Nghiên cứu tác động của thu nhập ngoài lãi đến hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại trong khu vực asean

Nghiên cứu tác động của thu nhập ngoài lãi đến hiệu quả hoạt động ngân hàng thương mại tại khu vực ASEAN, cung cấp cái nhìn sâu sắc và phân tích chi tiết.

• Tác giả: ThS. Phan Thị Thu Hằng
• Trường học: Trung Tâm Phát Triển Khoa Học Và Công Nghệ Trẻ
• Đề tài: Nghiên Cứu Tác Động Của Thu Nhập Ngoài Lãi Đến Hiệu Quả Hoạt Động Của Ngân Hàng Thương Mại Tại ASEAN
• Loại tài liệu: báo cáo tổng hợp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• MỤC LỤC
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Vấn đề nghiên cứu và tính cấp thiết
• 1.2. Khe hổng nghiên cứu
• 1.3. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.4. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.6. Phương pháp nghiên cứu
• 1.7. Đóng góp của đề tài
• 1.8. Kết cấu của đề tài
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. Các khái niệm liên quan
• 2.2. Hiệu quả hoạt động ngân hàng và đo lường hiệu quả hoạt động
• 2.3. Thu nhập ngoài lãi và cách đo lường thu nhập ngoài lãi
• 2.4. Lược khảo các nghiên cứu liên quan
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Tóm tắt chương 2
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3. Phát triển giả thuyết nghiên cứu
• 3.4. Mô hình nghiên cứu
• 3.5. Phương pháp ước lượng
• 3.6. Phương pháp Bayes
• 3.7. Phương pháp hồi quy ngưỡng của Hansen (1999)
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Tóm tắt chương 4
• 4.2. Kết quả nghiên cứu
• 4.2.1. Thống kê mô tả
• 4.2.2. Kết quả đánh giá tác động của thu nhập ngoài lãi đến hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại tại khu vực ASEAN
• 4.2.3. Kết quả ước lượng bằng phương pháp tác động cố định
• 4.2.4. Kết quả ước lượng bằng phương pháp Bayes
• 4.2.5. Kết quả xác định ngưỡng thu nhập ngoài lãi
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. Hàm ý chính sách
• 5.1.1. Đối với các ngân hàng thương mại trong khu vực ASEAN
• 5.1.2. Đối với các ngân hàng thương mại trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC: DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Tác Động Thu Nhập Ngoài Lãi ASEAN

Trong bối cảnh hiện nay, khi hoạt động tín dụng tiềm ẩn nhiều rủi ro và bị hạn chế, các Ngân hàng thương mại ASEAN đang chuyển hướng sang các nguồn thu khác. Thu nhập ngoài lãi ngân hàng ngày càng tăng, đóng góp đáng kể vào tổng thu nhập. Sự phát triển của công nghệ ngân hàng và nhu cầu của khách hàng về các dịch vụ tiện ích, hiện đại cũng thúc đẩy sự tăng trưởng này. Hợp tác quốc tế cũng tạo cơ hội trong kinh doanh phí dịch vụ (Gischer và Juttner 2003). Phát triển dịch vụ phi tín dụng là hướng đi hiệu quả để cải thiện hiệu quả hoạt động ngân hàng. Tuy nhiên, tác động thực tế của thu nhập ngoài lãi vẫn còn nhiều tranh cãi. Nghiên cứu này nhằm cung cấp bằng chứng chuyên sâu về tác động của thu nhập ngoài lãi đến hiệu quả hoạt động của các NHTM ASEAN.

1.1. Bối Cảnh Phát Triển Thu Nhập Ngoài Lãi Ngân Hàng

Sự thay đổi trong cơ cấu thu nhập của các ngân hàng, giảm dần thu từ lãi và tăng cường thu từ các hoạt động ngoài lãi như dịch vụ, đầu tư, chứng khoán, môi giới và tư vấn, là một xu hướng rõ rệt. Các hoạt động tín dụng tiềm ẩn rủi ro cao, và hạn mức tín dụng bị hạn chế bởi ngân hàng nhà nước. Điều này thúc đẩy các ngân hàng tìm kiếm nguồn thu nhập mới từ các dịch vụ phi tín dụng. Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ ngân hàng cũng đóng góp vào việc tăng nhu cầu về dịch vụ tiện ích, hiện đại và an toàn từ phía khách hàng.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Trong Bối Cảnh ASEAN

Các nghiên cứu trước đây chưa đưa ra kết luận thống nhất về mối quan hệ giữa thu nhập ngoài lãi và hiệu quả hoạt động ngân hàng. Tác động có thể thay đổi tùy theo điều kiện quốc gia và sự phát triển của hệ thống tài chính. Do đó, nghiên cứu này tập trung vào các nước trong khu vực ASEAN, nơi có các nền kinh tế đang phát triển mạnh mẽ. Nghiên cứu nhằm cung cấp các kết luận phù hợp giúp các nhà làm chính sách và quản trị ngân hàng đưa ra các quyết định sáng suốt.

II. Xác Định Vấn Đề Ảnh Hưởng Trái Chiều TNNL Đến NHTM

Thu nhập ngoài lãi ngân hàng có thể làm tăng sự biến động của thu nhập ngân hàng. Các khoản vay tiềm ẩn rủi ro tín dụng và biến động lãi suất, trong khi thu nhập từ các hoạt động dựa trên phí có thể biến động hơn. Chi phí chủ yếu trong hoạt động cho vay là chi phí lãi, trong khi các sản phẩm dịch vụ thu phí chủ yếu là chi phí cố định hoặc bán cố định. Các hoạt động dựa trên phí yêu cầu nắm giữ ít tài sản cố định hơn và có thể sử dụng đòn bẩy tài chính lớn hơn. Đa dạng hóa thu nhập có thể tạo ra nguồn thu ổn định hơn và cải thiện hiệu quả kinh doanh có điều chỉnh rủi ro (Odesanmi và Wolfe, 2007). Tuy nhiên, một số nghiên cứu lại cho thấy thu nhập ngoài lãi làm tăng rủi ro cho các NHTM (Delpachitra và Lester (2013); Lepetit, Nys, Rous, và Tarazi (2008); Li và Zhang (2013); Maudos (2017); và Williams (2016)).

