Hệ thống giả thuyết tương ứng:

• Giả thuyết 1 (H1): Thi pháp học Bakhtin không tồn tại dưới dạng các mảnh rời rạc mà là một chỉnh thể hữu cơ, trong đó carnaval là nền tảng văn hóa học nuôi dưỡng bản chất đối thoại ngôn ngữ và các cấu trúc thể loại tiểu thuyết đa thanh.
• Giả thuyết 2 (H2): Quá trình tiếp nhận Bakhtin tại Việt Nam không thuần túy là tiếp thu thụ động mà là một tiến trình "hòa trộn chân trời" (fusion of horizons), chịu sự quy định khắt khe của bối cảnh chính trị - xã hội và nhu cầu tự thân của nền văn học hậu chiến.
• Giả thuyết 3 (H3): Hệ thống thi pháp học Bakhtin đóng vai trò chất xúc tác trung tâm giải phóng quan niệm về hình thức nghệ thuật, đưa thi pháp học Việt Nam chuyển từ thi pháp học hình thức/xã hội học sang thi pháp học văn hóa - diễn ngôn.

Khung lý thuyết của công trình được định vị trên sự tích hợp giữa Lý thuyết du hành (Travelling Theory) của Edward Said (1983, 1994) và Mỹ học tiếp nhận (Reception Aesthetics) của Hans Robert Jauss (1967). Về quy mô khảo sát, luận án bao quát 2 chuyên luận kinh điển, 12 tiểu luận dịch thuật của Bakhtin tại Việt Nam, chuỗi văn bản tranh luận học thuật 2014–2016 cùng hàng trăm công trình lý thuyết, phê bình ứng dụng tiêu biểu trải dài từ 1986 đến 2021.

---

Literature Review và Positioning

Điểm duyệt y văn quốc tế và trong nước cho thấy tiến trình tiếp nhận Bakhtin là một đối tượng học thuật phức tạp với nhiều dòng tư tưởng đan xen:

Trên bình diện quốc tế, dòng nghiên cứu thứ nhất tập trung tái định vị hệ thống tư tưởng Bakhtin thông qua việc dịch thuật và giải mã chuyên sâu, tiêu biểu là công trình khai phá của Tzvetan Todorov (Mikhail Bakhtin: Le principe dialogique, 1981; bản dịch tiếng Việt của Đào Ngọc Chương, 2004) và Michael Holquist (Dialogism: Bakhtin and his World, 2002). Dòng nghiên cứu thứ hai hướng đến cội nguồn triết học và tôn giáo, như Michael Bernard-Donals (Mikhail Bakhtin: Between Phenomenology and Marxism, 1994) và Ruth Coates (Christianity in Bakhtin: God and the Exiled Author, 1998). Dòng nghiên cứu thứ ba mở rộng sang các trường phái phê bình hậu hiện đại và giải cấu trúc, nổi bật là khảo cứu của J. Sempere về tầm ảnh hưởng của Bakhtin đối với trường phái Yale (The Influence of Bakhtin on the Formation and Development of the Yale Deconstruction School).

Đặc biệt, y văn thế giới tồn tại những tranh luận gay gắt về tác quyền và giá trị khoa học của Bakhtin. Ở chiều hướng phê phán triệt để, Jean-Paul Bronckart và Cristian Bota (Bakhtine démasqué: histoire d'un menteur, d'une escroquerie et d'un délire collectif, 2011) quy kết Bakhtin chiếm đoạt công trình của Valentin Voloshinov và Pavel Medvedev, ngụy tạo tiểu sử và thực hiện hành vi đạo văn. Mikhail Gasparov (2005) trong bài viết "Lịch sử văn học như là sự sáng tác và nghiên cứu: trường hợp Bakhtin" cũng hoài nghi tính xác thực của truyền thống menippos và carnaval, coi đó là sự tưởng tượng mang tính tự kỷ trung tâm. Ngược lại, các học giả như Caryl Emerson (The First Hundred Years of Mikhail Bakhtin, 1997), Craig Brandist (The Bakhtin Circle: Philosophy, Culture and Politics, 2002) và Sergey Zenkin (2014) duy trì lập trường khoa học điềm tĩnh, khẳng định tính liên đới tư tưởng trong nhóm Bakhtin và bác bỏ các suy luận cực đoan thiếu chứng cứ văn bản tiếng Nga nguyên bản.

Tại Việt Nam, sau bản dịch đầu tiên của Vương Trí Nhàn năm 1980 (Một số khía cạnh phương pháp luận cần lưu ý khi nghiên cứu văn học quá khứ), các nhà nghiên cứu tiên phong như Phạm Vĩnh Cư, Trần Đình Sử, Lã Nguyên (La Khắc Hòa) đã tích cực truyền bá thi pháp học Bakhtin. Giai đoạn 2014–2016, học giới trong nước bùng nổ cuộc tranh luận tác quyền do Ngô Tự Lập khơi mào khi dịch và giới thiệu cuốn sách của Bronckart & Bota, đối thoại trực tiếp với các ý kiến phản biện của Trần Đình Sử, Lã Nguyên, Trần Nho Thìn và Thụy Khuê.

