Nghiên Cứu Tác Dụng Kháng Viêm và Chống Oxy Hóa của Cây Ngấy Hương (Rubus cochinchinensis)

Nghiên cứu thành phần hóa học của cây ngấy hương Rubus cochinchinensis Tratt thuộc họ Rosaceae với tác dụng kháng viêm và chống oxy hóa.

• Tác giả: Phạm Nguyễn Anh Thư
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Thị Vân Anh
• Trường học: Đại Học Y Dược Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Dược Liệu – Dược Học Cổ Truyền
• Đề tài: Nghiên Cứu Tác Dụng Kháng Viêm và Chống Oxy Hóa của Cây Ngấy Hương (Rubus cochinchinensis)
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Dược Học
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.2. Các phương pháp thử nghiệm tác dụng sinh học
• 2. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 3.1. Kiểm tra nguyên liệu
• 3.2. Khảo sát hoạt tính sinh học các cao toàn phần
• 3.3. Chiết xuất, phân tách phân đoạn và khảo sát hoạt tính sinh học
• 3.4. Phân lập các chất từ cao Rubus-B
• 3.5. Xác định cấu trúc các hoạt chất
• 3.6. Khảo sát hoạt tính sinh học các hợp chất tinh khiết từ cao ethyl acetat
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tác Dụng Kháng Viêm Của Cây Ngấy Hương

Cây Ngấy hương (Rubus cochinchinensis) là một loài thực vật có nhiều ứng dụng trong y học cổ truyền. Nghiên cứu gần đây đã chỉ ra rằng cây này có khả năng kháng viêm mạnh mẽ. Các thành phần hóa học trong cây như triterpenoid và flavonoid đã được xác định là có tác dụng tích cực trong việc giảm viêm. Việc tìm hiểu sâu hơn về tác dụng kháng viêm của cây Ngấy hương sẽ mở ra hướng đi mới cho việc phát triển dược liệu này.

1.1. Các Thành Phần Hóa Học Trong Cây Ngấy Hương

Cây Ngấy hương chứa nhiều hợp chất có lợi như triterpenoid, saponin và flavonoid. Những hợp chất này đã được nghiên cứu và chứng minh có tác dụng kháng viêm và chống oxy hóa. Việc phân lập và xác định cấu trúc của các hợp chất này là rất quan trọng để hiểu rõ hơn về cơ chế tác dụng của cây.

1.2. Cơ Chế Tác Dụng Kháng Viêm Của Cây Ngấy Hương

Cơ chế tác dụng kháng viêm của cây Ngấy hương chủ yếu thông qua việc ức chế sản xuất nitric oxide (NO) trong tế bào đại thực bào. Nghiên cứu cho thấy rằng các chiết xuất từ cây có thể làm giảm đáng kể nồng độ NO, từ đó giảm viêm hiệu quả.

II. Khám Phá Tác Dụng Chống Oxy Hóa Của Cây Ngấy Hương

Tác dụng chống oxy hóa của cây Ngấy hương đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu. Các hợp chất như acid gallic và acid protocatechuic có khả năng quét các gốc tự do, giúp bảo vệ tế bào khỏi tổn thương. Điều này không chỉ có lợi cho sức khỏe mà còn có thể ứng dụng trong việc phát triển các sản phẩm bảo vệ sức khỏe.

2.1. Phương Pháp Đánh Giá Tác Dụng Chống Oxy Hóa

Các phương pháp như thử nghiệm DPPH và MDA được sử dụng để đánh giá khả năng chống oxy hóa của cây Ngấy hương. Kết quả cho thấy các chiết xuất từ cây có khả năng ức chế gốc tự do hiệu quả, với giá trị IC50 thấp.

2.2. Lợi Ích Của Tác Dụng Chống Oxy Hóa

Tác dụng chống oxy hóa của cây Ngấy hương không chỉ giúp bảo vệ tế bào mà còn có thể hỗ trợ trong việc điều trị các bệnh lý liên quan đến stress oxy hóa. Điều này mở ra cơ hội cho việc phát triển các sản phẩm dược phẩm từ cây.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tác Dụng Kháng Viêm và Chống Oxy Hóa

Nghiên cứu về tác dụng kháng viêm và chống oxy hóa của cây Ngấy hương được thực hiện thông qua các phương pháp chiết xuất và phân lập hợp chất. Các phương pháp sắc ký và phổ được sử dụng để xác định cấu trúc và hoạt tính sinh học của các hợp chất.

3.1. Quy Trình Chiết Xuất Hợp Chất Từ Cây Ngấy Hương

Quy trình chiết xuất bao gồm việc sử dụng dung môi ethanol 50% để thu được dịch chiết. Sau đó, dịch chiết được phân tách bằng phương pháp phân bố lỏng - lỏng để thu được các phân đoạn khác nhau.

