CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Sự cố bất lợi, thảm họa 1. Khái niệm và phân loại Khi đề cấp đến khái niệm/định nghĩa về một sự cố bất lợi nào đó có tác động tiêu cực đến một cộng đồng dân cư. Kết quả tổng quan các tài liệu nghiên cứu cho thấy, có nhiều thuật ngữ tương đương để diễn tả về một sự cố bất lợi cho con người thông qua một hiện tượng cụ thể.
Ví dụ, sự cố bất lợi gây ra do thảm họa tự nhiên như lũ lụt, bão, động đất, sóng thần,… Những hiện tượng bất lợi như vậy có thể gọi đó là một sự cố bất lợi, sốc hay thảm họa. Cho đến nay, đã có nhiều học giả đưa ra định nghĩa về sốc. Theo EP-CBMS Network Coordinating Team (2011) [80], Sốc là một sự kiện có thể gây ra sự suy giảm về sức khỏe, nó có thể ảnh hưởng đến cá nhân (bệnh tật, tử vong), một cộng đồng, một khu vực, hoặc thậm chí là một quốc gia (thiên tai, khủng hoảng kinh tế vĩ mô). Khi một rủi ro cụ thể hóa, nó có thể trở thành một cú sốc, do vậy một cú sốc liên quan đến một rủi do gây ra một "ý nghĩa" tiêu cực ảnh hưởng đến sức khỏe (ví dụ, mất thu nhập lớn, hoặc bệnh tật nặng liên quan đến chi phí) [86]).
Những cú sốc là những sự kiện có thể làm giảm sức khỏe cộng đồng hoặc sức khỏe cá nhân, như bệnh tật, thất nghiệp và có thể tự gây ra nghèo nàn về vật chất [107]. Những cú sốc giúp tham khảo việc thực hiện của các quốc gia khác nhau trên thế giới. Ví dụ về các cú sốc bao gồm sự xuất hiện của một trận động đất, chuyển động đáng kể về thương mại, hoặc cái chết của một thành viên trong gia đình [102]. Theo CRED: Thảm họa là "một tình huống hoặc sự cố vượt quá khả năng xử lý tại chỗ của địa phương, đòi hỏi phải có sự trợ giúp từ bên ngoài, của quốc gia hay quốc tế; nó thường xảy ra đột ngột, không lường trước, tạo ra sự nguy hại, tàn phá to lớn và sự đau khổ, tổn thất lớn về con người” (trích dẫn bởi Guha-Sapir, 2013)[84].
Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO): “Thảm họa là một sự cố xảy ra làm rối loạn các điều kiện sống bình thường và gây ra sự đau khổ, tổn thất vượt quá mức khả năng tự khắc phục của cộng đồng bị ảnh hưởng bởi thảm họa” (trích dẫn bởi Lim, 2018)[103]. Nhìn chung, từ những định nghĩa có thể thấy sự cố môi trường, sốc hay thảm họa là các thay đổi về tài nguyên môi trường và điều kiện kinh tế xã hội gây nhiều thiệt hại và tổn thương cho cộng đồng. Các thay đổi này có thể xảy ra một cách bất thường (nhanh, đột xuất) hoặc có xu thế từ từ và liên tục (Sự kiện gì? Thay đổi gì? Khi nào? Cộng đồng bị tổn thất thiệt hại như thế nào?…). Các sự cố, sốc hay thảm họa có liên quan đến một sự kiện thực tế, nó có thể gây ra sự mất mất về thu nhập cho nông hộ và nó kết nối với các rủi ro không chắc chắn.
Tuy nhiên, dựa vào các khái niệm đã được 5 phát biểu, chúng ta nhận thấy rằng khi gọi một sự cố bất lợi nào đó là thảm họa thì mức độ của nó là rất nghiêm trọng và việc ứng phó cần phải có sự trợ giúp bền ngoài và quốc tế. Xét về khía cạnh nguyên nhân gây ra sự cố, sốc hay thảm họa và cách phân loại giữa các các khái niệm cũng có những sự tương đồng nhất định. Theo EP-CBMS Network Coordinating Team (2011), [80] sốc thường được phân loại dựa trên phạm vi hoặc nguồn gốc. Phân loại sốc theo phạm vi: có thể phân loại shocks thành 2 loại: những cú sốc đặc tính (Idiosyncratic shock) và những có sốc hiệp biến (Covariant shock) [114].