Vị thế khoa học (positioning) của luận án được xác lập rõ ràng: Đây là công trình đầu tiên vượt lên khỏi các tranh luận cục bộ hay những khảo sát phân mảnh, áp dụng khung lý thuyết tiếp nhận hiện đại để lượng hóa và phẩm bình toàn diện lịch sử tiếp nhận thi pháp học Bakhtin tại Việt Nam. Bằng việc so sánh trường hợp Việt Nam với quá trình tiếp nhận tại Pháp, Nga và Hoa Kỳ, luận án làm sáng tỏ quy luật thích ứng và biến đổi của một hệ thống lý thuyết ngoại sinh trong môi trường văn hóa - học thuật bản địa.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại những đóng góp nền tảng cho lý luận văn học và lý thuyết tiếp nhận thông qua các luận điểm chính:

1. Xác lập mô hình tương tác chỉnh thể của thi pháp học Bakhtin: Khác với các khuynh hướng phân lập nguyên lý carnaval và nguyên lý đối thoại, luận án chứng minh carnaval chính là cội nguồn và cơ sở văn hóa học sản sinh ra tư duy đối thoại. Cấu trúc thi pháp học Bakhtin vận hành như một mô hình tam giác hữu cơ: Cơ sở văn hóa (Carnaval) $\rightarrow$ Bản chất ngôn ngữ (Đối thoại) $\rightarrow$ Mô hình thể loại (Tiểu thuyết đa thanh và Không - thời gian Chronotope).
2. Minh định bước chuyển hệ hình thi pháp học: Luận án mở rộng lý thuyết chuyển dịch mô thức (paradigm shift) bằng chứng cứ lịch sử văn học Việt Nam. Thi pháp học Bakhtin đã giải cấu trúc quan niệm "mỹ học chất liệu" của chủ nghĩa hình thức cơ giới và phản ánh luận dung tục, tái định nghĩa tác phẩm văn học từ một "văn bản khép kín" thành một "phát ngôn đối thoại liên chủ thể" (intersubjective dialogic utterance) gắn liền với môi trường văn hóa rộng lớn.
3. Mô hình hóa cơ chế tiếp biến lý thuyết: Bổ sung vào lý thuyết du hành của E. Said và chân trời chờ đợi của H.R. Jauss mô hình tái cấu trúc tri thức bản địa, chứng minh rằng sự thâm nhập thành công của một lý thuyết phương Tây phụ thuộc vào sự tương thích giữa nhu cầu giải phóng hệ tư tưởng của cộng đồng bản địa với tiềm năng khai phóng của lý thuyết đó.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  KHUNG PHÂN TÍCH TIẾP NHẬN DI SẢN BAKHTIN               |
+-------------------------------------------------------------------------+
|                                                                         |
|   [Lý thuyết du hành (Said)]  <--->  [Chân trời chờ đợi (Jauss)]        |
|                  \                           /                          |
|                   \                         /                           |
|                    v                       v                            |
|             +-------------------------------------+                     |
|             |      HÒA TRỘN CHÂN TRỜI TIẾP NHẬN   |                     |
|             +-------------------------------------+                     |
|                                |                                        |
|                                v                                        |
|         +---------------------------------------------+                 |
|         |     HỆ THỐNG THI PHÁP HỌC M. BAKHTIN        |                 |
|         |  1. Nguyên lý Carnaval & Hiện thực nghịch dị|                 |
|         |  2. Nguyên lý Đối thoại & Tiểu thuyết đa    |                 |
|         |     thanh                                   |                 |
|         |  3. Ký ức thể loại & Thời - không gian      |                 |
|         +---------------------------------------------+                 |
|                                |                                        |
|       +------------------------+------------------------+               |
|       |                                                 |               |
|       v                                                 v               |
|  [CẤP ĐỘ LÝ THUYẾT]                            [CẤP ĐỘ THỰC TIỄN]       |
|  - Tái định nghĩa Hình thức                    - Khái niệm công cụ      |
|    nghệ thuật                                  - Tiếp cận Diễn ngôn     |
|  - Tái cấu trúc Phản ánh                       - Tiếp cận Văn hóa học   |
|    nghệ thuật                                                           |
+-------------------------------------------------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột lý thuyết: Lý thuyết du hành của Edward Said, Mỹ học tiếp nhận của Hans Robert Jauss và Triết học siêu ngôn ngữ / Thi pháp học văn hóa của Mikhail Bakhtin.

Các khái niệm công cụ cốt lõi được định nghĩa và vận hành nghiêm ngặt:

• Chủ nghĩa hiện thực nghịch dị (grotesque realism): Hệ quan niệm thẩm mỹ xem cơ thể vật chất và đời sống sinh học như một hiện tượng mở, chưa hoàn tất, gắn liền với nguyên lý hạ bệ và tái sinh.
• Tính nhị chức năng (ambivalence): Bản chất hai mặt của tiếng cười trào tiếu dân gian – vừa phủ định vừa khẳng định, vừa khai tử vừa phục sinh.
• Thời - không gian (chronotope): Tính liên kết không thể tách rời giữa các mối quan hệ thời gian và không gian được nghệ thuật hóa trong văn học.
• Lời hai giọng (double-voiced discourse): Phát ngôn chứa đựng sự tương tác, xung đột giữa hai ý thức, hai chủ ý nghệ thuật khác nhau trong cùng một đơn vị ngôn ngữ.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập rõ: Phân biệt ranh giới giữa văn hóa carnaval châu Âu thời Trung cổ - Phục hưng với các hình thái hội hè dân gian phương Đông/Việt Nam để tránh sự mô phỏng máy móc khi ứng dụng vào phê bình.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án được triển khai trên nền tảng triết học thông diễn học giải thích (hermeneutic interpretivism) kết hợp với chủ nghĩa hiện thực lịch sử - văn hóa. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level research design) được cấu trúc theo 3 cấp độ liên hoàn:

• Cấp độ 1 (Khảo cứu văn bản & Lịch sử dịch thuật): Giám định niên đại, bản dịch tiếng Việt và các văn bản tranh luận học thuật quốc tế - quốc nội.
• Cấp độ 2 (Phân tích lý thuyết & Khái niệm): Hệ thống hóa các phạm trù thi pháp học gốc của Bakhtin và sự chuyển nghĩa khi du nhập vào hệ thống thuật ngữ văn học Việt Nam.
• Cấp độ 3 (Khảo sát ứng dụng thực hành): Đánh giá mức độ tác động của các khái niệm Bakhtin đối với hoạt động nghiên cứu tác gia, tác phẩm và thể loại trong nền phê bình văn học Việt Nam đương đại.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu tuân thủ các tiêu chuẩn học thuật khắt khe thông qua phương pháp tam giác hóa (triangulation):

• Tam giác hóa lý thuyết (theory triangulation): Đối chiếu lý thuyết tiếp nhận của Jauss, lý thuyết du hành của Said và thi pháp học lịch sử của Bakhtin để xử lý dữ liệu.
• Tam giác hóa phương pháp (method triangulation): Kết hợp chặt chẽ 4 phương pháp nghiên cứu chuyên ngành:
  1. Phương pháp cấu trúc - hệ thống: Hệ thống hóa toàn bộ các phạm trù lý thuyết của Bakhtin thành một chỉnh thể khoa học chặt chẽ.
  2. Phương pháp lịch sử - văn hóa: Phục dựng bối cảnh tư tưởng Xô viết, thế giới và bối cảnh Đổi mới tại Việt Nam tác động đến sự hình thành và đón nhận lý thuyết.
  3. Phương pháp so sánh - đối chiếu: So sánh văn bản dịch với nguyên tác, so sánh tiến trình tiếp nhận tại Việt Nam với thế giới, so sánh các công trình phê bình ứng dụng.
  4. Phương pháp thống kê - phân loại: Thống kê, lập bảng danh mục và phân loại toàn bộ hệ thống tư liệu dịch thuật, tranh luận và ứng dụng thực tiễn.
• Độ tin cậy và giá trị khoa học: Đảm bảo độ giá trị cấu trúc (construct validity) thông qua việc truy nguyên trực tiếp từ các bộ Toàn tập Bakhtin 7 tập (Sobranie sochinenii, IMLI / Azbuka, 2000) và các văn bản học thuật gốc tiếng Nga, tiếng Anh, tiếng Pháp.

Data và phân tích

Tập dữ liệu nghiên cứu bao gồm một ngữ cảnh tư liệu đồ sộ được xử lý định tính chuyên sâu:

• Khối tư liệu dịch thuật: 2 chuyên luận cốt lõi (Những vấn đề thi pháp Dostoievski, Sáng tác của François Rabelais và nền văn hóa dân gian Trung cổ và Phục hưng) và 12 bài khảo luận chuyên đề được chuyển ngữ từ 1980 đến nay.
• Khối tư liệu tranh luận học thuật: Khảo sát toàn bộ 10+ bài viết trong chuỗi tranh luận 2014–2016 giữa Ngô Tự Lập, Trần Đình Sử, Lã Nguyên, Trần Nho Thìn, Thụy Khuê, cùng các dịch phẩm của Zenkin, Laurent, Sève, Lapacherie.
• Khối công trình nghiên cứu - ứng dụng: Khảo sát hàng trăm bài viết tạp chí, chuyên khảo của các nhà nghiên cứu hàng đầu (Trần Đình Sử, La Khắc Hòa, Trương Đăng Dung, Đỗ Lai Thúy, Lê Huy Bắc, Cao Kim Lan, Nguyễn Thị Ngọc Minh, Nguyễn Thị Hải Phương, Thái Phan Vàng Anh...).
• Dữ liệu được mã hóa theo nhóm chủ đề: Nguyên lý carnaval, Nguyên lý đối thoại, Thi pháp thể loại/Chronotope, Diễn ngôn học và Văn hóa học.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án mang lại 4 phát hiện đột phá với các bằng chứng văn bản xác thực:

1. Giải mã thấu đáo và khách quan vấn đề tranh chấp tác quyền trong Nhóm Bakhtin: Luận án chỉ rõ hai thái cực tiếp nhận tiêu cực: thần thánh hóa cực đoan (như V. Ivanov) và phủ định, bôi nhọ nhân cách khoa học cực đoan (như J-P. Bronckart & C. Bota). Phân tích chứng minh các công trình Chủ nghĩa Freud (1927), Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ (1929) của Voloshinov và Phương pháp hình thức trong nghiên cứu văn học (1928) của Medvedev thuộc quyền tác giả của chính họ, nhưng có chung hạt nhân tư tưởng đối thoại được nuôi dưỡng từ sinh hoạt học thuật của Nhóm Bakhtin. Sự lựa chọn của Viện Văn học Thế giới Gorky (IMLI) khi biên soạn bộ 7 tập Toàn tập Bakhtin không đưa các văn bản tranh cãi vào là chỉ dấu khoa học chuẩn xác mà giới nghiên cứu Việt Nam cần tuân thủ.