2.1. Rủi Ro Tín Dụng Và Biến Động Lãi Suất Ảnh Hưởng Như Thế Nào

Các khoản vay ngân hàng tiềm ẩn rủi ro tín dụng và biến động của lãi suất, trong khi thu nhập ngoài lãi từ các hoạt động dựa trên phí có thể biến động hơn. Chi phí chủ yếu trong các hoạt động cho vay là chi phí lãi suất, còn chi phí trong các sản phẩm dịch vụ thu phí chủ yếu là chi phí cố định hoặc bán cố định. Do đó, các hoạt động dựa trên phí có thể đòi hỏi đòn bẩy hoạt động lớn hơn, khiến thu nhập của ngân hàng dễ bị giảm sút khi doanh thu giảm.

2.2. Đa Dạng Hóa Thu Nhập và Ổn Định Hoạt Động Ngân Hàng

Về mặt lý thuyết, đa dạng hóa thu nhập và tăng tỷ lệ thu nhập ngoài lãi có thể tạo ra nguồn thu nhập hoạt động ổn định hơn cho ngân hàng, từ đó cải thiện hiệu quả kinh doanh có điều chỉnh rủi ro (Odesanmi và Wolfe, 2007). Tuy nhiên, các nghiên cứu thực nghiệm không hoàn toàn ủng hộ điều này. Một số nghiên cứu cho thấy thu nhập ngoài lãi có thể làm tăng rủi ro cho các NHTM.

2.3. Nghiên Cứu Thực Nghiệm Về Thu Nhập Ngoài Lãi Rủi Ro

Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng thu nhập ngoài lãi có thể làm tăng rủi ro cho các NHTM. Nghiên cứu của Delpachitra và Lester (2013); Lepetit, Nys, Rous, và Tarazi (2008); Li và Zhang (2013); Maudos (2017); và Williams (2016) đều ủng hộ quan điểm này. Các nghiên cứu này gợi ý rằng việc tăng cường thu nhập ngoài lãi cần được quản lý cẩn thận để tránh gây ra những tác động tiêu cực đến sự ổn định của ngân hàng.

III. Cách Tiếp Cận Phân Tích Định Lượng Tác Động TNNL ASEAN

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích định lượng để đánh giá tác động của thu nhập ngoài lãi đến hiệu quả hoạt động của các NHTM ASEAN. Dữ liệu bảng cân bằng của 36 NHTM thuộc khu vực ASEAN từ năm 2008 đến 2020 được thu thập từ cơ sở dữ liệu Thomson Reuters. Phương pháp hồi quy tác động cố định (Fixed Effects) được sử dụng để xác định các phân phối tiên nghiệm cho các tham số trong mô hình. Sau đó, phân tích Bayes với dữ liệu bảng được áp dụng để ước lượng các mô hình và xác định xác suất xảy ra giả thuyết. Cuối cùng, mô hình hồi quy ngưỡng của Hansen (1999) được sử dụng để xác định các ngưỡng của thu nhập ngoài lãi và đánh giá tác động tương ứng.

3.1. Thu Thập Dữ Liệu Vĩ Mô Và Vi Mô Ngân Hàng ASEAN

Dữ liệu được thu thập từ cơ sở dữ liệu Thomson Reuters, bao gồm cả dữ liệu vi mô cấp ngân hàng và vĩ mô cấp quốc gia của khu vực ASEAN trong giai đoạn 2008 – 2020. Nghiên cứu được tiến hành với dữ liệu của 36 ngân hàng thương mại tại các quốc gia trong khu vực ASEAN, bao gồm: Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore, Thailand và Việt Nam.

3.2. Ước Lượng Mô Hình Bằng Phương Pháp Phân Tích Bayes

Phân tích Bayes với dữ liệu bảng được áp dụng để ước lượng các mô hình nhằm xác định xác suất xảy ra giả thuyết. Ưu điểm của phân tích Bayes so với giá trị p-value là nó cho thấy xác suất xảy ra giả thuyết. Việc sử dụng phân tích Bayes có thể đưa ra kết luận toàn diện hơn về các giả thuyết nghiên cứu so với các phân tích dựa trên p-value trước đây.

3.3. Xác Định Ngưỡng Thu Nhập Ngoài Lãi Với Mô Hình Hansen

Để xác định các ngưỡng và đánh giá tác động của thu nhập ngoài lãi đến hiệu quả hoạt động của NHTM tại khu vực ASEAN tương ứng với các ngưỡng này, chúng tôi sử dụng mô hình hồi quy ngưỡng đối với dữ liệu bảng được đề xuất bởi Hansen (1999). Đây là một đóng góp mới của nghiên cứu này so với các nghiên cứu trước đây, giúp xác định rõ hơn tác động của thu nhập ngoài lãi ở các mức khác nhau.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Tác Động Thực Tế Đến NHTM ASEAN

Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ cung cấp bằng chứng cho tác động của thu nhập ngoài lãi đến hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại. Kết quả nghiên cứu này sẽ củng cố và bổ sung cho các lý thuyết tài chính doanh nghiệp đương đại như lý thuyết thông tin hữu ích, lý thuyết người đại diện, lý thuyết các bên liên quan. Việc sử dụng phân tích Bayes và mô hình hồi quy ngưỡng của Hansen (1999) cũng đóng góp về mặt phương pháp. Các kết luận phù hợp với các quốc gia trong khu vực ASEAN có thể giúp các nhà làm chính sách và quản trị ngân hàng có những chính sách phù hợp nhằm gia tăng hiệu quả hoạt động ngân hàng.

4.1. Củng Cố Lý Thuyết Tài Chính Doanh Nghiệp Hiện Đại

Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ cung cấp bằng chứng cho tác động của thu nhập ngoài lãi đến hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại. Kết quả nghiên cứu này sẽ củng cố và bổ sung cho các lý thuyết tài chính doanh nghiệp đương đại như lý thuyết thông tin hữu ích, lý thuyết người đại diện, lý thuyết các bên liên quan.

