Đặt vấn đề Vùng đất ngập nƣớc (ĐNN) ven biển huyện Thái Thụy (Thái Bình) nằm trong Khu Dự trữ sinh quyển thế giới đồng bằng sông Hồng, đƣợc Tổ chức Giáo dục, Khoa học và văn hóa (UNESCO) công nhận vào năm 2004, gồm 3 tỉnh: Thái Bình, Nam Định, Ninh Bình. Vùng ĐNN Thái Thụy có dải rừng ngập mặn (RNM) với diện tích khoảng 3.500 ha tập trung tại các xã Thụy Trƣờng, Thụy Xuân, Thái Thƣợng, Thái Đô, có tác dụng lớn trong phòng hộ đê biển, điều hòa khí hậu và có giá trị lớn về cảnh quan môi trƣờng, bảo tồn hệ sinh thái ngập nƣớc ven biển. Những năm gần đây, do dân số đông gây sức ép lớn lên tài nguyên của vùng nên việc quản lý, giữ gìn nguồn tài nguyên quý giá là vấn đề cần thiết đối với vùng ven biển này. Việc nghiên cứu thành phần loài ốc mang trƣớc (Prosobranchia: Gastropoda) trong hệ sinh thái rừng ngập mặn huyện Thái Thụy tỉnh Thái Bình nhằm bảo vệ và phát triển hệ thống rừng ngập mặn để nâng cao tầm quan trọng của rừng ngập mặn trong phát triển kinh tế - xã hội của địa phƣơng, từ đó nâng cao ý thức bảo vệ rừng ngập mặn trong chiến lƣợc chủ động ứng phó với BĐKH.
Đồng thời, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học cho Khu dự trữ sinh quyển châu thổ đồng bằng sông Hồng. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu - Đối tƣợng: Các loài ốc thuộc phân lớp mang trƣớc (Prosobranchia: Gastropoda) - Phạm vi: + Phạm vi không gian: Đề tài đƣợc nghiên cứu giới hạn trong HST rừng ngập mặn huyện Thái Thụy tỉnh Thái Bình. + Phạm vi thời gian: Đề tài nghiên cứu trong thời gian từ ngày 27/5/2018 đến ngày 02/12/2018 3. Nội dung nghiên cứu - n t n p n o m n tr t uv n n u p p n o n t ện t ôn t n dữ ệu về o m n tr t uv n n u + Nghiên cứu các sinh cảnh ở khu vực nghiên cứu + Nghiên cứu đặc điểm phân bố theo sinh cảnh ở khu vực nghiên cứu + Nghiên cứu đa dạng thành phần loài ốc mang trƣớc trong hệ sinh thái rừng ngập mặn tại khu vực huyện Thái Thụy tỉnh Thái Bình + Mô tả đặc điểm hình thái của loài ốc mang trƣớc thu đƣợc tại khu vực hệ sinh thái rừng ngập mặn tại khu vực huyện Thái Thụy tỉnh Thái Bình - n ện tr n t , sử dụn v n ân t t ộn ến d n sn ọ o t uv n n u + Xác định các giá trị về kinh tế, sức khỏe, khoa học thực tiễn, môi trƣờng thiên nhiên,… mà loài ốc mang trƣớc đem lại + Xác định trữ lƣợng nguồn tài nguyên loài ở khu vực nghiên cứu + Xác định số lƣợng ngƣời/hộ dân khai thác, sản lƣợng khai thác các loài có giá trị.
+ Các nhân tố đe dọa đến đa dạng sinh học loài (khí hậu, môi trƣờng,.phát triển kinh tế- xã hội) + Đánh giá hiện trạng quản lý đa dạng sinh học và môi trƣờng tại khu vực nghiên cứu vii - Đề xuất một s ả p p quản ý d n sn ọ o t u v n n u + Xác định những thuận lợi, khó khăn khách quan, cơ hội và thách thức trong công tác quản lý đa dạng sinh học + Đề xuất một số giải pháp quản lý đa dạng sinh học loài ốc mang trƣớc trong khu vực nghiên cứu 4. Kết quả đạt đƣợc Đã xác định tại RNM huyện Thái Thụy có 26 loài ốc mang trƣớc thuộc 15 giống, 11 họ. Trong 11 họ đã ghi nhận ở khu vực nghiên cứu, họ Potamididae đa dạng nhất với 6 loài (chiếm 23,07%) và 2 giống (15,38%). Trong số các loài đƣợc phát hiện, có 2 loài mới đƣợc ghi nhận lần đầu ở khu vực RNM huyện Thái Thụy.