3.2. Phân Tích Hoạt Tính Sinh Học Của Các Hợp Chất

Hoạt tính sinh học của các hợp chất được khảo sát thông qua các thử nghiệm ức chế sinh NO và thử nghiệm DPPH. Kết quả cho thấy nhiều hợp chất có hoạt tính kháng viêm và chống oxy hóa đáng kể.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Cây Ngấy Hương Trong Y Học

Cây Ngấy hương không chỉ có giá trị trong nghiên cứu mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong y học. Các chiết xuất từ cây có thể được sử dụng để phát triển các sản phẩm hỗ trợ điều trị viêm gan, vàng da và các bệnh lý khác.

4.1. Sử Dụng Cây Ngấy Hương Trong Y Học Cổ Truyền

Trong y học cổ truyền, cây Ngấy hương được sử dụng như một vị thuốc hỗ trợ điều trị nhiều bệnh lý. Việc nghiên cứu và chứng minh tác dụng của cây sẽ giúp củng cố thêm giá trị của nó trong y học cổ truyền.

4.2. Tiềm Năng Phát Triển Sản Phẩm Từ Cây Ngấy Hương

Với các tác dụng kháng viêm và chống oxy hóa, cây Ngấy hương có tiềm năng lớn trong việc phát triển các sản phẩm dược phẩm và thực phẩm chức năng. Điều này có thể đáp ứng nhu cầu ngày càng cao về các sản phẩm tự nhiên.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Tác Dụng Của Cây Ngấy Hương

Nghiên cứu về cây Ngấy hương đã chỉ ra rằng cây này có nhiều tác dụng kháng viêm và chống oxy hóa. Các hợp chất trong cây có thể được ứng dụng trong việc phát triển dược liệu và sản phẩm chăm sóc sức khỏe. Cần tiếp tục nghiên cứu để khai thác tối đa tiềm năng của cây.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Cây Ngấy Hương

Nghiên cứu về cây Ngấy hương cần được mở rộng để khám phá thêm nhiều hợp chất mới và tác dụng của chúng. Điều này sẽ giúp phát triển các sản phẩm dược liệu hiệu quả hơn.

5.2. Khuyến Nghị Cho Nghiên Cứu Tiếp Theo

Cần có các nghiên cứu lâm sàng để xác định hiệu quả và độ an toàn của các sản phẩm từ cây Ngấy hương. Điều này sẽ giúp đưa cây vào ứng dụng thực tiễn một cách hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu hệ thực vật nhiệt đới phong phú với hơn 13.000 loài thực vật bậc cao, trong đó có hơn 4.000 loài được ứng dụng trong y học cổ truyền. Chi Mâm xôi (Rubus) thuộc họ Hoa hồng (Rosaceae) ghi nhận khoảng 55 đến 57 loài phân bố rộng khắp các vùng sinh thái tại nước ta. Trong đó, Ngấy hương (Rubus cochinchinensis Tratt.) là dược liệu mọc hoang phổ biến từ Cao Bằng, Lạng Sơn đến Lâm Đồng, từ lâu đã được nhân dân sử dụng theo kinh nghiệm dân gian với liều lượng 15 đến 30 g cành lá khô mỗi ngày để sắc uống hỗ trợ điều trị viêm gan, vàng da, tiêu hóa kém và phục hồi sức khỏe cho phụ nữ sau sinh.

Mặc dù có lịch sử sử dụng lâu đời, nguồn dữ liệu khoa học về cây Ngấy hương còn rất hạn chế. Kể từ công trình nghiên cứu hóa học sơ bộ vào năm 1999 cho đến năm 2022, chưa có thêm bất kỳ công bố toàn diện nào về thành phần hoạt chất chi tiết cũng như chứng minh tác dụng dược lý thực nghiệm của loài cây này. Đề tài luận văn thạc sĩ dược học chuyên ngành Dược liệu – Dược học cổ truyền của tác giả Phạm Nguyễn Anh Thư, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Trần Thị Vân Anh tại Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh, được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống học thuật này.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung vào việc giám định đặc điểm hình thái vi học, chiết xuất phân đoạn định hướng sinh học, phân lập và xác định cấu trúc các hợp chất tinh khiết, đồng thời định lượng hoạt tính kháng viêm và chống oxy hóa. Nghiên cứu được thực hiện trên 4,0 kg mẫu dược liệu thu hái tại Vườn quốc gia Bạch Mã (Thừa Thiên Huế) trong giai đoạn 2019-2021. Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc khi cung cấp hệ thống số liệu định lượng chính xác về nồng độ ức chế IC50, tạo luận cứ khoa học vững chắc cho việc bảo tồn và phát triển các chế phẩm bảo vệ gan từ cây Ngấy hương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết sinh học phân tử về phản ứng viêm và stress oxy hóa trong cơ thể sinh vật. Quá trình viêm là đáp ứng miễn dịch tự nhiên nhưng khi diễn ra quá mức sẽ giải phóng ồ ạt các chất trung gian tiền viêm. Mô hình nghiên cứu áp dụng cơ chế hoạt hóa dòng thác tín hiệu trên tế bào đại thực bào thông qua thụ thể Toll-like khi bị kích thích bởi Lipopolysaccharide (LPS), dẫn đến biểu hiện enzym cảm ứng sinh Nitric Oxide (iNOS) và gia tăng phóng thích phân tử Nitric Oxide (NO) gây tổn thương mô. Khả năng ức chế sản sinh NO là chỉ số chuẩn mực để sàng lọc hoạt tính kháng viêm in vitro.