2. Khám phá quy luật tiếp biến hai giai đoạn của thi pháp học tại Việt Nam:

• Giai đoạn tiếp nhận lý thuyết (từ cuối thập niên 1980): Bakhtin giúp đổi mới căn bản quan niệm về hình thức nghệ thuật. Như chính Bakhtin khẳng định trong tiểu luận năm 1924, hình thức không phải là vỏ bọc vật chất vô hồn mà là "hình thức của nội dung", mang tính tích cực - giá trị hóa.
• Giai đoạn ứng dụng thực tiễn (từ thập niên 1990 đến nay): Chuyển hóa mạnh mẽ từ ứng dụng cấp độ khái niệm (carnaval, đối thoại, đa thanh, nghịch dị, lời hai giọng) sang cấp độ phương pháp luận (tiếp cận văn học từ góc độ diễn ngôn và văn hóa học).

3. Làm sáng tỏ sự hòa trộn chân trời giữa tư tưởng Bakhtin và nhu cầu văn nghệ Đổi mới: Khám phá nguyên nhân cốt lõi khiến Bakhtin được đón nhận nồng nhiệt tại Việt Nam: Tính đối thoại và cảm quan carnaval của Bakhtin đóng vai trò như một vũ khí học thuật giải phóng tư duy sáng tác và phê bình khỏi tính đơn giọng, đơn trị của thời kỳ văn nghệ minh họa, mở đường cho việc phân tích các hiện tượng đổi mới như văn xuôi Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, thơ Hồ Xuân Hương...

4. Chỉ ra sự mất cân đối trong không gian tiếp nhận: Trong khi thế giới đã ứng dụng sâu rộng Bakhtin vào sân khấu (D. McCaw), điện ảnh (M. Flanagan), nghệ thuật thị giác (D. Haynes), nghiên cứu tôn giáo (R. Boer), tâm lý trị liệu (R. Holland), giáo dục (J. Marchenkova) và nữ quyền luận (D. Bauer), thì tại Việt Nam, sự tiếp nhận gần như hoàn toàn khu biệt trong phạm vi nghiên cứu văn học.

[!NOTE] Trích dẫn nguồn 1 từ văn bản: "Chính carnaval, với toàn bộ hệ thống phức tạp các biểu tượng của nó, là biểu hiện đầy đủ nhất và thuần túy nhất của văn hóa trào tiếu dân gian" (Bakhtin, 2006b, tr. 10).

[!NOTE] Trích dẫn nguồn 2 từ văn bản: "Mỗi một hành động văn hóa sống một cách cơ bản trên những đường biên - tính nghiêm túc và ý nghĩa của nó là ở đấy; bị trục xuất khỏi những đường biên, nó đánh mất căn cứ địa của mình, trở nên trống rỗng, kiêu kỳ, thoái hóa và tử vong" (Bakhtin, 2007b, tr. 320).

[!NOTE] Trích dẫn nguồn 3 từ văn bản: "Như vậy, hiểu không phải là sự mở ra của một sự tồn tại độc lập với tôi, cũng không phải là thông điệp dành cho tôi, mà là sự tổ chức bản thân tôi thông qua việc vận dụng văn bản" (Trương Đăng Dung, 2004, tr. 38).

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Cung cấp mô hình tham chiếu mẫu mực cho việc nghiên cứu tiếp nhận các trào lưu lý thuyết phương Tây khác vào Việt Nam (như Cấu trúc luận, Giải cấu trúc, Hậu hiện đại, Phê bình sinh thái).
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình thao tác hóa các khái niệm trừu tượng (như chronotope, lời hai giọng, tính đa thanh) thành công cụ phân tích văn bản cụ thể.
• Về thực tiễn phê bình: Cảnh báo nguy cơ cơ giới hóa, gán ghép khái niệm tây phương vào các hiện tượng văn học truyền thống phương Đông nếu không tính đến độ chênh văn hóa.
• Về giáo dục đại học: Cung cấp khung tài liệu nền tảng phục vụ giảng dạy trực tiếp các học phần: Mỹ học đại cương, Thi pháp học, Tác phẩm và thể loại văn học, Xã hội học văn học.

---

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn nhìn nhận các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn phạm vi tư liệu ngôn ngữ: Nghiên cứu chủ yếu dựa trên các văn bản dịch thuật tiếng Việt, tiếng Anh và tiếng Pháp; việc đối chiếu trực tiếp các dị bản tiếng Nga chưa thể bao quát toàn bộ kho lưu trữ văn bản chép tay của Bakhtin.
2. Giới hạn liên ngành: Luận án chưa thể mở rộng khảo sát ứng dụng Bakhtin trong các loại hình nghệ thuật ngoài văn học (điện ảnh, sân khấu, hội họa đương đại Việt Nam) do dung lượng và mục tiêu chuyên ngành Lý luận văn học.
3. Thiếu vắng định lượng trắc lượng thư mục (bibliometrics): Mức độ lan tỏa của các khái niệm Bakhtin chủ yếu được đánh giá qua phân tích định tính các công trình tiêu biểu, chưa áp dụng công cụ trắc lượng khoa học để vẽ biểu đồ tần suất trích dẫn.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) đề xuất 4 hướng cụ thể:

• Hướng 1: Nghiên cứu ứng dụng liên ngành thi pháp học Bakhtin trong phân tích nghệ thuật biểu diễn và điện ảnh Việt Nam thời kỳ số hóa.
• Hướng 2: Nghiên cứu so sánh loại hình văn hóa hội hè truyền thống Việt Nam và nguyên lý carnaval Bakhtin từ góc độ nhân học văn hóa.
• Hướng 3: Ứng dụng thi pháp học thể loại và lý thuyết lời hai giọng vào việc phân tích các cấu trúc diễn ngôn trên không gian mạng xã hội và truyền thông số.
• Hướng 4: Xây dựng cơ sở dữ liệu số trắc lượng thư mục về toàn bộ tiến trình du hành của các lý thuyết văn học phương Tây vào Việt Nam từ 1900 đến nay.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án đóng vai trò là công trình bản lề định hình chuẩn mực đánh giá lịch sử tiếp nhận lý thuyết văn học tại Việt Nam, dự kiến thu hút chỉ số trích dẫn cao trong các luận văn, luận án và công trình nghiên cứu thuộc khối ngành Khoa học Xã hội và Nhân văn.
• Tác động giáo dục đại học: Cung cấp hệ thống luận điểm và khung phân tích chuẩn xác cho các chương trình đào tạo sau đại học ngành Lý luận văn học, Văn học Việt Nam, Văn học so sánh tại các trung tâm đào tạo lớn (Đại học Quốc gia TP.HCM, Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Sư phạm Hà Nội, Đại học Huế).
• Tác động xã hội và văn hóa: Thúc đẩy tinh thần đối thoại học thuật dân chủ, khai phóng, bài trừ lối tư duy độc thoại quyền uy, góp phần xây dựng môi trường phê bình văn nghệ cởi mở, tôn trọng sự đa dạng của các tiếng nói cá nhân trong xã hội hiện đại.
• Tầm vóc quốc tế: Đóng góp một trường hợp điển cứu (case study) xuất sắc từ Việt Nam vào mạng lưới nghiên cứu Bakhtin toàn cầu (International Bakhtin Studies), giúp học giới thế giới hiểu rõ diện mạo tiếp nhận lý thuyết tại một quốc gia Đông Nam Á có bối cảnh lịch sử đặc thù.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Học viên Cao học: Nắm bắt được phương pháp luận tiếp cận lý thuyết văn học phương Tây, nhận diện rõ các khoảng trống nghiên cứu để phát triển đề tài luận văn, luận án.
• Giảng viên & Nhà nghiên cứu cao cấp: Sở hữu nguồn ngữ liệu tham khảo chuẩn xác, có tính hệ thống cao để biên soạn giáo trình, tài liệu chuyên khảo về Thi pháp học, Mỹ học, Tự sự học và Văn hóa học.
• Giới phê bình văn học chuyên nghiệp: Được trang bị hệ thống khái niệm công cụ sắc bén (nguyên lý carnaval, đối thoại, tiểu thuyết đa thanh, không - thời gian, lời hai giọng) để thẩm định các hiện tượng văn học đương đại.
• Các nhà hoạch định chính sách văn hóa - văn nghệ: Tiếp thu những gợi mở sâu sắc về tinh thần đối thoại, đa thanh để xây dựng cơ chế quản lý văn hóa cởi mở, kích thích tự do sáng tạo nghệ thuật.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc luận án đã thông diễn học hóa và hệ thống hóa cấu trúc thi pháp học Bakhtin thành một mô hình hữu cơ ba bậc (Carnaval $\rightarrow$ Đối thoại $\rightarrow$ Thể loại/Chronotope), đồng thời mở rộng Lý thuyết du hành của Edward Said và Mỹ học tiếp nhận của Hans Robert Jauss trong bối cảnh văn hóa phi phương Tây. Luận án chỉ ra rằng sự tiếp nhận lý thuyết không đơn thuần là sự chuyển dịch cơ học mà là một quá trình "tổ chức lại bản thân" của nền học thuật tiếp nhận thông qua việc tái cấu trúc các phạm trù hình thức và phản ánh nghệ thuật.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án khi so sánh với ít nhất 2 công trình quốc tế đi trước?

So với công trình của J-P. Bronckart & C. Bota (2011) vốn mang định kiến cực đoan nhằm hạ bệ nhân cách khoa học của Bakhtin, luận án duy trì một lập trường khách quan khoa học khi phân tích tác quyền dựa trên chứng cứ văn bản và bối cảnh lịch sử thể chế. So với nghiên cứu của Tzvetan Todorov (1981) vốn tập trung chủ yếu vào bình diện cấu trúc thi pháp và ngôn ngữ học, luận án của Phan Trọng Hoàng Linh đã vượt lên để gắn kết cấu trúc thi pháp học ấy với toàn bộ tiến trình biến chuyển văn hóa - xã hội và lịch sử học thuật của một quốc gia cụ thể (Việt Nam) trong suốt 4 thập kỷ.

3. Phát hiện bất ngờ nhất trong dữ liệu nghiên cứu là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là tính chất "nghịch lý hữu ích" trong tiếp nhận Bakhtin tại Việt Nam: Dù xuất phát điểm của thi pháp học Bakhtin là một hệ thống lý thuyết chống lại chủ nghĩa hình thức cơ giới của Nga thế kỷ XX, nhưng khi du nhập vào Việt Nam sau 1986, nó lại trở thành công cụ đắc lực nhất giúp các nhà nghiên cứu bản địa hợp thức hóa việc quay trở lại nghiên cứu hình thức nghệ thuật. Điều này xảy ra vì Bakhtin mang đến quan niệm "hình thức mang tính nội dung", giúp giới học thuật Việt Nam thoát khỏi nỗi e ngại bị quy kết là "chủ nghĩa hình thức tư sản" trong bối cảnh tư tưởng nhạy cảm thời kỳ đầu Đổi mới.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) rõ ràng không?