4.2. Hàm Ý Chính Sách Cho Ngân Hàng Trung Ương Và NHTM

Các kết luận phù hợp với các quốc gia trong khu vực ASEAN có thể giúp các nhà làm chính sách và quản trị ngân hàng có những chính sách phù hợp nhằm gia tăng hiệu quả hoạt động của ngân hàng thương mại, từ đó tạo động lực cho hoạt động nền kinh tế và gia tăng sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Nghiên cứu này có ý nghĩa thực tiễn lớn, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt của ngành ngân hàng.

4.3. Đề Xuất Giải Pháp Cho NHTM Tại Thành Phố Hồ Chí Minh

Trên cơ sở tận dụng kết quả nghiên cứu tại khu vực ASEAN, các hàm ý chính sách mà nghiên cứu này rút ra có thể đề xuất riêng cho các NHTM trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh các ngân hàng tại TP.HCM đang nỗ lực để phát triển và cạnh tranh trên thị trường.

V. Hàm Ý Chính Sách Phát Triển TNNL Và Nâng Cao ROA ROE

Nghiên cứu này tập trung vào các mục tiêu cụ thể: (i) Nghiên cứu hiệu quả hoạt động và thu nhập ngoài lãi của các NHTM; (ii) Đánh giá tác động của thu nhập ngoài lãi đến HQHĐ; (iii) Xác định ngưỡng thu nhập ngoài lãi và đánh giá tác động của nó; (iv) Đề xuất các hàm ý chính sách để nâng cao HQHĐ. Các câu hỏi nghiên cứu bao gồm: Hiệu quả hoạt động và tỷ lệ thu nhập ngoài lãi của các NHTM như thế nào? Tác động của thu nhập ngoài lãi đến HQHĐ ra sao? Có tồn tại ngưỡng nào không? Các hàm ý chính sách nào có thể nâng cao HQHĐ?

5.1. Nghiên Cứu Hiệu Quả Hoạt Động Và Thu Nhập Ngoài Lãi

Nghiên cứu này đi sâu vào việc phân tích và đánh giá hiệu quả hoạt động và thu nhập ngoài lãi của các NHTM trong khu vực ASEAN. Mục tiêu là hiểu rõ hơn về cơ cấu thu nhập và hiệu quả sử dụng nguồn lực của các ngân hàng, từ đó đưa ra các khuyến nghị phù hợp.

5.2. Đánh Giá Tác Động Của Thu Nhập Ngoài Lãi Đến HQHĐ

Một trong những mục tiêu chính của nghiên cứu là đánh giá tác động của thu nhập ngoài lãi đến hiệu quả hoạt động của các NHTM trong khu vực ASEAN. Kết quả đánh giá sẽ cung cấp bằng chứng thực nghiệm để xác định liệu việc tăng cường thu nhập ngoài lãi có thực sự cải thiện hiệu quả hoạt động hay không.

5.3. Xác Định Ngưỡng Thu Nhập Ngoài Lãi Tối Ưu

Nghiên cứu này cũng tập trung vào việc xác định ngưỡng thu nhập ngoài lãi tối ưu, tức là mức độ thu nhập ngoài lãi mà tại đó tác động đến hiệu quả hoạt động là lớn nhất. Việc xác định ngưỡng này có ý nghĩa quan trọng trong việc định hướng chiến lược phát triển cho các NHTM.

VI. Kết Luận Tương Lai Phát Triển Ngân Hàng Thương Mại ASEAN

Đối tượng nghiên cứu là thu nhập ngoài lãi, hiệu quả hoạt động, và tác động giữa chúng. Phạm vi nghiên cứu bao gồm dữ liệu vi mô cấp ngân hàng và vĩ mô cấp quốc gia của khu vực ASEAN trong giai đoạn 2008-2020. Nghiên cứu được thực hiện với dữ liệu của 36 ngân hàng thương mại tại các quốc gia trong khu vực ASEAN, bao gồm Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore, Thailand và Việt Nam. Các phương pháp định tính và định lượng được sử dụng, bao gồm hồi quy tác động cố định, phân tích Bayes, và mô hình hồi quy ngưỡng của Hansen (1999).

6.1. Phạm Vi Nghiên Cứu Về Thu Nhập Ngoài Lãi Ngân Hàng ASEAN

Phạm vi nghiên cứu bao gồm dữ liệu vi mô cấp ngân hàng và vĩ mô cấp quốc gia của khu vực ASEAN trong giai đoạn 2008-2020. Nghiên cứu được thực hiện với dữ liệu của 36 ngân hàng thương mại tại các quốc gia trong khu vực ASEAN, bao gồm Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore, Thailand và Việt Nam. Dữ liệu được thu thập từ cơ sở dữ liệu Thomson Reuters.

6.2. Phương Pháp Nghiên Cứu Kết Hợp Định Tính Và Định Lượng

Để đạt được các mục tiêu nghiên cứu, đề tài sử dụng các phương pháp định tính và định lượng cụ thể như sau: phân tích các nghiên cứu liên quan, phát triển các giả thuyết nghiên cứu, thiết lập và đề xuất các biến cho mô hình hồi quy để kiểm chứng các giả thuyết, sử dụng phương pháp hồi quy tác động cố định (Fixed Effects), phân tích Bayes và mô hình hồi quy ngưỡng của Hansen (1999).

6.3. Đóng Góp Của Đề Tài Vào Khoa Học Và Thực Tiễn

Về mặt lý thuyết, kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ cung cấp bằng chứng cho tác động của thu nhập ngoài lãi đến hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại. Về mặt phương pháp, việc sử dụng phân tích Bayes có thể đưa ra kết luận toàn diện hơn và việc sử dụng mô hình hồi quy ngưỡng của Hansen (1999) cũng là một đóng góp mới. Về mặt thực tiễn, các kết luận phù hợp có thể giúp các nhà làm chính sách và quản trị ngân hàng đưa ra quyết định phù hợp.

