Luận án nghiên cứu xây dựng mô hình thực nghiệm bệnh tự kỷ bằng natri valproat và tác dụng cải thiện hành vi của môi trường phong phú trên chuột nhắt trắng

Nghiên cứu mô hình thực nghiệm bệnh tự kỷ trên chuột nhắt trắng với natri valproat và tác động của môi trường phong phú đến hành vi.

• Tác giả: Đào Thu Hồng
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Hải Anh
• Trường học: Học viện Quân y
• Chuyên ngành: Sinh lý học
• Đề tài: Nghiên cứu tác động của natri valproat và môi trường phong phú lên hành vi chuột nhắt trắng mắc bệnh tự kỷ
• Loại tài liệu: luận án

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ, KÝ HIỆU VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• 1. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Khái niệm và sơ lược lịch sử nghiên cứu bệnh tự kỷ
• 2.2. Tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh tự kỷ
• 2.3. Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh
• 2.3.1. Yếu tố di truyền
• 2.3.2. Yếu tố môi trường
• 2.3.3. Sự tương tác giữa yếu tố di truyền và yếu tố môi trường
• 2.3.4. Thay đổi sinh học thần kinh
• 2.4. Các phương pháp gây mô hình bệnh tự kỷ
• 2.4.1. Mô hình gây tổn thương não
• 2.4.2. Mô hình di truyền bệnh tự kỷ
• 2.4.3. Mô hình các yếu tố môi trường trong bệnh tự kỷ
• 2.5. Các bài tập đánh giá hành vi động vật gây mô hình bệnh tự kỷ
• 2.5.1. Bài tập đánh giá tương tác xã hội
• 2.5.2. Bài tập đánh giá sự giao tiếp, thông tin liên lạc
• 2.5.3. Bài tập đánh giá hành vi lặp lại
• 2.5.4. Bài tập đánh giá các triệu chứng liên quan
• 2.6. Phương pháp điều trị bệnh tự kỷ
• 2.6.1. Nguyên tắc điều trị
• 2.6.2. Can thiệp về hành vi
• 2.6.3. Trị liệu ngôn ngữ
• 2.6.4. Thuốc điều trị tự kỷ
• 2.7. Tác dụng của môi trường phong phú lên hành vi động vật gây mô hình bệnh tự kỷ
• 2.8. Nghiên cứu về bệnh tự kỷ tại Việt Nam
• 3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3. Thiết kế nghiên cứu
• 3.4. Phương tiện và hóa chất
• 3.5. Quy trình nghiên cứu
• 3.6. Xử lý số liệu
• 3.7. Địa điểm nghiên cứu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Xây dựng mô hình thực nghiệm bệnh tự kỷ trên chuột nhắt trắng chủng Swiss bằng tiêm natri valproat trước sinh
• 4.2. Ảnh hưởng của phơi nhiễm natri valproat trước sinh đến các hành vi
• 4.2.1. Ảnh hưởng đến sự phát triển phối hợp vận động, thăng bằng trong bài tập trên mặt phẳng nghiêng
• 4.2.2. Ảnh hưởng đến giao tiếp bằng phát âm siêu âm
• 4.2.3. Ảnh hưởng đến hoạt động vận động há phá trong môi trường mở
• 4.2.4. Ảnh hưởng đến hoạt động tương tác xã hội trong mê lộ ba buồng
• 4.2.5. Ảnh hưởng đến hành vi liên quan đến lo lắng trong bài tập mê lộ chữ thập
• 4.2.6. Ảnh hưởng đến khả năng phối hợp vận động, thăng bằng trong bài tập trên rotarod
• 4.2.7. Ảnh hưởng đến khả năng học tập và trí nhớ không gian trong mê lộ nước
• 4.3. Tác dụng của môi trường phong phú lên hành vi trên chuột nhắt đã gây mô hình thực nghiệm bệnh tự kỷ
• 4.3.1. Ảnh hưởng của natri valproat liều 500 mg/kg cân nặng lên hành vi trên chuột nhắt trước khi nuôi trong môi trường phong phú
• 4.3.2. Tác dụng của môi trường phong phú lên hành vi trên chuột nhắt được gây mô hình thực nghiệm bệnh tự kỷ bằng phơi nhiễm natri valproat trước sinh liều 500 mg/kg cân nặng
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1
• PHỤ LỤC 2
• PHỤ LỤC 3