Sốc đặc tính ảnh hưởng đến cá nhân hoặc hộ gia đình lớn, chúng bao gồm các cú sốc liên quan đến bệnh tật, chấn thương, chết, mất việc, mất mùa,… Mặt khác, những cú sốc hiệp biến ảnh hưởng đến các nhóm hộ gia đình, cộng đồng, khu vực hoặc thậm chí toàn bộ quốc gia, chúng bao gồm các cú sốc về: xung đột vũ trang, khủng hoảng tài chính, thay đổi ở giá thức ăn, hạn hán, lũ lụt, bất ổn xã hội,…. Phân loại sốc theo nguồn gốc: có thể phân loại sốc thành: sốc tự nhiên (lũ lụt, hạn hán, bão, động đất, phun núi lửa, sóng thần,…), sốc kinh tế (đóng của kinh doanh, sự tăng giá, mất việc, cắt giảm lương, mất mát kiều hối,…), sốc xã hội (chiến tranh, tội phạm, bạo lực) và sốc sức khỏe (dịch bệnh). Theo CRED thảm họa được phân thành các nhóm gồm: (1) Thảm họa do thiên nhiên/thiên tai (Natural disasters), (2) Thảm họa do công nghệ (Technological disasters), (3) Thảm họa do yếu tố xã hội (Social disasters), (4) Thảm họa do tình trạng khủng hoảng, khẩn cấp (Complex and failed states, Complex Emergency). Nhìn chung, cách phân loại theo các tổ chức, theo các khái niệm có sự khác nhau nhưng chung quy lại, cách phân loại phụ thuộc vào nguồn gốc, nguyên nhân gây ra sự cố bất lợi, sốc hay thảm họa.
Đối với sự cố môi trường biển Formosa (2016) diễn ra tại 4 tỉnh miền Trung, Việt Nam, được coi là sự cố bất lợi về môi trường và được định nghĩa theo Luật Bảo vệ Môi trường tại điều 3, khoản 10; “Sự cố môi trường là các tai biến hoặc rủi ro xảy ra trong quá trình hoạt động của con người hoặc biến đổi bất thường của thiên nhiên, gây suy thoái môi trường nghiêm trọng". Sự cố môi trường có thể xảy ra do: (i) Bão, lũ lụt, hạn hán, nứt đất, động đất, trượt đất, sụt lở đất, núi lửa phun, mưa axit, mưa đá, biến động khí hậu và thiên tai khác; (ii) Hoả hoạn, cháy rừng, sự cố kỹ thuật gây nguy hại về môi trường của cơ sở sản xuất, kinh doanh, công trình kinh tế, khoa học, kỹ thuật, văn hoá, xã hội, an ninh, quốc phòng; (iii) Sự cố trong tìm kiếm, thăm đò, khai thác và vận chuyển khoáng sản, dầu khí, sập hầm lò, phụt dầu, tràn dầu, vỡ đường ống dẫn dầu, dẫn khí, đắm tàu, sự cố tại cơ sở lọc hoá dầu và các cơ sở công nghiệp khác; 6 (iv) Sự cố trong lò phản ứng hạt nhân, nhà máy điện nguyên tử, nhà máy sản xuất, tái chế nhiên liệu hạt nhân, kho chứa chất phóng xạ. Nghiên cứu này xem xét sự cố bất lợi/sốc do ô nhiễm môi trường biển Formosa (2016) là một sự cố môi trường được quy định theo Luật Bảo vệ Môi trường [21], sữa đổi và thi hành theo theo Nghị định số 40/2019/NĐ-CP [6], và thi hành theo Thông tư số 25/2019/TT-BTNMT [4], xảy ra do phát triển các hoạt động công nghiệp làm ô nhiễm môi trường biển ở mức độ nghiêm trọng, có tác động đến sinh kế của người dân chịu ảnh hưởng từ sự cố ô nhiễm môi trường này. Thiệt hại và tác động của sự cố, sốc và thảm họa đối với người dân Thiệt hại và tác động của sốc đối với người dân phụ thuộc vào đặc tính và nguồn gốc của các loại sốc.