Bên cạnh đó, lý thuyết về stress oxy hóa giải thích sự mất cân bằng giữa các gốc chứa oxy hoạt tính (ROS), gốc chứa nitơ hoạt tính (RNS) với hệ thống chống oxy hóa nội sinh. Các gốc tự do tấn công màng lipid tế bào dẫn đến quá trình peroxy hóa lipid tạo ra sản phẩm độc hại là Malondialdehyde (MDA), gây hủy hoại màng tế bào gan. Khung lý thuyết này kết hợp chặt chẽ với mối tương quan cấu trúc - hoạt tính (SAR) của các hợp chất tự nhiên như triterpenoid khung ursan, dẫn xuất polyphenol và flavonoid, vốn có khả năng dập tắt gốc tự do nhờ cơ chế nhường nguyên tử hydro hoặc trao đổi đơn điện tử.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng cỡ mẫu 4,0 kg bột khô cành lá Ngấy hương đạt tiêu chuẩn độ ẩm và độ tinh khiết theo Dược điển Việt Nam. Phương pháp chọn mẫu là thu hái thực địa ngẫu nhiên nhưng đồng nhất về thời điểm phát triển sinh học vào tháng 3/2020 tại Thừa Thiên Huế, giúp hàm lượng hoạt chất đạt trạng thái tích lũy tối ưu.

Quy trình chiết xuất và phân lập áp dụng phương pháp ngấm kiệt với dung môi cồn 50% ở nhiệt độ phòng để thu 2 lít dịch chiết đậm đặc. Dịch chiết sau đó được phân tách phân bố lỏng - lỏng với các dung môi có độ phân cực tăng dần gồm dichloromethan, ethyl acetat, n-butanol và nước. Phân đoạn ethyl acetat (khối lượng 60 g) được chọn lọc để phân lập sắc ký cột cổ điển sử dụng chất hấp phụ Silica gel pha thuận, kết hợp sắc ký rây phân tử qua cột Sephadex LH-20 và chất hấp phụ polyme Toyopearl HW-40C. Cấu trúc hóa học của các hợp chất tinh khiết được làm sáng tỏ bằng hệ thống thiết bị đo phổ khối UPLC-MS cùng phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1D và 2D-NMR ở tần số 400 MHz và 600 MHz.

Đánh giá hoạt tính sinh học được thiết kế đa tầng: khảo sát hoạt tính kháng viêm qua thử nghiệm ức chế sinh NO trên dòng tế bào đại thực bào chuột RAW 264.7 được kích thích bởi LPS (định lượng qua phản ứng so màu với thuốc thử Griess ở bước sóng 540 nm); thử nghiệm quét gốc tự do DPPH ở bước sóng 517 nm và thử nghiệm ức chế peroxy hóa lipid MDA ở bước sóng 532 nm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Từ 4,0 kg nguyên liệu bột khô cành lá Ngấy hương, quá trình chiết phân bố lỏng - lỏng đã thu được 15,09 g cao dichloromethan (chiếm 0,38%), 78,24 g cao ethyl acetat (chiếm 1,96%), 31,40 g cao n-butanol (chiếm 0,79%) và 231,29 g cao nước (chiếm 5,78%).

Quá trình phân lập sắc ký từ 60 g cao ethyl acetat đã tinh chế thành công 9 hợp chất tinh khiết có cấu trúc rõ ràng, bao gồm: apigenin (18,9 mg), acid vanillic (18,6 mg), acid protocatechuic (46,1 mg), acid gallic (28,8 mg), artoflavanocoumarin (12,4 mg), niga-ichigosid F1 (43,25 mg), suavissimosid R1 (327,7 mg), kaempferol 3-O-rutinosid (9,8 mg) và một triterpen ester là 2α,3α,19α,23-tetrahydroxyurs-12-en-24,28-dioic acid 28-β-D-glucopyranosyl ester (61,3 mg). Đáng chú ý, có tới 8 trên 9 hợp chất (tương đương 88,9%) lần đầu tiên được phát hiện và phân lập từ cây Ngấy hương.

Về hoạt tính sinh học, phân đoạn cao dichloromethan thể hiện tác dụng kháng viêm mạnh mẽ nhất với giá trị IC50 đạt 31,17 ± 0,39 µg/mL trong việc ức chế sản sinh NO trên tế bào đại thực bào RAW 264.7. Trong thử nghiệm chống oxy hóa DPPH, phân đoạn cao n-butanol và cao ethyl acetat cho hiệu quả vượt trội với IC50 lần lượt là 18,25 ± 0,03 µg/mL và 22,23 ± 0,28 µg/mL. Đối với các hợp chất tinh khiết, acid gallic thể hiện khả năng quét gốc tự do DPPH mạnh nhất với IC50 đạt 19,22 ± 0,12 µM, vượt trội hơn so với acid protocatechuic (60,34 ± 0,71 µM) và artoflavanocoumarin (60,24 ± 0,67 µM). Trong mô hình peroxy hóa lipid MDA, hai hợp chất artoflavanocoumarin và acid gallic thể hiện hiệu lực bảo vệ màng tế bào rõ rệt với giá trị IC50 lần lượt là 337,57 ± 13,77 µM và 348,46 ± 24,42 µM.