Tóm tắt

I. Giới thiệu

Bệnh tự kỷ là một rối loạn phát triển phức tạp, ảnh hưởng đến khả năng giao tiếp và tương tác xã hội. Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá tác động của natri valproat và môi trường phong phú lên hành vi của chuột nhắt trắng mắc bệnh tự kỷ. Natri valproat được biết đến như một tác nhân gây ra các bất thường phát triển, trong khi môi trường phong phú có thể cải thiện hành vi và chức năng não bộ. Mục tiêu chính của nghiên cứu là xây dựng mô hình thực nghiệm bệnh tự kỷ và đánh giá tác động của môi trường phong phú lên hành vi của chuột nhắt trắng.

II. Tác động của natri valproat

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng natri valproat có tác động tiêu cực đến sự phát triển hành vi của chuột nhắt trắng. Các thí nghiệm cho thấy chuột phơi nhiễm với natri valproat trước sinh có biểu hiện hành vi tương tự như trẻ mắc bệnh tự kỷ, bao gồm sự giảm khả năng giao tiếp và tương tác xã hội. Cụ thể, chuột trong nhóm phơi nhiễm cho thấy sự giảm sút trong các bài tập đánh giá hành vi xã hội và khả năng phối hợp vận động. Điều này cho thấy tác động của natri valproat không chỉ ảnh hưởng đến hành vi mà còn đến sự phát triển thần kinh của động vật.

2.1. Hành vi xã hội

Hành vi xã hội của chuột nhắt trắng bị ảnh hưởng rõ rệt khi phơi nhiễm với natri valproat. Các thí nghiệm trong mê lộ ba buồng cho thấy chuột phơi nhiễm có thời gian và số lần tương tác xã hội thấp hơn so với nhóm chứng. Điều này cho thấy tác động của natri valproat có thể dẫn đến sự giảm khả năng giao tiếp và tương tác xã hội, một trong những đặc điểm chính của bệnh tự kỷ.

2.2. Hành vi lặp lại

Chuột nhắt trắng phơi nhiễm với natri valproat cũng thể hiện hành vi lặp lại nhiều hơn. Các bài tập đánh giá hành vi lặp lại cho thấy sự gia tăng trong các hành vi không thích hợp, điều này tương đồng với các triệu chứng của bệnh tự kỷ. Sự gia tăng này có thể liên quan đến sự thay đổi trong cấu trúc não bộ do natri valproat gây ra.

III. Tác động của môi trường phong phú

Môi trường phong phú đã được chứng minh là có tác dụng tích cực lên hành vi của chuột nhắt trắng mắc bệnh tự kỷ. Các nghiên cứu cho thấy rằng việc nuôi dưỡng trong môi trường phong phú giúp cải thiện khả năng giao tiếp và tương tác xã hội của chuột. Sự đa dạng trong môi trường sống kích thích hoạt động não bộ, từ đó cải thiện hành vi. Kết quả cho thấy chuột được nuôi trong môi trường phong phú có sự cải thiện rõ rệt trong các bài tập đánh giá hành vi xã hội và khả năng học tập.

3.1. Cải thiện hành vi xã hội

Chuột nhắt trắng được nuôi trong môi trường phong phú cho thấy sự gia tăng trong các hành vi xã hội. Các thí nghiệm cho thấy thời gian tương tác xã hội của chuột trong môi trường này cao hơn so với nhóm chuột nuôi trong môi trường chuẩn. Điều này cho thấy tác động của môi trường phong phú có thể làm giảm các triệu chứng của bệnh tự kỷ.

3.2. Tăng cường khả năng học tập

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng môi trường phong phú có tác dụng tích cực đến khả năng học tập của chuột. Các bài kiểm tra trí nhớ không gian cho thấy chuột trong môi trường phong phú có khả năng tìm kiếm bến đỗ tốt hơn. Điều này cho thấy rằng việc cải thiện môi trường sống có thể là một phương pháp can thiệp hiệu quả cho những cá thể mắc bệnh tự kỷ.

