Luận văn thạc sĩ khoa học nghiên cứu thành phần loài và đặc điểm phân bố của các loài cá ở khe suối hồ thủy lợi huyện quế sơn tỉnh quảng nam

Nghiên cứu thành phần loài và phân bố cá ở khe suối hồ thủy lợi huyện Quế Sơn, tỉnh Quảng Nam, cung cấp thông tin quý giá cho bảo tồn sinh thái.

• Tác giả: Lê Thị Thu Hà
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Thị Phương Anh
• Trường học: Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Sinh thái học
• Đề tài: Nghiên cứu thành phần và phân bố cá ở hồ thủy lợi Quế Sơn, Quảng Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục tiêu đề tài
• 0.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 0.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 0.3. Nội dung nghiên cứu
• 0.4. Cấu trúc của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. LƯỢC SỬ NGHIÊN CỨU CÁ
• 1.1.1. Vài nét về nghiên cứu cá trên thế giới
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu cá ở Việt Nam
• 1.1.3. Tình hình nghiên cứu cá ở Quảng Nam
• 1.2. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN - KINH TẾ XÃ HỘI VÙNG NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Điều kiện địa lý, ranh giới, diện tích
• 1.2.2. Chế độ khí hậu thời tiết
• 1.2.3. Điều kiện thủy văn
• 1.2.4. Địa hình - địa mạo
• 1.2.5. Tình hình kinh tế xã hội
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. THỜI GIAN NGHIÊN CỨU
• 2.2. Địa điểm thu mẫu
• 2.2.1. Mô tả khu vực nghiên cứu
• 2.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.3.1. Ngoài thực địa
• 2.3.2. Phương pháp nghiên cứu trong phòng thí nghiệm
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN
• 3.1. THÀNH PHẦN LOÀI CÁ Ở KHE SUỐI, HỒ THỦY LỢI, HUYỆN QUẾ SƠN TỈNH QUẢNG NAM
• 3.1.1. Danh lục thành phần loài
• 3.1.2. Cấu trúc thành phần loài
• 3.1.3. Các loài cá quý hiếm
• 3.1.4. Các loài cá nhập nội
• 3.2. ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ CỦA CÁ Ở KHE SUỐI, HỒ THỦY LỢI, HUYỆN QUẾ SƠN, TỈNH QUẢNG NAM
• 3.2.1. Nhóm cá phân bố theo sinh cảnh sống
• 3.2.2. So sánh thành phần loài cá ở khe suối, hồ thủy lợi, huyện Quế Sơn, tỉnh Quảng Nam với một số khu hệ khác
• 3.3. TÌNH HÌNH KHAI THÁC CÁ Ở KHE SUỐI, HỒ THỦY LỢI, HUYỆN QUẾ SƠN, TỈNH QUẢNG NAM
• 3.3.1. Tình hình khai thác cá
• 3.3.2. Những định hướng cơ bản để phát triển bền vững nguồn lợi
• 3.3.3. Một số giải pháp để phát triển bền vững nguồn lợi
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• A.1. KẾT LUẬN
• A.2. KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu thành phần cá ở hồ thủy lợi Quế Sơn

Nghiên cứu thành phần và phân bố cá ở hồ thủy lợi Quế Sơn, tỉnh Quảng Nam là một chủ đề quan trọng trong lĩnh vực sinh thái học. Hồ thủy lợi Quế Sơn không chỉ là nguồn cung cấp nước cho nông nghiệp mà còn là nơi sinh sống của nhiều loài cá quý hiếm. Việc hiểu rõ về thành phần loài cá và đặc điểm phân bố của chúng sẽ giúp bảo tồn và phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản tại khu vực này.

1.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu thành phần cá

Nghiên cứu thành phần cá không chỉ giúp xác định các loài cá hiện có mà còn đánh giá sự đa dạng sinh học trong hệ sinh thái. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển nguồn lợi thủy sản.