Có. Luận án thiết lập một ma trận phương pháp luận minh bạch gồm 4 bước:

1. Khảo sát ngữ văn học và giám định bản dịch tư liệu gốc;
2. Phân lập hệ thống khái niệm công cụ theo 3 trục phạm trù (Carnaval, Đối thoại, Thể loại);
3. Khảo sát diễn ngôn tranh luận và đối thoại học thuật theo tiến trình lịch sử;
4. Đánh giá tác động chuyển đổi hệ hình trên hai bình diện lý thuyết và thực hành phê bình. Quy trình này hoàn toàn có thể tái lập để nghiên cứu lịch sử tiếp nhận các trường phái lý thuyết khác tại Việt Nam như Cấu trúc luận Pháp hay Phê bình mới Anh - Mỹ.

5. Tầm nhìn chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?

Chương trình nghiên cứu 10 năm định hướng mở rộng biên độ thi pháp học Bakhtin từ nghiên cứu văn học thuần túy sang không gian nghiên cứu liên ngành:

• Tích hợp ký hiệu học văn hóa của Yuri Lotman và thi pháp học Bakhtin để giải mã các hiện tượng văn hóa đại chúng, văn hóa truyền thông số;
• Ứng dụng lý thuyết thể loại lời nói (speech genres) và đối thoại liên văn bản vào phân tích diễn ngôn trí tuệ nhân tạo và không gian mạng;
• Thực hiện các dự án dịch thuật chuẩn xác bộ Toàn tập Bakhtin từ nguyên bản tiếng Nga có chú giải học thuật chuyên sâu.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Phan Trọng Hoàng Linh đã hoàn thành xuất sắc mục tiêu nghiên cứu với 6 đóng góp mang tính bước ngoặt:

1. Xây dựng bức tranh toàn cảnh quy mô, hoàn chỉnh và sâu sắc nhất về lịch sử 40 năm du nhập, nghiên cứu và ứng dụng thi pháp học Mikhail Bakhtin tại Việt Nam (1986–2021).
2. Xác lập quan điểm khoa học khách quan, thuyết phục về vấn đề tranh chấp tác quyền trong Nhóm Bakhtin, giải tỏa những ngộ nhận và tranh cãi cực đoan trong học giới nước nhà.
3. Chứng minh vai trò đòn bẩy của thi pháp học Bakhtin trong việc chuyển đổi hệ hình lý luận văn học Việt Nam: từ phản ánh luận đơn thoại sang thi pháp học đối thoại, từ phân tích cấu trúc hình thức cô lập sang nghiên cứu diễn ngôn văn hóa đa thanh.
4. Hệ thống hóa toàn bộ các phạm trù thi pháp học nền tảng của Bakhtin (carnaval, trào tiếu dân gian, hiện thực nghịch dị, tính đa thanh, thể loại lời nói, chronotope, lời hai giọng) với tư cách là những công cụ phê bình sắc bén.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới, kết nối lý thuyết thi pháp học văn học với nhân học văn hóa, xã hội học diễn ngôn và mỹ học tiếp nhận.
6. Để lại dấu ấn học thuật lâu dài, trở thành công trình kinh điển phục vụ đắc lực cho công tác nghiên cứu khoa học và đào tạo chuyên sâu ngành Lý luận văn học tại Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu với bài giới thiệu cuốn sách Lột mặt nạ Bakhtin - câu chuyện về một kẻ lừa dối, một chuyện bịp bợm và một cơn mê sảng tập thể của J-P. Voloshinov và Medvedev vốn là những người bạn cùng sinh hoạt với Bakhtin trong một nhóm học thuật từ buổi đầu, do đó, danh tiếng của họ xuất hiện gần như cùng thời. Cùng với Bakhtin, họ đã công bố nhiều công trình có giá trị bàn về các vấn đề liên quan đến ngôn ngữ học, tâm lý học và nghiên cứu văn học mà hạt nhân trung tâm là ý tưởng về bản chất đối thoại của ngôn ngữ và tư duy, trong đó, nổi bật nhất là Chủ nghĩa Freud (1927), Chủ nghĩa Marx và triết học 15 ngôn ngữ (1929) của Voloshinov và Phương pháp hình thức trong nghiên cứu văn học (1928) của Medvedev. Nhưng vì những nguyên nhân khách quan (biến động lịch sử - chính trị dẫn đến tình trạng lưu đày, tù tội của thành viên trong nhóm; Voloshinov và Medvedev đều mất sớm;…), Bakhtin là người duy nhất bước đi lâu dài và phát triển tương đối trọn vẹn ý tưởng ban đầu ấy trong lĩnh vực mà ông chuyên chú là nghiên cứu văn học.

Vào đầu những năm 1980, V. Ivanov, một người ngưỡng mộ Bakhtin, bỗng tuyên bố Bakhtin là tác giả của cả ba cuốn sách nói trên, chính Voloshinov và Medvedev đã thỉnh cầu Bakhtin cho họ đứng tên các tác phẩm của ông. Cũng từ nhận định của Ivanov, nhiều người mặc nhiên xem ba công trình kể trên thuộc về Bakhtin, thậm chí đòi bổ sung chúng vào các tuyển tập Bakhtin. Voloshinov và Medvedev trở thành những chiếc mặt nạ của một người yêu thích không khí hội giả trang.