IV. Kết luận

Nghiên cứu này đã chỉ ra rằng natri valproat có tác động tiêu cực đến hành vi của chuột nhắt trắng, trong khi môi trường phong phú có thể cải thiện các hành vi này. Kết quả nghiên cứu mở ra hướng đi mới trong việc tìm kiếm các phương pháp can thiệp cho bệnh tự kỷ, nhấn mạnh tầm quan trọng của môi trường sống trong việc phát triển hành vi và chức năng não bộ. Việc áp dụng các biện pháp can thiệp dựa trên môi trường có thể giúp cải thiện chất lượng cuộc sống cho những người mắc bệnh tự kỷ.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Rối loạn phổ tự kỷ (Autism Spectrum Disorder - ASD) là một hội chứng rối loạn phát triển thần kinh lan tỏa phức tạp, khởi phát sớm trong 3 năm đầu đời và để lại những thương tổn chức năng kéo dài suốt đời. Theo dữ liệu dịch tễ học từ Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), "Tỷ lệ tự kỷ chung trên thế giới trước năm 1985 là 0,5/1000 trẻ, đến năm 2012 đã là 12/1000 trẻ". Sự gia tăng nhanh chóng này biến tự kỷ thành một thách thức y tế và xã hội toàn cầu. Về mặt bệnh sinh, tự kỷ là kết quả của sự tương tác đa yếu tố phức tạp giữa nền tảng biến dị di truyền và các tác nhân môi trường bất lợi trong thai kỳ, trong đó cơ chế rối loạn phát sinh synap, mất cân bằng dẫn truyền thần kinh kích thích - ức chế (E/I imbalance) và thoái hóa tế bào Purkinje tiểu não đóng vai trò nòng cốt.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) tại Việt Nam cho thấy phần lớn các công trình y học trước đây chủ yếu tập trung vào điều tra dịch tễ học mô tả hoặc đặc điểm tâm lý lâm sàng (Nguyễn Thị Hương Giang, Đào Thị Thu Thủy, Ngô Xuân Điệp). Hoàn toàn thiếu vắng các nghiên cứu thực nghiệm tiền lâm sàng chuẩn hóa nhằm mô hình hóa bệnh sinh tự kỷ trên động vật và đánh giá định lượng các liệu pháp can thiệp hành vi thần kinh dựa trên tính dẻo của synap (synaptic plasticity).

Luận án của nghiên cứu sinh Đào Thu Hồng giải quyết trọn vẹn khoảng trống này thông qua hai câu hỏi nghiên cứu và hai giả thuyết khoa học:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Phơi nhiễm natri valproat (VPA) trước sinh ở các mức liều 300, 400 và 500 mg/kg trên chuột nhắt trắng chủng Swiss có tái lập được đầy đủ các kiểu hình hành vi tự kỷ đặc trưng theo tiêu chuẩn DSM-V hay không?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Can thiệp bằng mô hình Môi trường phong phú (MTPP) sau cai sữa có khả năng đảo ngược hoặc cải thiện các suy giảm chức năng thần kinh - hành vi ở chuột tự kỷ thực nghiệm hay không?
• Giả thuyết khoa học 1 (H1): Phơi nhiễm VPA tại thời điểm ngày thứ 12,5 của thai kỳ (E12.5) sẽ gây tổn thương chọn lọc quá trình phát triển ống thần kinh và di cư neuron, dẫn đến suy giảm giao tiếp phát âm siêu âm (USV), khiếm khuyết tương tác xã hội trong mê lộ 3 buồng, gia tăng hành vi lo lắng và mất đồng vận vận động.
• Giả thuyết khoa học 2 (H2): Kích thích đa giác quan và vận động liên tục trong MTPP sẽ thúc đẩy tính dẻo của hệ thần kinh trung ương, từ đó bù trừ và phục hồi có ý nghĩa thống kê các khiếm khuyết hành vi và trí nhớ không gian ở chuột mô hình VPA 500 mg/kg.