Thảo luận kết quả

Kết quả phân tích cho thấy mối tương quan thuận giữa hàm lượng các nhóm hợp chất polyphenol, flavonoid với khả năng trung hòa gốc tự do. Sự hiện diện với hàm lượng rất cao của hợp chất triterpen glycosid suavissimosid R1 (327,7 mg) cùng các acid phenolic (acid gallic, acid protocatechuic) đóng vai trò then chốt tạo nên hoạt tính chống stress oxy hóa và bảo vệ tế bào gan. Hiệu lực ức chế NO của cao dichloromethan (IC50 = 31,17 µg/mL) khẳng định các phân đoạn ít phân cực chứa hàm lượng triterpenoid tự do có khả năng can thiệp sâu vào phản ứng viêm cấp tính.

Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan thông qua các đồ thị tương quan nồng độ - đáp ứng và biểu đồ cột so sánh giá trị IC50 giữa các phân đoạn cao chiết với chất đối chiếu chuẩn như Vitamin C và Quercetin. Bảng tổng hợp độ dịch chuyển hóa học trên phổ 13C-NMR và các tương tác tương quan xa HMBC đã chứng minh tính chính xác tuyệt đối trong việc xác định cấu trúc khung ursan và polyphenol. So sánh với các nghiên cứu trên thế giới về các loài khác thuộc chi Rubus như Rubus chingii hay Rubus coreanus, hoạt tính chống oxy hóa của cành lá Ngấy hương Việt Nam tương đương và mở ra tiềm năng lớn trong ứng dụng lâm sàng.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Chuẩn hóa quy trình chiết xuất ở quy mô bán công nghiệp: Tiến hành nâng quy mô chiết xuất ngấm kiệt dung môi cồn 50% lên mẻ pilot 50 đến 100 kg nguyên liệu khô nhằm đạt hiệu suất thu hồi cao khô tổng số trên 8,5%, hoàn thành trong khung thời gian 12 tháng do Viện Dược liệu và các trung tâm nghiên cứu phát triển dược phẩm chủ trì thực hiện.
2. Phát triển công thức chế phẩm bảo vệ gan dạng viên nang: Nghiên cứu bào chế viên nang cứng chứa cao chuẩn hóa giàu hoạt chất suavissimosid R1 và acid gallic với hàm lượng tiêu chuẩn 25 mg hoạt chất mỗi viên, đặt mục tiêu giảm men gan AST và ALT từ 30% đến 40% trên mô hình thực nghiệm động vật trong giai đoạn 2023-2024 do các doanh nghiệp sản xuất đông dược phối hợp với trường đại học y dược triển khai.
3. Xây dựng vùng trồng dược liệu đạt chuẩn GACP-WHO: Thiết lập vùng chuyên canh bảo tồn và nhân giống cây Ngấy hương quy mô 10 đến 20 hecta tại các tỉnh Thừa Thiên Huế và Quảng Nam, kiểm soát hàm lượng hoạt chất điểm chỉ marker đạt tối thiểu 0,5% khối lượng khô vào năm 2025 dưới sự quản lý của Sở Khoa học và Công nghệ cùng Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn.
4. Mở rộng nghiên cứu cơ chế ức chế miễn dịch chuyên sâu: Ứng dụng kỹ thuật Real-time PCR và Western Blot để định lượng mức độ ức chế biểu hiện gen iNOS, COX-2, TNF-alpha của hai hợp chất artoflavanocoumarin và apigenin ở nồng độ dưới 10 µM trong lộ trình 24 tháng tới do các phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia về công nghệ sinh học thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà khoa học và chuyên gia nghiên cứu hóa thực vật: Tiếp cận quy trình phân lập sắc ký tinh sạch đa hệ dung môi và bộ dữ liệu phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1D/2D-NMR hoàn chỉnh của 9 hợp chất tự nhiên, đặc biệt là các hợp chất khung triterpenoid ursan dạng dimer và glycosid.
2. Cán bộ nghiên cứu và phát triển sản phẩm (R&D) tại các công ty dược: Sử dụng các chỉ số thực nghiệm IC50 kháng viêm (31,17 µg/mL) và chống oxy hóa (18,25 µg/mL) làm cơ sở xây dựng hồ sơ tiêu chuẩn cơ sở cho các sản phẩm thực phẩm bảo vệ sức khỏe có nguồn gốc từ thảo dược.
3. Bác sĩ và chuyên gia Y học cổ truyền: Nắm bắt cơ sở khoa học hiện đại chứng minh cho kinh nghiệm trị liệu dân gian của vị thuốc Ngấy hương với liều dùng 15-30 g/ngày trong các bài thuốc thanh nhiệt, giải độc và điều trị viêm gan.
4. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Dược: Sử dụng luận văn như một tài liệu tham khảo mẫu mực về phương pháp luận nghiên cứu dược liệu theo định hướng tác dụng sinh học (Bioactivity-guided isolation) kết hợp thử nghiệm tế bào macrophage RAW 264.7.