- So sánh về thành phần loài giữa các điểm nghiên cứu thì có kết quả: thành phần loài ở khu vực giữa RNM là cao nhất (20 loài), tiếp đến là mép trong RNM (19 loài), mép ngoài RNM (18 loài), bãi đất trồng bần chƣa thành rừng (13 loài) và cuối cùng là ven bờ đê RNM (8 loài). - Về phân bố: Ốc mang trƣớc có số lƣợng loài và mật độ tƣơng đối phong phú trong HST RNM. Chúng phân bố rộng rãi, ở khu vực nền đáy thấp có số loài nhiều nhất (22 loài) chiếm 84,61% tổng số loài thu đƣợc, ở nền đáy trung bình có 12 loài (chiếm 46,15%) và ở nền đáy cao có 12 loài (đạt 46,15%). - Đã tiến hành mô tả và chụp mẫu đối với 26 loài ốc mang trƣớc thu đƣợc tại khu vực hệ sinh thái rừng ngập mặn huyện Thái Thụy tỉnh Thái Bình.
- Vai trò của ốc mang trƣớc: Mùa khai thác là vào mùa mƣa từ tháng 5 đến tháng 9, sản lƣợng khai thác trung bình 1 ngƣời là từ 5 cân đến 10 cân, giá ốc từ 60.000đ/kg tùy từng loại và đƣợc thƣơng lái tìm đến thu mua, một phần đƣợc ngƣời dân mang ra chợ bán. - Đề tài đã đề xuất một số giải pháp bảo tồn, phát triển và khai thác sử dụng hợp lý loài ốc mang trƣớc tại huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình. viii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT BQL :Ban quản lý ĐDSH :Đa dạng sinh học KVNC :Khu vực nghiên cứu NC :Nghiên cứu UBND :Ủy ban nhân dân RNM :Rừng ngập mặn SL :Số lƣợng VT :Vị trí ix DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 1. Diện tích dân số và mật độ dân số huyện Thái Thụy năm 2015.
So sánh một số chỉ tiêu kinh tế của huyện Thái Thụy với tỉnh Thái Bình năm 2015 .1 Danh lục thành phần loài ốc mang trƣớc tại khu vực nghiên cứu. Số lƣợng, tỷ lệ các taxon của các bộ ốc mang trƣớc tại KVNC. Tỷ lệ (%) số cá thể trong các họ ốc mang trƣớc ở khu vực nghiên cứu. Độ phong phú của loài ốc mang trƣớc trong khu vực nghiên cứu (n%).
Độ đa dạng của các loài tại các điểm thu mẫu ở khu vực nghiên cứu. Tần số xuất hiện của các loài ốc ở KVNC. So sánh thành phần loài ốc mang trƣớc tại RNM Thái Thụy với các khu vực nghiên cứu khác. Chỉ số tƣơng đồng về thành phần loài ốc mang trƣớc giữa KVNC với một số khu vực khác.9: Phân bố của loài ốc mang trƣớc theo độ cao nền đáy ở RNM huyện Thái Thụy.
Sự phân bố loài ốc mang trƣớc theo thể nền .75 x DANH MỤC HÌNH Hình 1. Cấu tạo tuyến nọc độc của Prosobranchia ăn động vật, loài Conus sp. Loài Neritina violacea. Cấu tạo ngoài của vỏ ốc.
Bản đồ hành chính huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình. Sơ đồ vị trí lấy mẫu. Thiết lập ô mẫu nghiên cứu. Sơ đồ cấu trúc thành phần loài ốc mang trƣớc tại KVNC.
Sự đa dạng về họ, giống, loài thuộc các bộ ở khu vực nghiên cứu. Tỷ lệ (%) số giống của các họ ốc mang trƣớc ở khu vực nghiên cứu. Tƣơng quan số lƣợng giống và loài trong các họ ốc mang trƣớc. Lý do chọn đề tài Ngành thân mềm (Mollusca) là một trong những ngành lớn của giới Động vật (Animalia) chỉ xếp sau Chân Khớp (Arthropoda), có nhiều chủng loại rất đa dạng, phong phú (khoảng130.