1.2. Đặc điểm sinh thái của hồ thủy lợi Quế Sơn

Hồ thủy lợi Quế Sơn có đặc điểm sinh thái đa dạng với nhiều loại hình thủy vực khác nhau. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài cá, góp phần vào sự đa dạng sinh học của khu vực.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu cá ở Quế Sơn

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng việc nghiên cứu thành phần cá ở hồ thủy lợi Quế Sơn vẫn gặp phải nhiều thách thức. Sự gia tăng dân số và khai thác tài nguyên quá mức đã gây áp lực lên môi trường sống của các loài cá. Điều này đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài cá quý hiếm.

2.1. Tác động của khai thác tài nguyên đến cá

Khai thác tài nguyên quá mức, đặc biệt là việc sử dụng các phương tiện đánh bắt tận diệt, đã làm suy giảm đáng kể nguồn lợi cá ở hồ thủy lợi Quế Sơn.

2.2. Sự thay đổi môi trường sống

Sự thay đổi môi trường sống do biến đổi khí hậu và hoạt động của con người đã ảnh hưởng đến sự phân bố và đa dạng của các loài cá tại khu vực này.

III. Phương pháp nghiên cứu thành phần cá ở hồ thủy lợi Quế Sơn

Để nghiên cứu thành phần cá ở hồ thủy lợi Quế Sơn, các phương pháp thu mẫu và phân tích sinh học đã được áp dụng. Việc sử dụng các phương pháp khoa học hiện đại giúp đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu.

3.1. Phương pháp thu mẫu cá

Các mẫu cá được thu thập từ nhiều điểm khác nhau trong hồ thủy lợi Quế Sơn, đảm bảo đại diện cho toàn bộ hệ sinh thái. Phương pháp này giúp xác định được sự đa dạng và phân bố của các loài cá.

3.2. Phân tích dữ liệu sinh học

Dữ liệu thu thập được sẽ được phân tích để xác định cấu trúc thành phần loài cá, từ đó đưa ra các kết luận về tình trạng và sự đa dạng sinh học của khu vực.

IV. Kết quả nghiên cứu thành phần cá ở hồ thủy lợi Quế Sơn

Kết quả nghiên cứu cho thấy hồ thủy lợi Quế Sơn có sự đa dạng cao về thành phần loài cá. Nhiều loài cá quý hiếm và có giá trị kinh tế đã được ghi nhận, điều này khẳng định tầm quan trọng của hồ trong việc bảo tồn đa dạng sinh học.

4.1. Danh sách các loài cá được ghi nhận

Danh sách các loài cá ở hồ thủy lợi Quế Sơn bao gồm nhiều loài quý hiếm, có giá trị kinh tế cao, góp phần vào sự đa dạng sinh học của khu vực.

4.2. Đặc điểm phân bố của các loài cá

Sự phân bố của các loài cá ở hồ thủy lợi Quế Sơn cho thấy sự ảnh hưởng của các yếu tố môi trường như độ sâu, nhiệt độ và chất lượng nước.

V. Ứng dụng thực tiễn và giải pháp bảo tồn cá ở Quế Sơn

Kết quả nghiên cứu không chỉ cung cấp thông tin quan trọng về thành phần cá mà còn đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững nguồn lợi cá ở hồ thủy lợi Quế Sơn. Việc bảo tồn đa dạng sinh học là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững của khu vực.

5.1. Giải pháp bảo tồn nguồn lợi cá

Đề xuất các giải pháp bảo tồn như quản lý khai thác hợp lý, bảo vệ môi trường sống và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn đa dạng sinh học.

5.2. Tăng cường nghiên cứu và giám sát

Cần tăng cường các hoạt động nghiên cứu và giám sát thường xuyên để theo dõi tình trạng và sự biến đổi của các loài cá tại hồ thủy lợi Quế Sơn.

VI. Kết luận và triển vọng nghiên cứu cá ở Quế Sơn

Nghiên cứu thành phần và phân bố cá ở hồ thủy lợi Quế Sơn đã cung cấp những thông tin quý giá về đa dạng sinh học tại khu vực này. Kết quả nghiên cứu mở ra triển vọng cho các nghiên cứu tiếp theo và các hoạt động bảo tồn trong tương lai.

6.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc đánh giá tác động của các yếu tố môi trường đến sự đa dạng và phân bố của các loài cá.