Nội dung chính

Nghiên Cứu Tác Động Của Thu Nhập Ngoài Lãi Đến Hiệu Quả Hoạt Động Của Các Ngân Hàng Thương Mại Trong Khu Vực ASEAN

---

Tóm tắt nghiên cứu

• Vấn đề nghiên cứu chính (Research Question): Trong bối cảnh trần tín dụng bị kiểm soát và rủi ro cho vay gia tăng, chiến lược đa dạng hóa sang thu nhập ngoài lãi (Non-Interest Income - NII) thực sự tác động như thế nào đến khả năng sinh lời và mức độ an toàn vốn của các ngân hàng thương mại (NHTM) tại khu vực ASEAN? Liệu có tồn tại một ngưỡng tỷ trọng NII tối ưu để tối đa hóa hiệu quả hoạt động?
• Phương pháp nghiên cứu (Methodology Snapshot): Đề tài sử dụng mẫu dữ liệu bảng cân bằng gồm 36 NHTM tại 6 quốc gia ASEAN (Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore, Thái Lan, Việt Nam) giai đoạn 2008 – 2020 (455 quan sát) từ cơ sở dữ liệu Thomson Reuters. Phương pháp phân tích kết hợp mô hình tác động cố định (Fixed Effects), phân tích Bayes với thuật toán MCMC Metropolis-Hastings, hồi quy phân vị (Quantile Regression) và mô hình hồi quy ngưỡng dữ liệu bảng của Hansen (1999).
• Phát hiện chính (Key Findings): Xét trên tổng thể tuyến tính, thu nhập ngoài lãi có tác động tiêu cực đến hiệu quả hoạt động (ROE) và hiệu quả điều chỉnh rủi ro (SD_ROE, SD_ROA) với xác suất hậu nghiệm Bayes đạt 100%. Tuy nhiên, nghiên cứu phát hiện một hiệu ứng phi tuyến mang tính bước ngoặt: tồn tại ngưỡng NII tại mức 59,3% tổng thu nhập. Dưới ngưỡng 59,3%, gia tăng thu nhập ngoài lãi giúp nâng cao hiệu quả hoạt động; nhưng khi vượt quá ngưỡng 59,3%, thu nhập ngoài lãi sẽ đảo chiều gây suy giảm nghiêm trọng hiệu quả kinh doanh.
• Hàm ý thực tiễn (Implications): Cung cấp cơ sở định lượng quan trọng để các nhà quản trị ngân hàng thiết lập cơ cấu doanh thu tối ưu và giúp các cơ quan quản lý ban hành khung giám sát an toàn vĩ mô phù hợp.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng

Thực trạng và bối cảnh nghiên cứu

Mô hình kinh doanh truyền thống của các NHTM chủ yếu dựa vào hoạt động cấp tín dụng và thu nhập lãi thuần (NIM). Tuy nhiên, môi trường tài chính hiện đại đang đối mặt với nhiều thách thức: rủi ro nợ xấu tiềm ẩn, biên lãi ròng bị thu hẹp do cạnh tranh khốc liệt và quy định kiểm soát trần tăng trưởng tín dụng từ các Ngân hàng Trung ương. Đồng thời, làn sóng số hóa, thương mại quốc tế và nhu cầu dịch vụ tài chính tiện ích thúc đẩy các ngân hàng chuyển dịch mạnh mẽ sang mảng phi tín dụng (thanh toán số, môi giới, tư vấn, đầu tư chứng khoán, bảo hiểm - Bancassurance).

Khe hổng nghiên cứu (Research Gap)

Mặc dù lý thuyết danh mục đầu tư cho rằng đa dạng hóa thu nhập giúp phân tán rủi ro, các nghiên cứu thực nghiệm trên thế giới lại đưa ra nhiều kết luận trái chiều và mâu thuẫn:

1. Sự bất đồng về chiều hướng tác động: Một số học giả (DeYoung & Rice, 2004; Stiroh, 2004) khẳng định thu nhập ngoài lãi gia tăng hiệu quả, trong khi các công trình khác (Lepetit et al., 2008; Sun et al., 2017) chỉ ra NII làm tăng mức độ biến động lợi nhuận và rủi ro hệ thống.
2. Thiếu vắng nghiên cứu khu vực ASEAN: Đa số nghiên cứu tập trung vào các thị trường phát triển (Mỹ, Châu Âu), vốn có cấu trúc thị trường và năng lực quản trị rủi ro khác biệt lớn so với các nền kinh tế đang phát triển tại Đông Nam Á.
3. Khoảng trống về mô hình phi tuyến và xác suất: Các công trình trước đây chủ yếu sử dụng kiểm định $p$-value truyền thống và giả định mối quan hệ tuyến tính đơn điệu, bỏ qua việc xác định một ngưỡng định lượng cụ thể để trả lời câu hỏi: Mở rộng thu nhập ngoài lãi đến mức nào là an toàn?

Tầm quan trọng và tính thời sự

Báo cáo nghiên cứu khoa học cấp Thành phố do ThS. Phan Thị Thu Hằng chủ nhiệm (Sở Khoa học và Công nghệ TP. Hồ Chí Minh nghiệm thu năm 2021) có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đề tài cung cấp bằng chứng thực nghiệm chuyên sâu trong giai đoạn 2008 – 2020, làm cơ sở khoa học để tái cơ cấu hệ thống NHTM tại khu vực ASEAN nói chung và các tổ chức tín dụng tại TP. Hồ Chí Minh nói riêng.

---

Phương pháp nghiên cứu và cách tiếp cận

Nghiên cứu áp dụng quy trình định lượng đa tầng, tích hợp các phương pháp kinh tế lượng hiện đại nhằm đảm bảo tính chuẩn xác và độ tin cậy của kết quả.

1. Thiết kế dữ liệu và Hệ biến số

• Mẫu nghiên cứu: Dữ liệu bảng cân bằng gồm 36 ngân hàng tại 6 quốc gia: Indonesia (9), Việt Nam (8), Philippines (5), Thái Lan (4), Singapore (4), Malaysia (6).
• Biến phụ thuộc (Hiệu quả hoạt động - HQHĐ):
  • $ROE$: Lợi nhuận sau thuế / Vốn chủ sở hữu bình quân.
  • $ROA$: Lợi nhuận sau thuế / Tổng tài sản bình quân.
  • $SD_ROE = ROE / \sigma(ROE)$: Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu đã điều chỉnh rủi ro (độ lệch chuẩn 3 năm).
  • $SD_ROA = ROA / \sigma(ROA)$: Tỷ suất sinh lời trên tài sản đã điều chỉnh rủi ro.
• Biến độc lập cốt lõi:
  • $NII$: Tỷ lệ thu nhập thuần ngoài lãi / Tổng thu nhập hoạt động (Non-Interest Income).
• Biến kiểm soát nội tại:
  • $ETA$: Vốn chủ sở hữu / Tổng tài sản (Đại diện cho cấu trúc an toàn vốn).
  • $BANKSIZE$: Logarit tự nhiên của tổng tài sản (Đại diện cho quy mô ngân hàng).
  • $NPL$: Tỷ lệ nợ xấu / Tổng dư nợ (Đại diện cho rủi ro tín dụng).