Nghiên cứu được xây dựng trên khung lý thuyết vững chắc: Lý thuyết Kích thích Môi trường và Tính dẻo Thần kinh của Donald Hebb (1947), Mô hình Bệnh học do Tác nhân Quái thai VPA (Schneider & Przewłocki, Gottfried) và Thuyết Mất cân bằng Kích thích/Ức chế GABAergic/Glutamatergic (Rubenstein & Merzenich). Phạm vi thực nghiệm bao trùm cỡ mẫu lớn gồm 400 chuột nhắt trắng chủng Swiss: 128 chuột cho Giai đoạn 1 (Xây dựng mô hình với các nhóm: Chứng n=35, VPA300 n=31, VPA400 n=32, VPA500 n=30) và 272 chuột cho Giai đoạn 2 (Can thiệp MTPP với các nhóm: Chứng-MTC n=69, Chứng-MTPP n=72, VPA500-MTC n=66, VPA500-MTPP n=65).

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu bệnh tự kỷ ghi nhận bước ngoặt từ các quan sát kinh điển của Leo Kanner (1943) về "tự kỷ sớm ở trẻ em" và Hans Asperger (1944) về "bệnh thái nhân cách tự kỷ", tiến triển qua hệ thống phân loại DSM-III, DSM-IV-TR (Pervasive Developmental Disorders - PDD) cho đến DSM-5 (2013) với việc thống nhất danh pháp Rối loạn phổ tự kỷ (ASD) dựa trên hai trục triệu chứng cốt lõi: khiếm khuyết giao tiếp - tương tác xã hội và các hành vi, sở thích rập khuôn, lặp lại.

Trong y văn thế giới, cuộc tranh luận về nguyên nhân tự kỷ diễn ra giữa hai trường phái:

1. Trường phái Di truyền học thuần túy: Nhấn mạnh các đột biến đơn gen (FMR1 trong Hội chứng Fragile X, MeCP2 trong Hội chứng Rett, TSC1/TSC2 trong Xơ cứng củ) và đột biến phức hợp protein synap (NRXN-NLGN-SHANK) (Sudhof, 2008; Bourgeron, 2009).
2. Trường phái Tương tác Môi trường - Ngoại sinh (Epigenetics): Cho rằng sự can thiệp của các tác nhân hóa học, nhiễm trùng miễn dịch người mẹ (MIA thông qua Poly(I:C) hoặc LPS) và thuốc chống động kinh trong giai đoạn nhạy cảm của thai kỳ sẽ làm biến đổi biểu hiện gen mà không làm thay đổi trình tự DNA (Rodier et al., 1996; Patterson, 2009).

Minh chứng dịch tễ học lâm sàng quy mô lớn của Christensen và cộng sự (2013) trên 655.615 trẻ em tại Đan Mạch đã chỉ ra bằng chứng xác thực: "Trong số 2644 trẻ phơi nhiễm với thuốc chống động kinh trong thời kỳ bào thai có 508 trẻ phơi nhiễm với valproat. Tỷ lệ rối loạn phổ tự kỷ trong toàn bộ trẻ nghiên cứu là 1,53%, song với những trẻ phơi nhiễm với valproat trong thời kỳ bào thai thì tỷ lệ này là 4,42%".

Về mặt định vị khoa học, luận án của Đào Thu Hồng đã kết nối thành công hai mô hình thực nghiệm quốc tế kinh điển:

• Mô hình phơi nhiễm Teratogen VPA trước sinh của Schneider & Przewłocki (2005) và Roullet et al. (2010) trên chuột cống (rats), chuyển giao và chuẩn hóa thành công trên chủng chuột nhắt trắng Swiss (Swiss albino mice) – một chủng gặm nhấm có độ phổ biến cao và hoạt tính hành vi phong phú.
• Mô hình kích thích Môi trường phong phú (Enriched Environment - EE) của Sztainberg & Chen (2010) và Nag et al. (2009), chứng minh rằng sự làm giàu không gian sống (lồng 2 tầng 50x30x30 cm tích hợp đồ chơi, hầm chui, thang leo, bánh xe chạy) tạo ra tác động phục hồi hành vi tương đương với các liệu pháp can thiệp hành vi ứng dụng (ABA, TEACCH, Floortime) trên lâm sàng.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào lý thuyết sinh lý học thần kinh thông qua việc mở rộng Thuyết Tính dẻo Synap phụ thuộc Kinh nghiệm (Experience-dependent Synaptic Plasticity) của Donald Hebb sang lĩnh vực phục hồi tổn thương phát triển thần kinh do hóa chất ngoại sinh.