6.2. Hướng đi cho bảo tồn bền vững

Cần xây dựng các kế hoạch bảo tồn bền vững nhằm đảm bảo sự phát triển của nguồn lợi cá và bảo vệ đa dạng sinh học tại hồ thủy lợi Quế Sơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu hệ sinh thái thủy sinh phong phú với hơn 2.360 sông suối lớn nhỏ và diện tích mặt nước nội địa rộng lớn, tạo điều kiện thuận lợi cho đa dạng sinh học thủy sản phát triển. Tỉnh Quảng Nam, nằm ở vùng Nam Trung Bộ, có địa hình đa dạng với hệ thống sông suối, hồ thủy lợi và vùng núi cao, là môi trường sống quan trọng của nhiều loài cá nước ngọt. Tuy nhiên, sự gia tăng dân số và khai thác quá mức nguồn lợi thủy sản đã làm suy giảm đáng kể đa dạng sinh học, đặc biệt tại các hệ sinh thái khe suối và hồ thủy lợi nhỏ. Nghiên cứu thành phần loài và đặc điểm phân bố cá ở huyện Quế Sơn, tỉnh Quảng Nam trong giai đoạn từ tháng 4 đến tháng 10 năm 2013 nhằm cung cấp dữ liệu khoa học cơ bản, phục vụ công tác bảo tồn và phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản.

Mục tiêu chính của nghiên cứu là xác định danh sách và cấu trúc thành phần loài cá, đánh giá sự phân bố và đa dạng sinh học của các loài cá tại các điểm thu mẫu ở khe suối và hồ thủy lợi huyện Quế Sơn. Nghiên cứu cũng tìm hiểu tình hình khai thác cá và đề xuất các giải pháp bảo vệ nguồn lợi. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng kế hoạch khai thác hợp lý, bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế địa phương, góp phần nâng cao chất lượng môi trường sinh thái và đảm bảo an ninh lương thực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sinh thái học thủy sinh, phân loại học cá và đa dạng sinh học. Hai khung lý thuyết chính được áp dụng gồm:

• Lý thuyết phân loại học cá: Sử dụng hệ thống phân loại của FAO (1998) và Eschmeyer (2005) để xác định và phân loại các loài cá theo bộ, họ, giống và loài. Các chỉ tiêu hình thái và chỉ số sinh học được đo đạc để phân biệt các loài cá.

• Mô hình sinh thái phân bố loài: Phân tích đặc điểm phân bố cá theo sinh cảnh sống (khe suối, hồ thủy lợi), dựa trên các yếu tố môi trường như độ sâu, tốc độ dòng chảy, nền đáy và ảnh hưởng của con người. Mô hình này giúp đánh giá sự phân bố không gian và mối quan hệ giữa các loài trong hệ sinh thái.

Các khái niệm chính bao gồm: thành phần loài, đa dạng sinh học, phân bố sinh thái, khai thác bền vững và bảo tồn nguồn lợi thủy sản.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Thu thập mẫu cá trực tiếp tại 7 điểm nghiên cứu gồm các khe suối và hồ thủy lợi thuộc huyện Quế Sơn, tỉnh Quảng Nam. Mẫu cá được thu thập từ tháng 4 đến tháng 10 năm 2013, kết hợp với phỏng vấn ngư dân và thu thập dữ liệu khai thác cá tại địa phương.

• Phương pháp chọn mẫu: Sử dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên có hệ thống tại các điểm thu mẫu, đảm bảo đại diện cho các sinh cảnh khác nhau. Mẫu cá được xử lý bằng dung dịch foocmol và bảo quản tại phòng thí nghiệm để phân tích.

• Phương pháp phân tích: Đo đạc các chỉ tiêu hình thái cá theo chuẩn Pravdin, sử dụng phần mềm Ms Excel để xử lý số liệu và phần mềm MapInfo để xây dựng bản đồ phân bố. Hệ số gần gũi Sorensen được áp dụng để so sánh thành phần loài giữa các khu hệ cá.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu thực địa và thu thập mẫu trong 7 tháng (4-10/2013), xử lý mẫu và phân tích dữ liệu trong phòng thí nghiệm, tổng hợp kết quả và viết báo cáo hoàn chỉnh trong quý cuối năm 2013.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thành phần loài cá đa dạng: Nghiên cứu xác định được 75 loài cá, thuộc 50 giống, 17 họ và 7 bộ khác nhau tại các khe suối và hồ thủy lợi huyện Quế Sơn. Bộ cá Chép (Cypriniformes) chiếm ưu thế với nhiều loài đa dạng, tiếp theo là các bộ cá Vược (Perciformes) và cá Chạch (Cobitidae).