Những sự cố/sốc hay thảm họa có nguồn gốc tự nhiên (lũ lụt, hạn hán, bão, động đất, phun núi lửa, sóng thần,. ) được gọi chung là nhóm sốc về khí hậu (Climate shocks). Theo Sinha và Lipton (1999), thuật ngữ “sốc” đã có một ý nghĩa rất cụ thể bao gồm: i) sự bất ngờ (nghĩa là biến động gây thiệt hại rủi ro đã xảy ra, mặc dù nó có xác suất thấp); ii) độ mạnh, iii) thiệt hại cao do tập trung vào những người có tính dễ bị tổn thương cao và khả năng phục hồi thấp; iv) nguồn ngoại sinh; và v) căng thẳng về thể chất hoặc tâm lý cho một hoặc nhiều cá nhân do sự căng thẳng đó. Do đó, thuật ngữ sốc khí hậu đã bao hàm những gì mà tài liệu thảm họa coi là thảm họa tự nhiên: những sự kiện vượt xa khả năng của một xã hội để đối phó với nó [47].
Lưu ý này chủ yếu đề cập đến thiên tai là những cú sốc khí hậu. Những cú sốc khí hậu có tác động ngay lập tức đến tài sản. Sự giàu có có thể bị tổn hại đáng kể do sự xuất hiện của các sự kiện khí hậu cực đoan, chẳng hạn như mưa, hạn hán, bão và các cú sốc khác liên quan đến thời tiết. Rõ ràng nhất, có những tác động trực tiếp gây ra bởi sự tiếp xúc vật lý của các sự kiện nguy hiểm này với con người và / hoặc tài sản dẫn đến tử vong, thương tích, gián đoạn các hoạt động kinh tế xã hội và thiệt hại hoặc phá hủy tài sản và tài nguyên thiên nhiên và các tài sản vật chất khác.
Các thương tích, khuyết tật và mất mạng do thiên tai gây ra là tác động đáng chú ý nhất đối với bất kỳ sinh kế nào và tài sản của họ, đặc biệt nếu điều này liên quan đến trụ cột gia đình hoặc bất kỳ thành viên nào trong độ tuổi lao động. Bởi vì người nghèo có xu hướng thiếu tài sản vật chất, và do đó lao động làm dưới mọi hình thức, bao gồm việc làm có lương chính thức, làm việc không chính thức để kiếm tiền, lao động không lương và chịu các chi phí sinh hoạt, vẫn là nguồn dễ tổn thương nhất mà họ phải đối mặt [71]. Theo nghĩa đó, các tác động tàn phá của cơn bão Mitch hoành hành ở Trung Mỹ năm 1998 và thảm họa sóng thần ở Ấn Độ Dương vào tháng 12 năm 2004 đã gây ra số người chết tương ứng: 10.000 người thiệt mạng và hàng triệu người vô gia cư (chủ yếu là do các thảm họa liên quan đến lũ lụt ở Honduras và Nicaragua), và hơn 200.000 7 người thiệt mạng và hơn 1,5 triệu người vô gia cư trong các thảm họa sóng thần (World Bank 2005 trích bởi [71]). Khi những cú sốc khí hậu tấn công nguồn lực con người cũng có thể đẩy con người vào tình trạng nghèo đói hiện tại.
Ở đây, tài sản nguồn lực của con người, sức khỏe nội tại, trở thành một phạm trù bổ sung cho tính đa chiều của nghèo đói giống như người nghèo với mức tiêu dùng hoặc thu nhập thấp. Ví dụ, sự gia tăng đáng kể sau trận lụt năm 1998 ở Bangladesh ngay cả sau khi nước lũ đã rút đi một phần hoặc toàn bộ: trong một mẫu của 757 hộ gia đình thu được từ một cuộc khảo sát nhiều vòng trong bảy khu vực bị ảnh hưởng bởi lũ lụt 9,6 % cá nhân bị tiêu chảy và 4,7 % bị ảnh hưởng bởi bệnh hô hấp trong giai sau của sốc [72].