2. Kỹ thuật phân tích chuyên sâu

• Phương pháp Bayes (Bayesian Analysis): Khắc phục triệt để nhược điểm của giá trị $p$-value truyền thống. Phân tích Bayes sử dụng thuật toán lấy mẫu Metropolis-Hastings với chuỗi MCMC kích thước 12.500 bước lặp (burn-in 2.500). Phân phối tiên nghiệm (Prior) được thiết lập chuẩn hóa từ kết quả Fixed Effects.
• Hồi quy phân vị (Quantile Regression): Đánh giá tác động của $NII$ tại các phân vị thứ 25, 50 và 75 nhằm kiểm tra độ bền vững của mô hình trên các nhóm ngân hàng có mức sinh lời từ thấp đến cao.
• Mô hình hồi quy ngưỡng Hansen (1999): Sử dụng thuật toán tìm kiếm trên lưới phân vị 1% đến 99% kết hợp kỹ thuật lặp lại Bootstrap (700 lần kiểm định hiệu ứng ngưỡng, 300 lần kiểm định số lượng ngưỡng) để xác định điểm gãy phi tuyến tính.

---

Phát hiện chính của nghiên cứu

Kết quả thực nghiệm từ dữ liệu 36 NHTM ASEAN mang lại những phát hiện quan trọng:

Chỉ tiêu phân tích	Mô hình Tuyến tính (FEM / Bayes)	Dưới ngưỡng ($NII < 59,3%$)	Vượt ngưỡng ($NII \ge 59,3%$)
Tác động đến $ROE$	Tiêu cực ($\beta = -0,008; p < 0,01$)	Tích cực (+)	Tiêu cực mạnh (-)
Tác động đến $SD_ROE$	Tiêu cực ($\beta = -0,217; p < 0,01$)	Tích cực (+)	Tiêu cực mạnh (-)
Tác động đến $SD_ROA$	Tiêu cực ($\beta = -0,130; p < 0,01$)	Tích cực (+)	Tiêu cực mạnh (-)
Xác suất Bayes $P(\beta < 0)$	100%	-	-
Kiểm định ngưỡng Hansen	Tồn tại 1 ngưỡng duy nhất ($p = 0,000$)	Vùng an toàn sinh lời	Vùng tổn thương rủi ro

1. Đánh giá tổng thể: Xu hướng tương quan nghịch tuyến tính

Trong mô hình hồi quy tuyến tính, thu nhập ngoài lãi có tác động tiêu cực đến hiệu quả hoạt động:

• Hệ số hồi quy của $NII$ đối với $ROE$ là $-0,008$ ($p < 0,01$), đối với $SD_ROE$ là $-0,217$ ($p < 0,01$) và đối với $SD_ROA$ là $-0,130$ ($p < 0,01$).
• Phân tích Bayes khẳng định xác suất xuất hiện tác động tiêu cực của $NII$ lên các chỉ tiêu hiệu quả đạt mức 100% ($Mean = 1,000; MCSE = 0,000$).
• Lý giải nguyên nhân: Chi phí chuyển đổi dịch vụ phi lãi của khách hàng rất thấp, khiến nguồn thu này dễ biến động hơn thu nhập lãi. Đồng thời, phát triển dịch vụ ngoài lãi đòi hỏi đòn bẩy hoạt động cao, chi phí cố định lớn (đầu tư hệ thống CNTT, nhân sự chuyên trách) và phụ thuộc vào biến động thị trường tài chính.

2. Phát hiện đột phá: Sự tồn tại của ngưỡng 59,3%

Kiểm định tỷ lệ hợp lý (Likelihood Ratio Test) với 700 lần Bootstrap xác nhận sự tồn tại của hiệu ứng ngưỡng ($p = 0,000 < 0,01$). Kiểm định số lượng ngưỡng bác bỏ mô hình 2 ngưỡng ($p = 0,2467$) và mô hình 3 ngưỡng ($p = 0,8300$), khẳng định hệ thống ngân hàng ASEAN tồn tại duy nhất một ngưỡng tối ưu tại $NII = 59,3%$.

        Hiệu quả hoạt động (ROE, SD_ROE)
            0%                            59,3%          100%
                                Tỷ trọng Thu nhập ngoài lãi (NII)

3. Cơ chế tác động 2 chiều theo ngưỡng

• Khi $NII < 59,3%$: Thu nhập ngoài lãi phát huy vai trò đa dạng hóa tích cực. Các dịch vụ cơ bản (phí thanh toán, thẻ, quản lý dòng tiền) giúp khai thác tối đa mạng lưới chi nhánh, tạo nguồn thu bổ sung ổn định mà không làm phát sinh rủi ro vượt tầm kiểm soát.
• Khi $NII \ge 59,3%$: Thu nhập ngoài lãi chuyển sang tác động tiêu cực rõ rệt. Khi vượt qua điểm tới hạn, ngân hàng có xu hướng lấn sân sang các hoạt động rủi ro cao (kinh doanh phái sinh phức tạp, tự doanh chứng khoán, đầu tư bất động sản). Khi thị trường tài chính biến động xấu, chi phí cố định cao và đòn bẩy hoạt động lớn sẽ làm xói mòn lợi nhuận và gia tăng nguy cơ mất thanh khoản.

4. Tính vững của mô hình qua hồi quy phân vị

Kết quả hồi quy phân vị tại các mức 25%, 50% và 75% đều cho hệ số $NII$ âm có ý nghĩa thống kê ở mức 1%, chứng minh tính đồng nhất của hiện tượng trên toàn bộ phân khúc ngân hàng (từ nhóm hiệu quả thấp đến nhóm hiệu quả cao).