2. Đặc điểm phân bố sinh thái: Các loài cá phân bố theo nhóm sinh cảnh nước chảy và nước đứng. Nhóm cá nước chảy chiếm khoảng 60% số loài, tập trung chủ yếu ở các khe suối có nền đá tảng và dòng chảy mạnh. Nhóm cá nước đứng chiếm 40%, phân bố chủ yếu ở hồ thủy lợi và các vùng nước tĩnh.

3. Loài cá quý hiếm và kinh tế: Phát hiện 8 loài cá quý hiếm nằm trong sách đỏ Việt Nam, đồng thời ghi nhận 12 loài cá có giá trị kinh tế cao như cá Rô phi, cá Trê, cá Chạch lá tre. Tỷ lệ các loài quý hiếm chiếm khoảng 10% tổng số loài, cho thấy tiềm năng bảo tồn đa dạng sinh học tại khu vực.

4. Tình hình khai thác cá: Khai thác cá tại các điểm nghiên cứu đang gia tăng, đặc biệt là sử dụng các phương tiện tận diệt như xung điện, làm giảm khoảng 50% nguồn lợi cá so với 10-15 năm trước. Sự phát triển du lịch cũng ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường sống của cá.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy hệ sinh thái thủy sinh huyện Quế Sơn có đa dạng sinh học phong phú, phù hợp với điều kiện tự nhiên đa dạng về địa hình và khí hậu nhiệt đới gió mùa. Sự phân bố loài cá theo sinh cảnh phản ánh mối quan hệ chặt chẽ giữa đặc điểm môi trường và thành phần loài. So sánh với các khu hệ cá khác trong nước, hệ số gần gũi Sorensen dao động từ 0,45 đến 0,68, cho thấy sự tương đồng vừa phải, đồng thời khẳng định tính đặc thù của khu hệ cá địa phương.

Việc phát hiện các loài cá quý hiếm và kinh tế có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển nguồn lợi thủy sản. Tuy nhiên, tình trạng khai thác quá mức và sử dụng phương tiện tận diệt đang đe dọa nghiêm trọng đến sự bền vững của nguồn lợi. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố tỷ lệ các bộ cá, bảng thống kê số lượng loài quý hiếm và biểu đồ xu hướng khai thác cá qua các năm để minh họa rõ nét hơn.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường quản lý và kiểm soát khai thác cá: Áp dụng các biện pháp kiểm tra, giám sát chặt chẽ hoạt động khai thác, đặc biệt cấm sử dụng xung điện và các phương tiện tận diệt. Mục tiêu giảm 30% khai thác bất hợp pháp trong vòng 2 năm, do chính quyền địa phương và lực lượng chức năng thực hiện.

2. Xây dựng khu bảo tồn sinh thái: Thiết lập các khu vực bảo tồn tại các khe suối và hồ thủy lợi có đa dạng loài quý hiếm, nhằm bảo vệ môi trường sống tự nhiên. Thời gian triển khai trong 3 năm, phối hợp giữa các cơ quan khoa học và chính quyền địa phương.

3. Phát triển du lịch sinh thái bền vững: Khuyến khích phát triển du lịch gắn với bảo tồn đa dạng sinh học, hạn chế tác động tiêu cực đến môi trường. Đào tạo cộng đồng và doanh nghiệp du lịch về bảo vệ môi trường, thực hiện trong 2 năm tới.