Ở thái cực khác, không ít nhà nghiên cứu phủ định quan điểm “tất cả đều thuộc về Bakhtin”. Trên đỉnh điểm của sự bất đồng, một số người còn đòi “lột mặt nạ”, phỉ báng ông là kẻ dối trá, lừa bịp, như trường hợp Bronckart và Bota trong cuốn Lột mặt nạ Bakhtin - câu chuyện về một kẻ lừa dối, một chuyện bịp bợm và một cơn mê sảng tập thể (Ngô Tự Lập, 2014b, tr. Hai tác giả Thụy Sĩ quy kết Bakhtin nhiều tội danh như: gian dối về tiểu sử; nói dối để chiếm đoạt tác phẩm của Voloshinov và Medvedev; ngụy tạo thời điểm ra đời của các văn bản được coi là “tái phát hiện” (để che giấu việc mình ăn cắp ý tưởng của hai người bạn); đạo văn;… Từ đó, không phải Voloshinov và Medvedev chịu ảnh hưởng của Bakhtin, mà ngược lại. Hai tác giả trên còn đi xa đến giả thuyết, Voloshinov và Medvedev là đồng tác giả cuốn Những vấn đề sáng tác của Dostoievski (xuất bản lần đầu năm 1929; tái bản có bổ sung vào năm 1963, đổi tên thành Những vấn đề thi pháp Dostoievski).

Công trình của Bronckart và Bota nhận được sự quan tâm trên những mức độ khác nhau của một số nhà nghiên cứu. Trong bài “Bakhtin tên tuổi ấy thuộc về ai”, J. Laurent tuy thừa nhận ý nghĩa của cuốn sách ở việc trả lại vai trò xứng đáng cho Voloshinov và Medvedev, nhưng đồng thời lưu ý hạn chế của nó ở xu hướng đẩy vấn đề đến một cực đoan khác (Laurent, 2015). Nhà Marxist người Pháp L.

Sève lại muốn mượn vụ Bakhtin làm nguyên cớ, xâu chuỗi với vụ Vygotski, để tranh thủ cổ 16 xúy cho hướng triết học mà mình theo đuổi, trong bài “Từ vụ Bakhtin đến trường hợp Vygotski, Marx và nhà tư tưởng về cá tính con người” (Sève, 2015). Lapacherie với bài “Mikhail Bakhtin bị lột mặt nạ” thì gần như ủng hộ tuyệt đối luận điệu của hai tác giả Thủy Sĩ (Lapacherie, 2016). Cũng không lâu sau khi cuốn sách của Bronckart và Bota ra mắt, từ chính quê hương của Bakhtin, học giả người Nga S. Zenkin công bố bài “Những kẻ lột mặt nạ thiếu hiểu biết” để chỉ trích những cơ sở mà xuất phát từ đó các tác giả triển khai những luận điểm về vấn đề tác quyền (Jenkin, 2014).

Cụ thể, ông phê phán hai tác giả Thụy Sĩ: a/ không thạo tiếng Nga, chỉ làm việc với bản dịch, do đó, không tiếp cận được những tư liệu quan trọng nhất trong bộ Toàn tập Bakhtin, một công trình đồ sộ và rất cơ bản ở Nga về Bakhtin; b/ không phát hiện được thêm tư liệu nào mới, suy luận và diễn giải cực đoan, một chiều; c/ hoàn toàn bỏ qua bối cảnh lịch sử và thể chế của thời đại mà Bakhtin và những người xung quanh ông sống, nói và viết;… Từ đó, Zenkin đi đến một số khẳng định: a/ vấn đề được Bronckart và Bota đặt ra là không mới; b/ không đủ tư liệu để khép lại vấn đề tác quyền đối với ba cuốn sách đứng tên Voloshinov và Medvedev; c/ có bằng chứng về hồ sơ xuất bản với các mốc thời gian thuyết phục phủ nhận giả thuyết: chuyên luận về Dostoievski được Voloshinov chỉnh sửa và hoàn thành trong thời gian Bakhtin bị bắt, chờ xét xử để lưu đày;… Cuối bài viết, ông kết luận: “Vấn đề về “các văn bản tranh cãi” tuyệt đối không được khép lại, và có thể sẽ không bao giờ khép lại cả, cho đến khi phát hiện được tư liệu mới có ý nghĩa quyết định” (Zenkin, 2014). Nguyên lý đối thoại nên được xem là đóng góp tư tưởng chung giữa ba người bạn. Đầu năm 2014, Ngô Tự Lập công bố bài “Đọc sách Lột mặt nạ Bakhtin - câu chuyện về một kẻ lừa dối, một chuyện bịp bợm và một cơn mê sảng tập thể của Jean - Paul Bronckart và Cristian Bota”, đăng trên tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội: Khoa học Xã hội và Nhân văn, số 01/2014. Nhưng nó chỉ thực sự gây nên cú hích khi được đăng lại trên website Phê bình văn học (phebinhvanhoc.

Nhằm tăng sức thuyết phục và tranh thủ đề cập đến vấn đề tác quyền, cùng thời gian này, ông công bố bài “Voloshinov và những luận điểm cơ bản trong kiệt tác Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ” đồng thời trên tạp chí Ngôn ngữ số 6/2014 và trang Phê bình văn học ngày 30/6/2014. Thật ra, mầm mống của 17 cuộc tranh luận đã được khơi mào từ một năm trước đó, khi Ngô Tự Lập trích đăng bản dịch tiểu luận “Chủ đề và ý nghĩa trong ngôn ngữ”, là chương 4, phần II trong cuốn Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ của Voloshinov, đăng trên trang Phê bình văn học ngày 13/4/2013. Ngày 20/6/2014, trên trang website cá nhân của nhà nghiên cứu Trần Đình Sử (www.com) xuất hiện bài viết “Mấy suy nghĩ về việc nghiên cứu M. Bakhtin” (đề chung tên tác giả với Lã Nguyên), tiếp tục bổ sung và chú thích vào các ngày 22 và 24/6/2014, phản đối quan điểm của Ngô Tự Lập, cũng là quan điểm của Bronckart và Bota.