Câu hỏi thường gặp

1. Cây Ngấy hương có những nhóm hoạt chất chính nào mang lại tác dụng trị liệu? Nghiên cứu từ 4,0 kg bột khô cành lá Ngấy hương đã xác định sự hiện diện của 5 nhóm hợp chất lớn gồm triterpenoid, saponin, flavonoid, tanin và hợp chất khử. Trong đó, 9 hợp chất tinh khiết đã được phân lập với hàm lượng vượt trội của suavissimosid R1 (327,7 mg) và các acid phenolic có hoạt tính sinh học cao.

2. Hoạt tính kháng viêm của cây Ngấy hương được chứng minh qua cơ chế nào? Tác dụng kháng viêm được khẳng định thông qua khả năng ức chế mạnh mẽ quá trình sản sinh gốc Nitric Oxide (NO) trên tế bào đại thực bào chuột RAW 264.7 bị kích thích bởi LPS. Phân đoạn cao dichloromethan thể hiện hiệu lực ức chế rõ rệt nhất với giá trị IC50 đo được là 31,17 ± 0,39 µg/mL.

3. Phân đoạn chiết xuất nào của Ngấy hương có khả năng chống oxy hóa tốt nhất? Hai phân đoạn thể hiện hoạt tính quét gốc tự do DPPH mạnh nhất là phân đoạn n-butanol với IC50 đạt 18,25 ± 0,03 µg/mL và phân đoạn ethyl acetat với IC50 đạt 22,23 ± 0,28 µg/mL, cho thấy các hợp chất chống oxy hóa tập trung chủ yếu ở phân đoạn có độ phân cực trung bình và cao.

4. Hợp chất tinh khiết nào có khả năng ngăn ngừa tổn thương màng tế bào do peroxy hóa lipid? Trong thử nghiệm định lượng nồng độ Malondialdehyde (MDA), hai hợp chất artoflavanocoumarin và acid gallic thể hiện khả năng ức chế peroxy hóa lipid vượt trội với giá trị IC50 lần lượt là 337,57 ± 13,77 µM và 348,46 ± 24,42 µM, giúp bảo vệ tính toàn vẹn của màng tế bào.

5. Kinh nghiệm dân gian dùng Ngấy hương trị viêm gan có cơ sở khoa học không? Kết quả nghiên cứu hoàn toàn chứng minh tính đúng đắn của kinh nghiệm dân gian. Sự kết hợp giữa tác dụng kháng viêm ức chế NO (IC50 = 31,17 µg/mL) và hoạt tính chống oxy hóa mạnh của 9 hợp chất tự nhiên chính là cơ chế khoa học giúp bảo vệ tế bào gan và hỗ trợ điều trị viêm gan hiệu quả.

Kết luận

• Đã xác định đầy đủ các đặc điểm hình thái thực vật, đặc điểm vi học bột thân và bột lá của cây Ngấy hương thu hái tại Thừa Thiên Huế.
• Phân lập và xác định cấu trúc hóa học của 9 hợp chất tinh khiết từ 60 g cao ethyl acetat, trong đó có 8 hợp chất lần đầu tiên được tìm thấy trong cây Ngấy hương.
• Chứng minh phân đoạn cao dichloromethan có hoạt tính kháng viêm nổi bật với IC50 đạt 31,17 ± 0,39 µg/mL trên mô hình ức chế sản sinh NO tế bào RAW 264.7.
• Xác định phân đoạn cao n-butanol (IC50 = 18,25 ± 0,03 µg/mL) và hợp chất acid gallic (IC50 = 19,22 ± 0,12 µM) có hoạt tính quét gốc tự do DPPH vượt trội.
• Khẳng định khả năng ức chế peroxy hóa lipid MDA của acid gallic và artoflavanocoumarin, cung cấp luận cứ giải thích tác dụng bảo vệ gan trong y học cổ truyền.