---

Đóng góp khoa học và giá trị ứng dụng

1. Đóng góp về mặt học thuật và lý thuyết

• Bổ sung lý thuyết danh mục đầu tư: Bác bỏ giả định tuyến tính đơn giản về lợi ích đa dạng hóa trong ngân hàng; chứng minh quan hệ giữa thu nhập ngoài lãi và hiệu quả kinh doanh tuân theo mô hình phi tuyến hình chữ U ngược (Inverted U-shape).
• Làm sáng tỏ lý thuyết người đại diện: Khi tỷ trọng phi tín dụng quá cao, sự bất cân xứng thông tin và áp lực lợi nhuận ngắn hạn có thể khiến các nhà quản lý theo đuổi các thương vụ kinh doanh rủi ro, gây tổn hại cho cổ đông.

2. Đột phá về phương pháp nghiên cứu

• Tiên phong tích hợp phân tích suy luận Bayes và mô hình ngưỡng Hansen (1999) trên cùng một tập dữ liệu bảng ngành ngân hàng, mang lại kết luận vững chắc dựa trên phân phối xác suất thực thay vì phụ thuộc thuần túy vào kiểm định $p$-value.

3. Hàm ý chính sách và thực tiễn quản trị

• Đối với các NHTM khu vực ASEAN và Việt Nam:
  • Cần xây dựng kế hoạch tăng trưởng thu nhập ngoài lãi có kiểm soát, duy trì tỷ trọng NII trong khoảng an toàn dưới 50% – 55% tổng thu nhập để giữ biên độ phòng vệ an toàn so với ngưỡng 59,3%.
  • Ưu tiên mở rộng các dịch vụ phi tín dụng cốt lõi ít rủi ro (thanh toán quốc tế, quản lý tài sản, ngân hàng số bán lẻ) thay vì phụ thuộc vào hoạt động tự doanh đầu tư mang tính đầu cơ.
• Đối với các NHTM trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh:
  • Tận dụng lợi thế trung tâm tài chính để số hóa dịch vụ thanh toán và thu phí dịch vụ chuỗi cung ứng; tuy nhiên, cần kiểm soát chặt chẽ tỷ lệ chi phí hoạt động trên thu nhập (CIR) của các dự án công nghệ mới.
• Đối với Ngân hàng Nhà nước và Cơ quan quản lý:
  • Bổ sung chỉ tiêu tỷ trọng thu nhập ngoài lãi vào hệ thống chỉ báo cảnh báo sớm rủi ro (CAMELS); xây dựng quy chế an toàn vốn riêng biệt cho các nghiệp vụ phi truyền thống quy mô lớn.

---

Đối tượng quan tâm và giá trị mang lại

• Giảng viên và Nhà nghiên cứu học thuật:
  • Tham khảo khung phương pháp luận hiện đại kết hợp Bayes và hồi quy ngưỡng dữ liệu bảng.
  • Sử dụng dữ liệu và kết quả nghiên cứu làm tiền đề cho các đề tài mở rộng về cấu trúc thu nhập ngân hàng.
• Lãnh đạo cấp cao và Chuyên gia Quản trị rủi ro Ngân hàng (Board / CRO / CFO):
  • Định lượng chính xác "trần an toàn" cho mảng kinh doanh dịch vụ phi tín dụng.
  • Tối ưu hóa cơ cấu phân bổ vốn và kiểm soát đòn bẩy hoạt động tại từng khối kinh doanh.
• Cơ quan Quản lý và Hoạch định Chính sách (NHNN, Sở KH&CN):
  • Có cơ sở thực tiễn khoa học để thẩm định, định hướng chính sách phát triển hệ thống ngân hàng bền vững và kiểm soát rủi ro hệ thống.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Phát hiện quan trọng nhất của nghiên cứu này là gì?

Trả lời: Phát hiện cốt lõi là sự tồn tại của ngưỡng thu nhập ngoài lãi tại mức 59,3% tổng thu nhập. Dưới mức này, thu ngoài lãi giúp tăng hiệu quả; vượt qua mức này, tác động sẽ đảo chiều tiêu cực, làm giảm sút ROE và gia tăng rủi ro hệ thống.

2. Phương pháp phân tích Bayes trong bài có ưu thế gì so với OLS truyền thống?

Trả lời: Thay vì chỉ cung cấp giá trị $p$-value (vốn chỉ đo lường xác suất dữ liệu xảy ra khi giả thuyết $H_0$ đúng), phân tích Bayes kết hợp phân phối tiên nghiệm và hàm khả năng để đưa ra xác suất xảy ra trực tiếp của giả thuyết ($P(H_1) = 100%$), giúp kết luận khoa học có độ tin cậy vượt trội.

3. Kết quả ngưỡng 59,3% có thể áp dụng chung cho mọi ngân hàng tại Việt Nam không?

Trả lời: Ngưỡng 59,3% được xác định dựa trên mức bình quân của 36 ngân hàng hàng đầu thuộc 6 nước ASEAN. Đối với từng NHTM Việt Nam, ngưỡng cụ thể có thể dao động nhẹ tùy thuộc vào quy mô vốn, trình độ công nghệ và năng lực quản trị rủi ro; tuy nhiên, đây là mốc tham chiếu trần an toàn vĩ mô mang tính chuẩn mực.

4. Hướng nghiên cứu tiếp theo (Next Steps) có thể phát triển là gì?

Trả lời: Các nghiên cứu tương lai có thể phân rã sâu $NII$ thành từng thành phần cụ thể (thu phí dịch vụ, kinh doanh ngoại hối, đầu tư chứng khoán, Bancassurance) và bổ sung dữ liệu giai đoạn biến động sau đại dịch COVID-19.

5. Ứng dụng thực tế tức thì của nghiên cứu này cho các ngân hàng là gì?

Trả lời: Ngân hàng có thể rà soát lại cơ cấu doanh thu trong chiến lược kinh doanh trung hạn, đặt trần tỷ trọng đóng góp của mảng phi tín dụng quanh mức 45% - 50% tổng thu nhập để tối ưu hóa khả năng sinh lời mà không chạm ngưỡng rủi ro.