4. Nâng cao nhận thức cộng đồng và ngư dân: Tổ chức các chương trình tuyên truyền, tập huấn về bảo vệ nguồn lợi thủy sản và đa dạng sinh học, khuyến khích ngư dân áp dụng phương pháp khai thác bền vững. Mục tiêu nâng cao nhận thức cho 80% ngư dân trong 1 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu sinh thái học và thủy sản: Sử dụng dữ liệu thành phần loài và phân bố cá để phát triển các nghiên cứu chuyên sâu về đa dạng sinh học và bảo tồn nguồn lợi thủy sản.

2. Cơ quan quản lý tài nguyên và môi trường: Áp dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách quản lý khai thác và bảo vệ nguồn lợi thủy sản tại địa phương.

3. Ngư dân và cộng đồng địa phương: Nắm bắt thông tin về đa dạng loài cá và các biện pháp khai thác bền vững, góp phần bảo vệ nguồn lợi lâu dài.

4. Doanh nghiệp và nhà đầu tư du lịch sinh thái: Tham khảo đặc điểm sinh thái và tiềm năng phát triển du lịch gắn với bảo tồn đa dạng sinh học, từ đó xây dựng các dự án du lịch bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Nghiên cứu này có bao nhiêu loài cá được xác định?
   Nghiên cứu xác định 75 loài cá thuộc 50 giống, 17 họ và 7 bộ khác nhau tại các khe suối và hồ thủy lợi huyện Quế Sơn.

2. Loài cá quý hiếm nào được phát hiện trong khu vực?
   Có 8 loài cá quý hiếm nằm trong sách đỏ Việt Nam được ghi nhận, chiếm khoảng 10% tổng số loài.

3. Tình hình khai thác cá hiện nay ra sao?
   Khai thác cá đang gia tăng, đặc biệt sử dụng các phương tiện tận diệt như xung điện, làm giảm khoảng 50% nguồn lợi cá so với 10-15 năm trước.

4. Phương pháp nghiên cứu chính được sử dụng là gì?
   Phương pháp thu thập mẫu cá trực tiếp tại hiện trường, kết hợp phỏng vấn ngư dân, đo đạc chỉ tiêu hình thái và phân tích dữ liệu bằng phần mềm chuyên dụng.

5. Giải pháp nào được đề xuất để bảo vệ nguồn lợi cá?
   Bao gồm tăng cường quản lý khai thác, xây dựng khu bảo tồn sinh thái, phát triển du lịch sinh thái bền vững và nâng cao nhận thức cộng đồng.

Kết luận

• Xác định được 75 loài cá đa dạng thuộc 7 bộ, 17 họ tại các khe suối và hồ thủy lợi huyện Quế Sơn, góp phần hoàn thiện danh mục loài cá địa phương.
• Phân bố cá theo sinh cảnh nước chảy và nước đứng với nhóm cá nước chảy chiếm ưu thế, phản ánh đặc điểm môi trường tự nhiên.
• Phát hiện các loài cá quý hiếm và kinh tế có giá trị, đồng thời ghi nhận tình trạng khai thác quá mức làm suy giảm nguồn lợi.
• Đề xuất các giải pháp quản lý, bảo tồn và phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản phù hợp với điều kiện địa phương.
• Tiếp tục nghiên cứu mở rộng phạm vi và thời gian khảo sát, đồng thời triển khai các biện pháp bảo tồn trong vòng 2-3 năm tới để đảm bảo sự phát triển bền vững của hệ sinh thái thủy sinh.

Luận văn này là tài liệu tham khảo quý giá cho các nhà khoa học, quản lý và cộng đồng địa phương trong công tác bảo tồn và phát triển nguồn lợi thủy sản. Hành động bảo vệ đa dạng sinh học ngay hôm nay sẽ góp phần đảm bảo tương lai bền vững cho vùng sinh thái Quế Sơn và tỉnh Quảng Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tài liệu ~ Lược sử nghiên cứu cá ~ Điều kiện tự nhiên - kinh tế vùng nghiên cứu Chương 2: Đối tượng, thời gian, địa điểm và phương pháp nghiên cứu ~ Đối tượng nghiên cứu - Thời gian nghiên cứu - Địa điểm nghiên cứu - Phương pháp nghiên cứu Chương 3: Kết quả và bàn luận - Thành phần loài cá ở khe suối, hồ thủy lợi, huyện Qué Sơn, tỉnh Quảng Nam. - Dac diém phân bó, đặc trưng đa dạng về thành phần loài cá và quan hệ về thành phần loài ở khe suối, hồ thủy lợi, huyện Quế Sơn, tỉnh Quảng Nam với các khu hệ cá khác. ~ Tình hình khai thác và bảo vệ nguồn lợi thủy sản ở khe suối, hồ thủy. lợi, huyện Qué Son, tinh Quang Nam.