Trong giai đoạn 12 đến 24 tháng tới, việc triển khai các thử nghiệm tiền lâm sàng in vivo trên mô hình động vật tổn thương gan cấp và mạn tính là bước đi chiến lược tiếp theo. Các tổ chức nghiên cứu và doanh nghiệp dược phẩm quan tâm phát triển dòng sản phẩm bảo vệ gan từ cây Ngấy hương có thể liên hệ Bộ môn Dược liệu, Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh để cùng hợp tác chuyển giao công nghệ và phát triển thương mại hóa nguồn dược liệu quý này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Việt Nam với đặc điểm khí hậu nhiệt đới gió mùa, có hệ thực vật phong phú với hơn 13.000 loài, trong đó có hơn một phần ba số loài có thể dùng làm thuốc. Nền Y học cổ truyền ở Việt Nam được phát triển từ rất lâu đời, việc sử dụng cây thuốc chủ yếu do kinh nghiệm dân gian truyền miệng hoặc được ghi chép lại. Ngày nay, với sự phát triển của khoa học hiện đại, việc nghiên cứu phân lập, xác định cấu trúc hoạt chất tinh khiết và chứng minh tác dụng dược lý là rất cần thiết để cung cấp các bằng chứng khoa học về tác dụng trị liệu của cây thuốc cũng như tạo tiền đề cho việc phát triển các chế phẩm hiện đại phục vụ cho nhu cầu chữa bệnh của người dân. Chi Rubus là một chi lớn trong họ Hoa hồng.

Ở Việt Nam, đa số các loài trong chi này mọc hoang, nhiều loài có quả ăn được và vài loài có tác dụng làm thuốc như Mâm xôi, Ngấy hương, Ngấy tía…Trong đó, cây Ngấy hương (Rubus cochinchinensis Tratt.) là một loài mọc hoang khá nhiều ở khu vực miền Trung và miền Bắc nước ta. Cành lá Ngấy hương đã được sử dụng trong dân gian như một vị thuốc hỗ trợ điều trị viêm gan, vàng da, ăn uống tiêu hóa kém. Tuy nhiên cho đến nay ở Việt Nam và trên thế giới chỉ có một nghiên cứu thành phần hóa học của cây Ngấy hương (Trịnh Phương Liên và cộng sự, 1999) cho thấy trong cây chứa các hợp chất triterpen và chưa có một nghiên cứu nào đánh giá tác dụng sinh học của cây thuốc này. Do đó, chúng tôi đề xuất thực hiện đề tài “Nghiên cứu thành phần hóa học và tác dụng kháng viêm, chống oxy hóa của cây Ngấy hƣơng Rubus cochinchinensis Tratt., Rosaceae” với mục đích cung cấp thêm thông tin về thành phần hóa học và tác dụng dược lý cây thuốc, từ đó chứng minh các công dụng dân gian tạo cơ sở khoa học cho việc phát triển cây thuốc trong tương lai.

Mục tiêu tổng quát Nghiên cứu thành phần hóa học và tác dụng kháng viêm và chống oxy hóa của cây Ngấy hương. Mục tiêu cụ thể. - Khảo sát đặc điểm thực vật và vi học. - Chiết xuất, phân tách phân đoạn, phân lập các hợp chất, xác định cấu trúc các hợp chất được phân lập.

- Khảo sát tác dụng kháng viêm, chống oxy hóa, các cao chiết và các hợp chất được phân lập. Triển vọng của đề tài luận văn Bổ sung thêm thông tin về thành phần hóa học của cây Ngấy hương và các tác dụng sinh học tiềm năng của cây, tạo cơ sở khoa học cho việc phát triển cây thuốc trong tương lai. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Đặc điểm thực vật: 1.1 Vị trí phân loại và phân bố Theo Phạm Hoàng Hộ [6] và hệ thống phân loại thực vật có hoa của Armen Takhtajan (2009) [60], vị trí phân loại của chi Rubus (Mâm xôi) như sau: Giới Thực vật Plantae Ngành Ngọc lan Magnoliophyta Lớp Ngọc lan Magnoliopsida Phân lớp Hoa hồng Rosidae Bộ Hoa hồng Rosales Họ Hoa hồng Rosaceae Phân họ Hoa hồng Rosoidae Chi Rubus Chi Rubus có khoảng 700 loài trên toàn thế giới, phân bố nhiều ở vùng ôn đới phía bắc bán cầu, vài loài hiện diện đến phía nam bán cầu. Ở Trung Quốc có khoảng 208 loài trong đó có 139 loài đặc hữu [46].

Ở Việt Nam có khoảng 55 loài [6]. Đa số cây mọc hoang và một số loài được trồng làm cây ăn quả. Trái được ăn sống hoặc làm mứt, thạch, kẹo, nước giải khát, rượu vang và giấm [46].2 Đặc điểm thực vật Thân: bụi hoặc bụi nhỏ, lá rụng hàng năm, hiếm khi xanh quanh năm hoặc rụng một nửa, đôi khi là dạng thân leo thấp, sống lâu năm. Thân gỗ, cứng, mọc leo, uốn cong hoặc mọc bò trên mặt đất, thân nhẵn hoặc có lông, thường có gai hoặc lông cứng, đôi khi có lông tiết.