---

Kết luận

Báo cáo nghiên cứu khoa học "Nghiên cứu tác động của thu nhập ngoài lãi đến hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại trong khu vực ASEAN" đã giải quyết trọn vẹn và chuẩn xác câu hỏi học thuật về mối quan hệ giữa đa dạng hóa nguồn thu và hiệu quả ngân hàng. Việc phát hiện ngưỡng giới hạn 59,3% cùng đóng góp đột phá về phương pháp luận Bayes và hồi quy ngưỡng Hansen là nguồn tham khảo vô giá cho giới học thuật, giới quản trị ngân hàng và các cơ quan hoạch định chính sách tài chính - tiền tệ.

---

Tài liệu tổng hợp dựa trên Báo cáo kết quả nhiệm vụ KH&CN cấp Thành phố (TP. Hồ Chí Minh - 2021) do ThS. Phan Thị Thu Hằng chủ nhiệm.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu nghiên cứu Chương 2: Cơ sở lý thuyết Chương 3: Phương pháp nghiên cứu Chương 4: Kết quả nghiên cứu Chương 5: Kết luận và hàm ý quản trị 12 Chương 2: Cơ sở lý thuyết 2. Các khái niệm liên quan Trong thời gian vừa qua, các Ngân hàng đã và đang có sự thay đổi trong cơ cấu thu nhập của mình theo hướng giảm dần thu từ lãi và tích cực gia tăng thu từ các hoạt động ngoài lãi như: dịch vụ, đầu tư, chứng khoán, môi giới, tư vấn… Trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu thực nghiệm về tác động của thu nhập ngoài lãi đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của NHTM. Theo Stiroh (2004), DeYoung và Rice (2004) việc kết hợp các dịch vụ ngân hàng, gia tăng tỷ lệ thu nhập ngoài lãi sẽ tạo ra thu nhập ổn định, tối ưu hóa chi phí quản lý và từ đó cải thiện hiệu quả kinh doanh cho các NHTM. Hiệu quả hoạt động ngân hàng và đo lường hiệu quả hoạt động Các NHTM hoạt động với mục tiêu tối đa hoá lợi nhuận với mức độ rủi ro là thấp nhất có thể.

Theo lý thuyết hệ thống thì HQHĐ của NHTM có thể được hiểu là khả năng biến đổi các đầu vào thành các đầu ra hay khả năng sinh lời hoặc giảm thiểu chi phí để tăng khả năng cạnh tranh với các định chế tài chính khác. Theo Berger và Mester (1997) thì HQHĐ của các NHTM thể hiện ở mối quan hệ giữa doanh thu và chi phí sử dụng các nguồn lực hay chính là khả năng biến các nguồn lực đầu vào thành các đầu ra tốt nhất trong hoạt động kinh doanh. Như vậy, HQHĐ của NHTM có thể được hiểu theo 3 hướng: Một là, tối thiểu hóa chi phí, tức là sử dụng ít nhất các yếu tố đầu vào như vốn, cơ sở vật chất, lao động… để tạo ra đầu ra như trước; Hai là, giữ nguyên đầu vào nhưng tạo ra lượng đầu ra nhiều hơn; Ba là sử dụng nhiều yếu tố đầu vào hơn nhưng lượng đầu ra được tạo ra tăng nhanh hơn so với tốc độ tăng đầu vào. Trong nghiên cứu này, Các NHTM được coi là hoạt động hiệu quả nếu nó đạt đến mức tối đa về kết quả đầu ra trong điều kiện sử dụng tối ưu các yếu tố đầu vào cho trước.

Theo Berger và Humphrey (1997), Heffernan và Fu (2008), phân tích HQHĐ của NHTM thường sử dụng hai phương pháp chính là: phương pháp sử dụng các chỉ số tài chính và phương pháp phân tích hiệu quả biên. 13 Phương pháp sử dụng các chỉ số tài chính Các chỉ số tài chính là công cụ được sử dụng phổ biến nhất trong đánh giá, phân tích và phản ánh hiệu quả hoạt động kinh doanh của các ngân hàng thương mại. Mỗi chỉ số cho biết mối quan hệ giữa hai biến số tài chính qua đó cho phép phân tích và so sánh giữa các chi nhánh, các ngân hàng và phân tích xu hướng biến động của các biến số này theo thời gian. Có nhiều loại hệ số tài chính được sử dụng để đánh giá các khía cạnh hoạt động khác nhau của một ngân hàng, các hệ số tài chính này bao gồm các tỷ số phản ánh khả năng sinh lợi, các tỷ số phản ánh hiệu quả hoạt động kinh doanh và các tỷ số phản ánh rủi ro tài chính của một ngân hàng.

Nhóm chỉ tiêu phản ánh khả năng sinh lời: Phản ánh tính hiệu quả của một đồng vốn kinh doanh. Theo thông lệ quốc tế thường được phản ánh thông qua các chỉ tiêu sau: thu lãi biên ròng (NIM), thu ngoài lãi biên ròng (NOM), thu nhập hoạt động biên (TNHĐB), hệ số thu nhập trên cổ phiếu (EPS), thu nhập ròng trên tổng tài sản (ROA) và thu nhập ròng trên tổng vốn chủ sở hữu (ROE). Nhóm các chỉ tiêu phản ánh hiệu quả hoạt động kinh doanh: Với chiến lược tối đa hóa lợi nhuận, các ngân hàng thương mại thường nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh của mình bằng cách giảm chi phí hoạt động, tăng năng suất lao động trên cơ sở tự động hóa và nâng cao trình độ nhân viên. Bởi vậy, các thước đo phản ánh tính hiệu quả trong hoạt động của ngân hàng và năng suất lao động của nhân viên gồm các chỉ tiêu sau: Tổng chi phí hoạt động/tổng thu từ hoạt động, Năng suất lao động (Thu nhập hoạt động/Số nhân viên làm việc đầy đủ thời gian), Tổng thu hoạt động/tổng tài sản.