CHUONG 1 TONG QUAN TAI LIEU 1. LƯỢC SỬ NGHIÊN CỨU CÁ 1. Vài nét về nghiên cứu cá trên thế giới Công trình nghiên cứu đầu tiên về ngư loại học có tính khoa học là cuốn lịch sử động vật của Aristote (382-322TCN), trong đó đã giới thiệu được 115 loài cá cùng với những dẫn liệu về sinh sản, di cư, nơi ở. Tuy nhiên đến thế kỷ 16 cùng với các khoa học tự nhiên khác ngư loại học mới phát triển với nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả khác nhau: P.Belon (1518-1564, Pháp) đã giới thiệu được 110 loài cá, G.

Rondelt (1507-1557) giới thiệu được 197 loài cá Địa Trung Hải. Đặc biệt là C. Garneri (1516-1565) với gợi ý đặt tên hai chữ cho cá còn được sử dụng đến sau này. Thế kỷ 17, ngư loại học phát triển thành hệ thống với những dẫn liệu về thành phần loài, địa lý, phân bố và về khu hệ các loài cá, các vùng nước khác nhau, đại diện như P.Artedi (1705-1734, Thụy Điển) với 5 cuốn sách về cá nồi tiếng, C.

Linnaeus (1707- 1708, Thụy Điển) với cuốn “Hệ thống tự nhiên” đã đề ra cách gọi tên cá hai chữ và giới thiệu tới 2600 loài cá khác nhau. Valenciennes với cuốn sách về cá gồm 2l tập. Bên cạnh sự phát triển của các nghiên cứu về phân loại, thời kỳ này các nghiên cứu về sinh thái, sinh lý cá cũng bắt đầu được chú trọng và phát triển [59]. Thế kỷ 19-20 là giai đoạn phát triển nhanh và toàn diện của ngư loại học.

Về phân loại điển hình có: D. Josdan (1854-1931) giới thiệu khu hệ cá Bắc và Trung Mỹ. Boulenger (1851) với 15 tập sách giới thiệu các loài cá viện bảo tàng Anh gdm 6843 loai. Berg (1876-195, Liên Xô) với tập “Hệ thống ngư loại” nôi tiếng bao các nội dung về phân loại, phân bó, địa lý c.

Matsubara (Nhật) với cuốn “Hình thái và bảng tra cứu các loài cá”. Mayr(1953) đưa ra những lý thuyết phân loại học, phương pháp phân loại học, lịch sử phân loại học. Các nghiên cứu về phân loại học phát triển mạnh trên nhiều phạm vi, khu vực nghiên cứu, quy mô nghiên cứu khác nhau. Trong số đó, n ỗ i bật có nghiên cứu của Vương Dĩ Khang (1958, Trung Quốc) giới thiệu và phân loại các loài cá Trung Quốc.

Trong đó mô tả đặc điểm phân loại của 70 bộ, 239 họ, 679 giống. Cuốn sách này hiện nay vẫn được nhiều nhà phân loại học tham khảo. Năm 1971 hai giáo sư người Nga là T. Lindberg công bố công trình “Những khái niệm hiện đại về hệ thống tự nhiên của cá hiện sống”.

Hệ thống này được coi là hiện đại và có sơ sở khoa học vững chắc, được nhiều nhà ngư loại học Việt Nam và trên thế giới thừa nhận, sử dụng. Tuy nhiên hệ thông này gần đây thẻ hiện đôi chỗ chưa hợp lý, nó đã được nhiều nhà ngư loại học khác sửa đổi để hoàn chinh hơn [59,20]. Năm 1996, FAO và Fishbase được công bố, hệ thống này vừa có tính hợp lý khoa học, vừa phù hợp cho việc trao đổi tài liệu khoa học giữa các nước trên thế giới. Ở Việt Nam trong bộ sách “Động vật chí” xuất bản gần đây cũng sắp xếp theo hệ thống này.

Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của phân loại học, thời kỳ này cũng là thời kỳ phát triển của nhanh chóng của các phân môn khác của ngư loại học như sinh thái học, sinh lý, phẫu, cỗ sinh vật học, phôi sinh học, di truyền chọn giống cá [59] 1. Tình hình nghiên cứu cá ở Việt Nam 'Việt Nam với vành đai khí hậu nhi:đới gió mùa, tiếp giáp thềm lục dia dài và rộng cùng hệ thống sông ngòi, ao hồ, đầm phá khá lớn mang tính đặc trưng của các hệ sinh thái nhiệt đới. Do vậy, khu hệ cá rất phong phú và được chú trọng nghiên cứu. Các công trình nghiên cứu về cá do các nhà khoa học trong và ngoài nước thực hiện.

Việc nghiên cứu trải qua nhiều thời kỳ, gắn liền với cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc. Thời kỳ trước năm 1945, chủ yếu các công trình nghiên cứu đều do. các tác giả người nước ngoài như Pháp, Anh, Mỹ, Trung Quốc. Phần lớn mẫu vật được lưu trữ ở bảo tàng tự nhiên Paris, Pháp [66] Công trình đầu tiên nghiên cứu về cá nước ngọt ở nước ta là của H.

Sauvage (1881) trong tác phẩm “Nghiên cứu về khu hệ cá Châu Á và mô tả một số loài mới ở Đông Dương”, gồm 139 loài cá chung cho toàn Đông Dương và mô tả 2 loài mới ở miền Bắc nước ta. Những năm tiếp theo có những công bố về thành phần loài ở các thủy vực khác nhau hoặc mô tả loài mới của nhiều tác giả: H. Vaillant đã thu thập 6 loài và mô tả 4 loài mới ở Lai Châu (1891), 5 loài mới ở sông Kỳ Cùng (1904); P. Chevey (1930, 1932,1935,1936,1937) “Góp phần nghiên cứu các loài cá nước ngọt miền Bắc Việt Nam", trong đó tác giả đã thông báo bắt được cá Chình Nhật (.4aguzlla japonica) ở sông Hồng.

Tirant đã mô tả 70 loài cá nước ngọt sông Hương, trong đó có 5 loài mới mà ông đã thu thập mẫu từ năm 1883. Đây là công trình nghiên cứu cá đầy đủ nhất về cá của thời kỳ này. Có thể nói giai đoạn này việc nghiên cứu cá nước ngọt ở nước ta chỉ mới dừng ở mô tả, thống kê thành phân loài, chưa nghiên cứu về nguồn lợi. Từ năm 1945, phần lớn các cuộc khảo sát, các công trình nghiên cứu đều được các tác giả Việt Nam thực hiện, tuy nhiên cũng có một thời gian dài từ 1945-1954 bị gián đoạn vì chiến tranh.

Sau 1954, hòa bình lập lại ở miền Bắc, dưới sự phối hợp cộng tác của Trạm nghiên cứu thủy sản nước ngọt Đình Bảng thuộc Tổng cục Thủy sản (nay là Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn), khoa Sinh học, trường Đại học Tổng hợp Hà Nội và trường Đại học Thủy sản, công tác nghiên cứu được tiến hành điều tra ở hầu hết các vùng sinh thái Đông Bắc, Tây Bắc và Bắc Trung bộ ở nhiều loại hình thủy vực khác nhau như sông, suối, hồ chứa, đầm, ao, ruộng,. Các công trình tiêu biểu nghiên cứu về khu hệ cá thời kỳ này ở miền Bắc có: Đào Văn Tiến và Mai Đình Yên (1958) nghiên cứu sơ bộ khu hệ cá sông Bôi gồm 44 loài; Dao Văn Tiến và Mai Đình Yên (1959) đã công bố dẫn liệu sơ bộ Ngư giới sông Ngòi Thia gồm 54 loài cá; Hoàng Đức Đạt (1964) với công trình: Sinh thái học một số loài cá sông Lô; Mai Đình Yên (1966) điều tra khu hệ cá sông Hồng với 92 loài và phân loài cá nước ngọt; Đoàn Lệ Hoa và Phạm Văn Doãn (1971) đã sơ bộ điều tra nguồn lợi cá sông Mã với 114 loài. Kuronuma (1961) đã tông hợp một danh lục cá ở Việt Nam gồm 139 loài; Nguyễn Viết Trương và Trần Thị Túy Hoa (1972) đã đưa ra một danh sách cá nước ngọt đồng bằng sông Cửu Long gồm 93 loài. Sau khi miền Nam được hoàn toàn giải phóng, công tác nghiên cứu được đầy mạnh về phía Nam.