Lá: mọc cách, có cuống, lá đơn, kép chân vịt hoặc kép lông chim, chẻ hoặc không chẻ thùy, có răng cưa, nhẵn hoặc có lông, đôi khi có lông tiết, lông cứng. hoặc tuyến tiết; lá kèm tồn tại có thể cùng tăng trưởng với cuống lá, không chia thùy hoặc đôi khi chia thùy, tồn tại hoặc rụng sớm, mọc ở gần gốc của cuống hoặc điểm nối của thân và cuống, rời, thường chẻ một phần, đôi khi chẻ hoàn toàn. Hoa: lưỡng tính, hiếm khi hoa đơn tính hoặc cây đơn tính, hoa tự kiểu chùm xim, chùm hoặc ngù, hoặc một cụm vài hoa hoặc hoa đơn độc. Cánh hoa rộng, đôi khi ngắn, ống rộng, lá đài tồn tại, thẳng đứng hoặc lật ngược ra sau, 4 hoặc 5 cho đến 8 lá đài.

Số lượng cánh hoa thường 5, hiếm khi nhiều hơn, đôi khi không cánh, cánh màu trắng, hồng hay đỏ, nhẵn hay có lông, bìa phiến nguyên, hiếm khi đầu lõm. Bộ nhị: nhiều nhị, đôi khi có vài nhị, được đính ở miệng của đế hoa lõm hình chén; chỉ nhị dạng sợi, bao phấn 2 ô. Bộ nhụy: nhiều lá noãn, hiếm khi ít, được đính trên một đế hoa lồi, mỗi lá noãn trở thành một quả hạch con hoặc quả bế; bầu 1 ô, 2 noãn, chỉ 1 noãn phát triển, đính sát bên, treo lỏng lẻo, vòi nhụy dạng chỉ, gần đỉnh, nhẵn hay có lông, 1 đầu nhụy, hình khối cầu có nhiều lông. Quả: nhiều quả thịt hay quả bế tập hợp trên đế hoa hình bán cầu, hình nón hoặc hình trụ tạo thành quả tụ, tách rời từ đế hoa và tụ họp lõm xuống, hoặc đồng tăng trưởng với đế hoa và tách ra đính kèm kế hoa khi quả lớn và quả tụ cứng.

Hạt: treo, vỏ hạt cứng, lá mầm lồi [6], [46].1: Danh sách các loài Rubus ở Việt Nam [6] STT Tên Việt Nam Tên latin Phân bố 1 Mâm xôi R. Bắc Kạn đến Đà Lạt, mọi độ cao 2 Dum núi cao R. Fangsipan 3 Dum Trung bộ R. Lâm Đồng 4 Dum Assam R.

Lào Cai, Lai Châu, Vĩnh Phúc, Bình Định 5 Dum gân râu R. Lâm Đồng, núi Chứa chan 6 - R.caudatisepalus Hiệp & Yak Lào Cai, Bắc Kạn, Thái Nguyên 7 Dum mang tơ R. Lào Cai, Hà Tây, Hòa Bình 8 Dum Chevalier R. KonTum, Lâm Đồng 9 Dum đài cứng R.

Lào Cai 10 Ngấy hương R. Cao Bằng, Lạng Sơn đến Bảo Lộc 11 Ngấy trắng R. glabrescens Huế, Đà Nẵng Card. STT Tên Việt Nam Tên latin Phân bố 14 Dum không đổi R.

Sapa 15 Dum Fedde R. Bắc Kạn 16 Dum dừ R. Lào Cai, Langbian 17 - R. Lào Cai 19 Dum R.

Lào Cai 20 Dum trần R. Lào Cai, Sapa 21 Dum cách R. Sapa 22 Dum tổng bao R.f Núi cao 900 – 1200 m 24 Dum thưa R. Lào Cai 25 Dum hoa trắng R.

Cao Bằng, Lạng Sơn, Huế - Sài Gòn 26 Dum mép R.ligulatifolius Hiệp & Yak. Sapa 27 Dum sọc R. Lào Cai 28 Dum bụp R.malvaceus Focke Huế 29 Dum đảo Moluc R. moluccanus Phú Quốc 30 Dum góc tà R.

obtusangulus Lào Cai Miq. Phú Quốc 32 Dum biến màu R. Lào Cai, Huế, Quảng Nam, núi Bạch Mã 33 Ngấy nhiều lá bắc R. Lào Cai đến Langbian 34 Dum tuyết R.

Lào Cai đến Kon Tum, Langbian 35 Dum tim R. Lào Cai, Lai Châu, Langbian 36 Dum trứng R. Lào Cai 37 Dây lô R. Vùng núi cao 1300 – 1600 m, Nha Trang 38 Ngấy lá nhỏ R.

Cao Bằng, Lạng Sơn đến Thanh Hóa 39 Dum ngũ giác R. Sapa 40 Dum sáng R. Núi cao, sông Đahoai 41 Dum bầu dục R. Cao Bằng, Lạng Sơn, Sapa 42 Dum lá xẻ R.

Cao Bằng, Lạng Sơn, Vĩnh Phúc, Gia Lai, Kon Tum 43 Dum nhiều tuyến R. Cao Bằng, Lạng Sơn, Lào Cai 44 Dum lá lê R. Hà Nam, Nam Định, Ninh Bình 45 Dum lận ngược R. Lạng Sơn 46 Dum lá hường R.