Nhóm chỉ tiêu phản ánh rủi ro tài chính: Ngoài việc quan tâm đến việc nâng cao giá trị cổ phiếu và đẩy mạnh khả năng sinh lời, thông thường trong hoạt động của mình các ngân hàng thương mại cũng thực hiện việc kiểm soát chặt chẽ những rủi ro mà họ phải đối mặt. Trong một nền kinh tế có nhiều biến động như hiện nay, khiến các nhà quản trị ngân hàng tập trung nhiều hơn vào công việc kiểm soát và đo lường rủi ro trong hoạt động của ngân hàng, đó là: rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản, rủi ro lãi suất, rủi ro phá sản và rủi ro thu nhập. 14 Trong phân tích hoạt động kinh doanh của các ngân hàng thương mại hiện nay, thì các tỷ số tài chính vẫn được sử dụng khá phổ biến vì chúng khá đơn giản và tương đối dễ hiểu trong phân tích, tuy nhiên chính mức độ đơn giản của nó có thể trở thành vấn đề khá phức tạp nếu các nhà quản lý cố gắng đưa ra một bức tranh tổng thể khi kết hợp nhiều mặt, nhiều khía cạnh hoạt động khác nhau của ngân hàng. Vì mỗi tỷ số chỉ cho biết hay đánh giá mỗi quan hệ tỷ lệ giữa hai biến số cụ thể, không có một tỷ số nào cho chúng ta các kết luận tổng quát về tình trạng của một ngân hàng, do đó, trong việc đánh giá tổng quan thực trạng của một ngân hàng cần phải xem xét một loạt các chỉ số.

Việc xem xét đồng thời hoặc việc tổng hợp các kết quả phân tích từ các tỷ số khác nhau có thể đưa đến nguy cơ nhầm lẫn trong việc đánh giá hoạt động của các ngân hàng vì các chỉ số này chỉ là những chỉ số phân tích đơn. Để khắc phục các nhược điểm trong phân tích của các hệ số tài chính này gần đây các nhà kinh tế đã ứng dụng phương pháp phân tích hiệu quả biên để đánh giá hiệu quả hoạt động kinh doanh của các ngân hàng, đây là một phương pháp mới và hiện đại nó giúp chúng ta có thể nhìn thấy một bức tranh tổng thể trong hoạt động của các ngân hàng. Phân tiếp theo sẽ trình bày các phương pháp này. Phương pháp phân tích hiệu quả biên Bên cạnh cách tiếp cận theo các chỉ số tài chính, hiện nay trên thế giới còn sử dụng phương pháp tiếp cận phân tích hiệu quả biên trong việc đánh giá hiệu quả hoạt động kinh doanh của ngân hàng.

Phương pháp này tính toán chỉ số hiệu quả tương đối dựa trên việc so sánh khoảng cách của các đơn vị (ngân hàng) với một đơn vị thực hiện hoạt động tốt nhất trên biên (biên này được tính từ tập số liệu). Công cụ này cho phép ta tính được chỉ số hiệu quả chung của từng ngân hàng dựa trên hoạt động của chúng và cho phép xếp hạng hiệu quả hoạt động kinh doanh của các ngân hàng. Hơn nữa, cách tiếp cận này còn cho phép các nhà quản lý xác định được thực tế hoạt động tốt nhất hiện tại trong đánh giá hệ thống của ngân hàng mình và đồng thời cho phép các nhà quản lý mở rộng khả năng hoạt động thực tế tốt nhất ở những nơi có thể áp dụng được và qua đó cải thiện được hiệu quả hoạt động kinh doanh toàn bộ của ngân hàng. 15 Phương pháp phân tích hiệu quả biên có thể được chia làm hai nhóm đó là cách tiếp cận tham số và cách tiếp cận phi tham số.

Cách tiếp cận tham số đòi hỏi phải chỉ định một dạng hàm cụ thể đối với đường biên hiệu quả, và có chỉ định của phân phối phi hiệu quả hoặc sai số ngẫu nhiên. Tuy nhiên nếu việc chỉ định dạng hàm sai thì kết quả tính toán sẽ ảnh hưởng ngược chiều đến các chỉ số hiệu quả. Các hoạt động kinh doanh trên lĩnh vực tài chính ngân hàng khá phức tạp cùng với các nguồn lực của yếu tố đầu vào – đầu ra đa dạng từ nhiều nguồn nên cách tiếp cận tham số thường được ít sử dụng trong việc đánh giá HQHĐ của NHTM. Cách tiếp cận phi tham số không đòi hỏi các ràng buộc về hình dáng của đường biên thực hiện tốt nhất, cũng như không đòi hỏi các ràng buộc về phân phối của các nhân tố phi hiệu quả trong số liệu như cách tiếp cận tham số, trừ ràng buộc các chỉ số hiệu quả phải nằm giữa 0 và 1, và giả sử không có sai số ngẫu nhiên hoặc sai số phép đo trong số liệu.

Phương pháp thường được sử dụng trong cách tiếp cận phi tham số là phương pháp phân tích bao dữ liệu DEA ((Data Envelopment Analysis), đây là phương pháp được sử dụng ngày càng phổ biến để đo lường hiệu quả trong hoạt động kinh doanh NH hiện đại (Grigorian, 2002). Phương pháp DEA được khởi xướng bởi Farrel (1957) và sau này được tiếp tục phát triển bởi Charnes, Cooper và Rhodes (1978); Banker, Charnes và Cooper (1984) và nhiều nhà khoa học khác nhằm đo lường hiệu quả kinh tế của một doanh nghiệp hay một đơn vị (Decision Making Unit – DMU). Phương pháp này dựa trên quan điểm cho rằng, nếu có thể ước lượng được đường giới hạn khả năng sản xuất của một đơn vị dựa trên tập hợp các biến đầu vào cho trước thì có thể xác định được hiệu quả của việc sử dụng các yếu tố đầu vào đó dựa trên tỷ lệ giữa kết quả thực tế đạt được và khả năng sản xuất. DEA cho phép xác định hiệu quả tương đối của các đơn vị hoạt động trong một hệ thống phức tạp.

Theo DEA thì một đơn vị hoạt động tốt nhất sẽ có chỉ số hiệu quả là 1, trong khi đó chỉ số của các đơn vị phi hiệu quả được tính bằng việc chiếu các đơn vị phi hiệu quả lên trên biên hiệu quả.