Trong thời kì này, Đảng và Nhà nước ta coi trọng việc nghiên cứu và phát triển tiềm năng của các thủy vực nội địa. Từ năm 1975 đến 1995, nhiều công trình nghiên cứu về các hệ sinh thái cửa sông, vùng đầm ao nước ngọt được tập trung nhiều, nhằm đánh giá tính đa dang sinh học và phát triển bền vững các nguồn tài nguyên tái tạo của thủy vực. Những nghiên cứu trong thời kì này đã thể hiện tính phong phú về nhiều mặt gắn liền với việc bảo vệ nguồn lợi, bảo vệ môi trường và thực tiễn của nghề cá. Nhờ đó, những dẫn liệu về thành phần loài, đặc tính sinh học, sinh thái cũng như sự tác động của môi trường sống đến các quần thể cá không ngừng tăng lên và ngày càng hoàn thiện [23].

Năm 1978, Mai Đình Yên công bố "Định loại cá nước ngọt ở các tỉnh miền Bắc Việt Nam", thống kê danh mục mô tả chỉ tiết, lập khóa định loại đặc điểm phân bồ và ý nghĩa kinh tế của 201 loài cá ở miền Bắc nước ta [60]. Đến năm 1992, Mai Đình Yên cùng với cộng sự công bố "Định loại các loài cá nước ngọt Nam bộ", mô tả, định loại 255 loài cá ở Nam bộ Việt Nam [64]. Năm 1993, Trương Thủ Khoa và Trần Thu Hương đã công bố "Định loại cá nước ngọt vùng đồng bằng sông Cửu Long" với 173 loài [65] Đây là các công trình tổng hợp đầy đủ nhất về hai khu hệ cá miền Bắc và miền Nam nước ta trong thời kì này. Từ năm 1995, nghiên cứu cá được quan tâm và chú trọng đặc biệt là ll các thủy vực miền Trung và Tây Nguyên được tập trung nghiên cứu, tiêu biểu: Võ Văn Phú (1995) "Góp phần đánh giá nguồn lợi thủy sản trong hệ sinh thái đầm phá nước lợ Thừa Thiên Huế" với 163 loài cá thuộc 95 giống, 60 họ và 17 bộ, trong đó có 23 loài cá kinh tế [24].

Nguyễn Hữu Dực (1995) "Góp phần nghiên cứu khu hệ cá nước ngọt Nam Trung Bộ Việt Nam" với 134 loài [11]. Kết quả điều tra khu hệ cá và đặc điểm sinh học một số loài cá có giá trị kinh tế ở Châu Trúc, Bình Định của Nguyễn 'Văn Hảo (1996) với 50 loài. Dẫn liệu bước đầu về thành phần loài cá sông Krông Ana, Đắc Lắc của Vũ Trung Tạng, Nguyễn Thị Thu Hè (1997) [50]. Nguyễn Văn Hảo, Võ Văn Bình (1999) "Thành phần các loài cá ở Đầm Trà Ô và sự biển đổi của nó liên quan đến quá trình diễn thế của đằm" với 67 loài.

Nguyễn Thị Thu Hè (1999) "Thành phần loài cá sông suối Tây Nguyên" với 138 loài [15]; Võ Văn Phú, Nguyễn Trường Khoa (2000) "Dẫn liệu bước đầu về thành phần loài cá sông Thạch Hãn, tỉnh Quảng Trị" với 83 loài.