Các mệnh đề lý thuyết (Theoretical Propositions) được xác lập:

• Mệnh đề P1 (Nguyên lý tổn thương theo liều lượng): Phơi nhiễm acid béo chuỗi ngắn VPA tại cửa sổ phát triển thần kinh then chốt (E12.5) gây ức chế chọn lọc enzyme Histone Deacetylase (HDAC), phong bế phân chia tế bào mầm thần kinh và ức chế di cư neuron vỏ não, dẫn đến hội chứng khiếm khuyết thần kinh toàn diện tỷ lệ thuận với liều lượng (300 mg/kg < 400 mg/kg < 500 mg/kg).
• Mệnh đề P2 (Nguyên lý cứu vãn bằng kích thích ngoại cảnh): Môi trường nuôi giàu kích thích giác quan, vận động và tương tác đồng loại thúc đẩy tăng cường biểu hiện yếu tố dinh dưỡng thần kinh có nguồn gốc từ não (BDNF), tái cấu trúc mật độ núm gai đuôi gai (dendritic spines) và tái lập thế cân bằng ức chế GABAergic, từ đó khắc phục các triệu chứng hành vi tự kỷ mà không cần can thiệp dược lý xâm lấn.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của nghiên cứu tích hợp đa chiều 3 hệ tiêu chuẩn giá trị giá trị thực nghiệm của Willner (1984):

1. Giá trị khái niệm (Construct Validity): Mô phỏng chính xác căn nguyên gây bệnh ở người – phơi nhiễm thuốc chống động kinh VPA ở giai đoạn đóng ống thần kinh và phát sinh neuron (E12.5).
2. Giá trị biểu hiện (Face Validity): Thiết lập hệ thống trắc nghiệm lượng giá hành vi bao phủ toàn bộ các triệu chứng lâm sàng theo DSM-5: Giao tiếp qua phát âm siêu âm (USV), Tương tác xã hội qua Mê lộ 3 buồng (Crawley's Three-Chamber Test), Hành vi lo lắng qua Mê lộ chữ thập (Elevated Plus Maze - EPM) và Môi trường mở (Open Field), Rối loạn vận động qua Rotarod và Mặt phẳng nghiêng, Khiếm khuyết học tập - trí nhớ không gian qua Mê lộ nước Morris (Morris Water Maze - MWM).
3. Giá trị dự đoán (Predictive Validity): Chứng minh sự tương thích điều trị khi can thiệp MTPP cải thiện các hành vi bất thường, tương đương với hiệu quả của các can thiệp phục hồi chức năng hành vi - ngôn ngữ trên trẻ tự kỷ.

Điều kiện biên (Boundary conditions) được xác định rõ: Hiệu lực mô hình gắn liền với chủng chuột Swiss, kỹ thuật xác định đúng pha tiền động dục/động dục để ghép đôi, thời điểm tiêm duy nhất tại ngày thai E12.5 và thời gian can thiệp MTPP liên tục từ sau cai sữa đến tuổi trưởng thành.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ chặt chẽ triết lý thực chứng (Positivism) với thiết kế nghiên cứu thực nghiệm can thiệp, ngẫu nhiên hóa có đối chứng (Randomized Controlled Experimental Design).

Cấu trúc phân tầng đa mức độ (Multi-level factorial design):

• Thực nghiệm 1 (Dose-response factorial): 4 phân nhóm liều: Chứng (tiêm NaCl 0,9%, n=35), VPA 300 mg/kg (n=31), VPA 400 mg/kg (n=32), VPA 500 mg/kg (n=30). Tổng số n = 128 cá thể chuột con.
• Thực nghiệm 2 (2x2 Factorial Intervention Design): Phân nhóm theo môi trường sống: Nhóm Chứng nuôi Môi trường chuẩn (Chứng-C, n=69), Nhóm Chứng nuôi Môi trường phong phú (Chứng-PP, n=72), Nhóm VPA 500 mg/kg nuôi Môi trường chuẩn (VPA-C, n=66), Nhóm VPA 500 mg/kg nuôi Môi trường phong phú (VPA-PP, n=65). Tổng số n = 272 cá thể chuột.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thực nghiệm được chuẩn hóa nghiêm ngặt theo các tiêu chuẩn quốc tế về động vật thí nghiệm:

• Chuẩn hóa thụ thai: Theo dõi chu kỳ động dục của chuột cái qua hình thái cơ quan sinh dục ngoài theo tiêu chuẩn Byers (gồm 4 giai đoạn: Tiền động dục - Proestrus, Động dục - Estrus, Sau động dục - Metestrus, và Không hoạt động - Diestrus). Ghép đôi 1 đực : 1 cái vào đúng giai đoạn Proestrus/Estrus. Xác định ngày E0.5 khi phát hiện nút âm đạo (vaginal plug).
• Quy trình tiêm VPA: Vào lúc 8:00 sáng ngày E12.5, chuột mẹ mang thai được tiêm màng bụng (intraperitoneal - IP) một liều duy nhất Natri valproat (Sigma-Aldrich, Đức) hòa tan trong NaCl 0,9% nồng độ 50 mg/ml với các liều 300, 400, 500 mg/kg; nhóm chứng tiêm thể tích tương đương dung dịch NaCl 0,9%.
• Quy cách môi trường nuôi dưỡng:
  • Môi trường chuẩn (MTC): Lồng nuôi kích thước 30 x 20 x 15 cm, lót phoi bào, cung cấp đầy đủ thức ăn viên và nước uống tiêu chuẩn.
  • Môi trường phong phú (MTPP): "Môi trường phong phú (MTPP) dùng cho nghiên cứu trong phòng thí nghiệm là môi trường nuôi với nhiều vật thể đa dạng về hình dáng, cấu trúc và công dụng, tạo sự phức tạp hơn so với các điều kiện nuôi thông dụng của phòng thí nghiệm, có thể kích thích nhiều hoạt động của động vật". Quy chuẩn lồng MTPP đạt kích thước 50 x 30 x 30 cm, thiết kế 2 tầng liên thông, tích hợp hệ thống phong phú gồm: bánh xe chạy bộ, cầu thang gỗ, dây leo, bập bênh, nhà ngủ, các ống hầm nhựa đa dạng (hầm thẳng, hầm chữ L, hầm chữ Y, hầm chữ T, hầm có cửa sổ) và bóng lăn. Các vật dụng được vệ sinh, thay mới và thay đổi vị trí định kỳ 2 lần/tuần nhằm duy trì tính mới mẻ kích thích khám phá.
• Buồng thực nghiệm chuẩn hóa: Toàn bộ các phép đo hành vi diễn ra trong buồng thực nghiệm cách âm hình trụ tròn (đường kính 2 m, cao 2 m), quây kín bằng vải đen dày, kiểm soát nhiệt độ phòng 25 ± 1°C, độ ẩm 60-70%, chiếu sáng bằng đèn mờ 25 W.

Data và phân tích

Nghiên cứu ứng dụng các thiết bị đo lường sinh học thần kinh và phần mềm chuyên dụng hiện đại:

• Phân tích âm học USV (Ultrasonic Vocalizations): Chuột con sơ sinh từ 3–10 ngày tuổi (PND 3-10) được tách mẹ tạm thời trong 5 phút, ghi âm bằng Bộ dò siêu âm Ultra Sound Detector D230 (Pettersson Elektronik AB, Thụy Điển) đặt cố định cách đáy hộp 10 cm. Phân tích tín hiệu âm học bằng phần mềm Raven Pro 1.5 (Cornell Lab of Ornithology) với các chỉ số: số lượng cuộc gọi (calls), thời lượng cuộc gọi (call duration), entropy âm, tần số đỉnh (peak frequency) và năng lượng âm trên hai dải tần số: >35 kHz (dải giao tiếp đặc hiệu của chuột non) và <35 kHz.
• Phân tích hình ảnh hành vi tự động (Video Tracking): Toàn bộ hành vi vận động trong Môi trường mở, Mê lộ 3 buồng (buồng xã hội và buồng vật thể mới, vùng giao tiếp), Mê lộ chữ thập nâng cao (thời gian và số lượt vào nhánh mở/nhánh kín) và Mê lộ nước Morris (quãng đường, vận tốc bơi, thời gian tìm bến đỗ chìm trong 6 ngày tập và thời gian bơi ở góc phần tư mục tiêu trong ngày thử nghiệm thứ 7) được thu nhận tự động qua camera hồng ngoại và xử lý lượng hóa bằng phần mềm ANY-maze Video Tracking System (Stoelting Co., Hoa Kỳ).
• Kiểm định vận động: Thiết bị Rotarod (Ugo Basile) với trục quay tăng tốc từ 4 đến 40 vòng/phút đo thời gian duy trì thăng bằng; trắc nghiệm mặt phẳng nghiêng 25° đánh giá phản xạ định hướng không gian và phối hợp vận động ở chuột 6–8 ngày tuổi.
• Xử lý số liệu: Phân tích phương sai một yếu tố và hai yếu tố (One-way & Two-way ANOVA), kiểm định sau phân tích (Post-hoc Tukey/Bonferroni test) với ngưỡng ý nghĩa thống kê $p < 0,05$.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Phơi nhiễm VPA gây suy giảm chức năng giao tiếp sơ sinh phụ thuộc liều lượng: Trên chuột non 3–10 ngày tuổi, phơi nhiễm VPA trước sinh làm suy giảm trầm trọng phát âm siêu âm (USV) ở dải tần số >35 kHz. Nhóm VPA 500 mg/kg có số lần phát âm giảm mạnh nhất, rút ngắn thời gian cuộc gọi, giảm năng lượng âm và biến đổi cấu trúc entropy âm so với nhóm chứng ($p < 0,001$). Đây là bằng chứng thực nghiệm trực tiếp chứng minh sự thoái biến tín hiệu giao tiếp mẹ - con sớm.
2. Khiếm khuyết tương tác và ưu tiên xã hội nghiêm trọng trong Mê lộ 3 buồng: Ở chuột trưởng thành nhóm VPA500, thời gian và số lần tiếp cận buồng có chuột lạ 1 (phiên 1 - tính xã hội) và buồng có chuột lạ 2 (phiên 2 - tính ưu tiên xã hội mới lạ) đều giảm có ý nghĩa thống kê so với chuột nhóm chứng ($p < 0,01$). Chuột mô hình thể hiện sự thờ ơ rõ rệt với kích thích đồng loại, dành nhiều thời gian hơn ở buồng trung tâm trống hoặc buồng chứa vật vô tri.
3. Mất điều hòa vận động, giảm thăng bằng và gia tăng phản ứng lo âu: Chuột nhóm VPA500 mất nhiều thời gian hơn để hoàn thành phản xạ quay 180° trên mặt phẳng nghiêng 25° ở 6–8 ngày tuổi; tỷ lệ % số lần hoàn thành bài tập thăng bằng trên trục quay Rotarod suy giảm rõ rệt. Trong mê lộ chữ thập, chuột VPA500 giảm đáng kể số lần và thời gian vào các nhánh mở ($p < 0,01$), thể hiện kiểu hình hành vi lo âu bệnh lý.
4. Suy giảm nhận thức và tính linh hoạt trong Mê lộ nước Morris: Chuột nhóm VPA biểu hiện sự suy giảm khả năng học tập không gian qua 6 ngày tập (quãng đường bơi và thời gian tìm thấy bến đỗ chìm dài hơn nhóm chứng). Tại ngày thử nghiệm thứ 7 (khi bỏ bến đỗ), thời gian bơi tại góc phần tư mục tiêu của chuột VPA thấp hơn rõ rệt so với chuột chứng ($p < 0,01$), phản ánh sự khiếm khuyết trong việc ghi nhớ và tính kém linh hoạt nhận thức (cognitive rigidity).
5. Môi trường phong phú (MTPP) đảo ngược ngoạn mục các tổn thương hành vi: Chuột mô hình tự kỷ VPA500 khi được nuôi dưỡng trong MTPP (nhóm VPA-PP) đã phục hồi vượt bậc: tăng mạnh thời gian tương tác xã hội trong mê lộ 3 buồng, giảm hành vi lo âu trong mê lộ chữ thập, nâng cao thời gian duy trì thăng bằng trên Rotarod và rút ngắn đáng kể thời gian tìm bến đỗ trong Mê lộ nước Morris so với nhóm VPA-C nuôi môi trường chuẩn ($p < 0,01$).