Tiếp đó, trên trang Phê bình văn học, Trần Nho Thìn đăng bài “Về một quả bom sai lệch” ngày 26/6/2014, để tóm lược bài “Những kẻ lột mặt nạ thiếu hiểu biết” của S. Zenkin phê phán cuốn sách trên, và ngay ngày hôm sau (27/6/2014) là bản dịch toàn văn của Trần Đình Sử và Lã Nguyên. Đáp lại, Ngô Tự Lập công bố một loạt bài để bảo vệ và mở rộng quan điểm: “Những lập luận buồn cười của ông Zenkin, người mê sảng” (trên trang Phê bình văn học ngày 19/7/2014), “Bakhtin, Voloshinov và Medvedev: vấn đề tác quyền và những lý do lịch sử của một huyền thoại” (trên tạp chí Lý luận phê bình văn học, nghệ thuật, số 33, tháng 5/2015, đăng lại trên trang Phê bình văn học ngày 16/5/2015), “Ai là ai trong huyền thoại về “Nhóm Bakhtin” qua khảo sát của các học giả người Nga” (trên tạp chí Lý luận phê bình văn học, nghệ thuật, số 37, 9/2015, đăng lại trên trang Phê bình văn học ngày 24/9/2015), “Những con bọ của giới truyền thông: Từ thảm họa Y2K đến vụ Bakhtin” (trên website của báo An ninh thế giới (www.vn) ngày 29/9/2015), và “Từ chủ nghĩa Marx đến chủ nghĩa hậu hiện đại: Một số vấn đề học thuật hậu huyền thoại Bakhtin” (trên tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội: Nghiên cứu nước ngoài, số 01/2016). Đặc biệt, để chứng minh địa vị khoa học của Voloshinov, “nạn nhân” trong vụ “lừa đảo” do Bakhtin gây ra, Ngô Tự Lập đã công bố bản dịch trọn vẹn cuốn Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ (Nxb.

Đại học Quốc gia Hà Nội, 2015). Cùng lập trường với Ngô Tự Lập, có ba bài viết của các nhà nghiên cứu nước ngoài cũng được dịch và đăng tải: “Bakhtin tên tuổi ấy thuộc về ai?” của L. Jenny (Nguyễn Duy Bình dịch, đăng trên Phê bình văn học ngày 12/11/2015), “Từ vụ Bakhtin đến trường hợp Vygotski, Marx và nhà tư tưởng về cá tính con người” của L. Sève (Ngô 18 Tự Lập dịch, đăng trên Phê bình văn học ngày 15/12/2015) và “Mikhail Bakhtin bị lột mặt nạ” của J-G.

Từ giữa năm 2014 đến hết năm 2015 là khoảng thời gian chỉ có một mình Ngô Tự Lập lên tiếng. Phải đến đầu năm 2016 mới xuất hiện ý kiến phản biện của Thụy Khuê trong bài “Phê bình văn học thế kỷ XX: Ý thức phê bình” đăng trên website Văn Việt (http://vanviet. Nhân đề cập đến những “nạn dịch” trong đời sống phê bình Việt Nam, bà đã nhắc đến sự kiện đả phá Bakhtin mà “Ngô Tự Lập làm rùm beng trên các mạng” như một biểu hiện cho mặt trái của kinh tế thị trường. Cuốn sách của Bronckart và Bota, theo Thụy Khuê, ngay từ nhan đề đã thể hiện tính chất quá tải và thái độ học thuật thiếu đứng đắn (Thụy Khuê, 2016).

Ngày 05/9/2016, nhấn mạnh vào tư cách “nhà báo” của Thụy Khuê, Ngô Tự Lập đăng bài “Trả lời nhà báo Thụy Khuê” trên trang Phê bình văn học, sau chỉnh sửa và đổi tên thành “Về tinh thần khoa học và thái độ phê bình” đăng trên trang điện tử của báo An ninh thế giới ngày 15/11/2016. Ngoài sự bảo lưu mọi quan điểm đã được trình bày trong các bài trước, ông còn khẳng định Thụy Khuê hầu như chưa đọc Bakhtin cũng như Voloshinov và Medvedev, do đó không có quyền phát ngôn về những vấn đề có liên quan (Ngô Tự Lập, 2016c). Không tiếp tục tranh luận với Ngô Tự Lập, song Thụy Khuê đã bổ sung một số nội dung liên quan đến vấn đề tác quyền và cuốn sách Lột mặt nạ Bakhtin - câu chuyện về một kẻ lừa dối, một chuyện bịp bợm và một cơn mê sảng tập thể vào chương bàn về “Bakhtin và xã hội học văn chương” vốn được hoàn thành từ trước đó trên website cá nhân (http://thuykhue. Chương này về sau được gộp in vào cuốn Phê bình văn học thế kỷ XX (Nxb.

Hội Nhà văn và Nhã Nam ấn hành năm 2018). Trong đó, Thụy Khuê dẫn ý kiến của S. Jakobson để lý giải nguyên nhân Bakhtin phải đội tên hai người bạn trên bìa những công trình gây tranh cãi tác quyền.