Lào Cai, Cao Bằng, Lạng Sơn 47 Dum đỏ R. Sapa 48 Dum nhám R. Bắc Kạn, Kon Tum vào trong nam 49 - R.sapaensis Hiệp & Yak. Rừng chồi, độ cao 500 trở lên 51 Dum Tam đảo R.tamdaoensis Hiệp & Yakolef.

Lạng Sơn, Vĩnh Phúc, Ba Vì 52 Dum Bắc bộ R. Sapa, vùng núi độ cao 1800 – 2000 m. STT Tên Việt Nam Tên latin Phân bố 53 Dum ba hoa R. Kontum, Lâm Đồng 54 - R.truncatifolius Hiệp & Yak.

Cao Bằng, Sapa 55 Dum lạ R. Lào Cai, Bắc Kạn Rubus alceaefolius Poiret. Mâm xôi, Đùm đũm [4] Dum lá bố [4] Rubus niveus Thunb. Rubus obcordatus (Franch.

Dum tuyết, Ngấy tuyết [4] Dum tim, Ngấy lá tim [4] Rubus rosaefolius J. Rubus sorbifolius Maxim. Rubus coreanus Miq. Mâm xôi đỏ châu Âu, phúc bồn tử [9] Mâm xôi Triều Tiên [9] Rubus chingii Hu.

Mâm xôi Trung Quốc [58] Ngấy lá nhỏ [27] Hình 1.1: Một số loài thuộc chi Rubus 1.2 Thành phần hóa học Từ năm 1970 đến nay, có hơn 340 hợp chất đã được phân lập từ chi Rubus, bao gồm terpenoid, flavonoid, phenylpropanoid, phenol và các hợp chất khác, trong đó flavonoid và terpenoid chiếm ưu thế [42].1 Tritrpenoid Khung Oleanan: là thành phần hiện diện khá nhiều trong chi Rubus. Các nhóm thế khác nhau ở C-2, C-3, C-19, C-23, C-24 và C-28, trong đó có thể gặp các nhóm COOGlc, COOH và OH. Ngoài ra, nhóm OH có thể cũng được tìm thấy tại C-1, C- 7, C-16, C-22 hoặc C-29. Năm 2016, Zhang Xu và cộng sự phân lập được 2 tritrpen khung oleanan mới từ rễ cây R.

parvifolius là parvifolacton A (2α,3α-dihydroxyolean-11,13(18)-dien- 19β,28-olid) và rubusid P (acid 2α,3α,19α-trihydroxy-23-oxo-olean-12-en-28-oic glucosid) [68]. Parvifolacton A Rubusid P Khung Ursan: cũng hiện diện rất nhiều trong chi Rubus. Trong nhóm này, hầu như tất cả các hợp chất đều có nhóm carboxyl ở vị trí 28, một số hợp chất được ester hóa với glucose hoặc các dẫn xuất của glucose. Các nhóm thế tại C-2, C-3, C- 19, C-23 và C-24 tương tự như các tritrpenoid khung oleanan [42].

Nhóm thế AcO có thể thấy ở C-2 như niga-ichigosid F3 trong R.: niga-ichigosid F3 Ngoài các nhóm thế trên, arabinopyranosyl, coumaroyl hoặc feruloyl có thể được tìm thấy tại C-3: .2: Một số hợp chất khung ursan trong chi Rubus Tên hợp chất R1 R2 R3 Nguồn gốc Acid 3-O-β-D- H Ara-O H R. arabinopyranosylpomolic Acid 3-O-p-coumaroylpomolic H p-Cou-O H R. Acid 3β-O-(trans-ferulyl)- OH trans-p-Fer- H R. 2α,19α-dihydroxyurs-12-en- O 28-oic Ziyu-glycosid H Ara-O Glc R.

Vài hợp chất cấu trúc đặc trưng có nhóm oxo ở C-2 (acid 2-oxopomolic) hoặc C- 3 (acid fupenzic): acid 2-oxopomolic acid fupenizic Một số hợp chất có 2 liên kết π trong khung ursan ở các vị trí: ∆12-13, ∆13-18, ∆18-19, ∆19-20, hay ∆20-29 , thêm vòng vào khung hoặc cắt C-18, C-19. acid 2,3-O-isopropylidenyl-2α,3α- acid 2,3-O-isopropylidenyl-2α,3α- dihydroxyurs-12,18-dien-28-oic dihydroxyurs-12,19-dien-28-oic. acid swinhoeic Dạng dimer: Bảng 1.3: Một số hợp chất khung ursan dạng dimer trong chi Rubus Tên hợp chất R1 R2 Nguồn Coreanosid F1 Glc COOH R. Rubupundenosid A 6’-MeO-Glc HO-CH2 R.

oldhamii Rubupundenosid B 6’-MeO-Glc HO-CH2 R. oldhamii Khung Lupan: Nhóm này tương đối hiếm, cho đến nay có 5 hợp chất được phân lập từ các loài R.