Khoảng 80% trong số các loài Thân mềm đã đƣợc biết đến là Chân bụng. Đây là lớp duy nhất của ngành Thân mềm có cả đại diện sống ở dƣới nƣớc và trên cạn. Với sự đa dạng về số lƣợng loài, hình thái, phân bố nên Thân mềm Chân bụng có ý nghĩa quan trọng về tiến hóa – thích nghi (sống đƣợc cả ở trên cạn lẫn dƣới nƣớc), đa dạng sinh học, giá trị khảo cổ và thực tiễn. Thân mềm Chân bụng còn có thể sử dụng nhƣ một nhóm chỉ thị đa dạng sinh học động vật không xƣơng sống.
Ở Việt Nam đã có nhiều nghiên cứu về Thân mềm Chân bụng, trong đó có loài ốc mang trƣớc (Prosobranchia: Gastropoda) ở rừng ngập mặn. Tuy nhiên các công trình nghiên cứu gần đây nhất đã đƣợc thực hiện khoảng 10 năm. Hệ sinh thái rừng ngập mặn ven biển luôn chịu tác động mạnh mẽ từ thiên nhiên. Do đó, sẽ có nhiều thay đổi về môi trƣờng sống cũng nhƣ đa dạng sinh học các nhóm sinh vật ở đây.
Điều đó đặt ra nhiệm vụ tiếp tục mở rộng việc điều tra về Thân mềm chân bụng tại khu vực rừng ngập mặn. Vùng đất ngập nƣớc (ĐNN) ven biển huyện Thái Thụy (Thái Bình) nằm trong Khu Dự trữ sinh quyển thế giới đồng bằng sông Hồng, đƣợc Tổ chức Giáo dục, Khoa học và văn hóa (UNESCO) công nhận vào năm 2004, gồm 3 tỉnh: Thái Bình, Nam Định, Ninh Bình. Vùng ĐNN Thái Thụy có dải rừng ngập mặn (RNM) với diện tích khoảng 3.500 ha tập trung tại các xã Thụy Trƣờng, Thụy Xuân, Thái Thƣợng, Thái Đô, có tác dụng lớn trong phòng hộ đê biển, điều hòa khí hậu và có giá trị lớn về cảnh quan môi trƣờng, bảo tồn hệ sinh thái ngập nƣớc ven biển. Những năm gần đây, do dân số đông gây sức ép lớn lên tài nguyên của vùng nên việc quản lý, giữ gìn nguồn tài nguyên quý giá là vấn đề cần thiết đối với vùng ven biển này.
2 Việc nghiên cứu thành phần loài ốc mang trƣớc (Prosobranchia: Gastropoda) trong hệ sinh thái rừng ngập mặn huyện Thái Thụy tỉnh Thái Bình nhằm bảo vệ và phát triển hệ thống rừng ngập mặn để nâng cao tầm quan trọng của rừng ngập mặn trong phát triển kinh tế - xã hội của địa phƣơng, từ đó nâng cao ý thức bảo vệ rừng ngập mặn trong chiến lƣợc chủ động ứng phó với BĐKH. Đồng thời, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học cho Khu dự trữ sinh quyển châu thổ đồng bằng sông Hồng. Xuất phát từ thực tiễn trên và mong muốn góp phần thiết thực bảo vệ và phát triển hệ thống rừng ngập mặn ven biển tỉnh Thái Bình - là khu vực chịu ảnh hƣởng của BĐKH góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và khai thác giá trị từ rừng, học viên chọn đề tài luận văn: “Điều tra, đánh giá thành phần loài ốc mang trƣớc (Prosobranchia: Gastropoda) trong hệ sinh thái rừng ngập mặn huyện Thái Thụy tỉnh Thái Bình”. Mục tiêu nghiên cứu - Xác định đƣợc thành phần loài ốc mang trƣớc tại khu vực nghiên cứu góp phần hoàn thiện các thông tin dữ liệu về loài ốc mang trƣớc tại khu vực nghiên cứu - Xác định đƣợc hiện trạng khai thác, sử dụng và các nhân tố tác động đến đa dạng sinh học loài tại khu vực nghiên cứu, từ đó đề xuất một số giải pháp quản lý đa dạng sinh học loài tại khu vực nghiên cứu 3.