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Kết quả chứng minh rằng các khiếm khuyết phát triển thần kinh do biến đổi ngoại gen (epigenetics) không phải là những tổn thương bất biến. Não bộ giai đoạn sau sinh duy trì một "cửa sổ dẻo dai" (neuroplasticity window) mạnh mẽ, có khả năng tái tổ chức mạng lưới synap dưới tác động của kích thích phong phú từ môi trường sống.
• Về phương pháp luận: Thiết lập thành công một quy trình chuẩn (SOP) hoàn chỉnh về gây mô hình tự kỷ bằng VPA trên chuột Swiss và hệ thống bài tập đánh giá hành vi khách quan, phục vụ làm nền tảng cho các nghiên cứu dược lý và can thiệp thần kinh trong tương lai tại Việt Nam.
• Về thực tiễn lâm sàng: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm đanh thép ủng hộ việc ứng dụng sớm và đồng bộ các mô hình can thiệp giàu kích thích giác quan - vận động (như liệu pháp tâm vận động Floortime, phân tích hành vi ứng dụng ABA, giáo dục TEACCH) cho trẻ mắc chứng tự kỷ, thay vì phụ thuộc đơn thuần vào điều trị bằng thuốc.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả xuất sắc, luận án thẳng thắn ghi nhận 3 giới hạn nghiên cứu:

1. Nghiên cứu dừng lại ở mức độ phân tích định lượng kiểu hình hành vi và chức năng vận động/nhận thức; chưa trực tiếp thực hiện các dấu ấn hóa mô miễn dịch (IHC) đếm số lượng tế bào Purkinje tiểu não, đo nồng độ protein BDNF vỏ não hoặc điện sinh lý synap (Patch-clamp LTP/LTD).
2. Đối tượng nghiên cứu giới hạn trên chuột nhắt trắng chủng Swiss; cần mở rộng kiểm chứng so sánh trên các dòng chuột thuần chủng khác (như C57BL/6J hoặc BTBR).
3. Đề tài chưa phân tích sâu khía cạnh dị hình giới tính (sex dimorphism) trong đáp ứng can thiệp MTPP giữa chuột đực và chuột cái một cách độc lập.

Định hướng nghiên cứu tương lai:

• Khảo sát sự thay đổi phân tử: Định lượng mức độ biểu hiện gen NLGN3, SHANK3, MECP2 và thụ thể oxytocin/vasopressin (OXTR, AVPR1a) bằng kỹ thuật RT-qPCR và Western Blot trên các vùng não hồi hải mã, hạnh nhân và vỏ não trán trước sau can thiệp MTPP.
• Kết hợp đa phương thức: Phối hợp can thiệp MTPP với các chất chống oxy hóa hoặc thuốc điều biến hệ GABAergic để tìm kiếm hiệu ứng cộng hưởng điều trị.
• Nghiên cứu cơ chế truyền thế hệ (Transgenerational epigenetics) do phơi nhiễm VPA.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Công trình là luận án tiến sĩ tiên phong tại Việt Nam thực hiện bài bản việc mô hình hóa ASD trên động vật thực nghiệm. Các bài báo công bố từ luận án tạo tiền đề trích dẫn quan trọng cho chuyên ngành Sinh lý học, Thần kinh học và Dược lý học thực nghiệm trong nước và khu vực.
• Định hình chính sách y tế và giáo dục đặc biệt: Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học y sinh vững chắc để các nhà hoạch định chính sách tại Bộ Y tế và Bộ Giáo dục & Đào tạo phê duyệt, chuẩn hóa các trung tâm can thiệp sớm cho trẻ tự kỷ theo mô hình giáo dục đa giác quan và môi trường phong phú.
• Lợi ích xã hội: Giảm tải gánh nặng chăm sóc y tế và tâm lý cho gia đình bệnh nhân tự kỷ; định hướng cộng đồng chuyển từ nhận thức bi quan sang chủ động can thiệp phục hồi chức năng sớm cho trẻ.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên chuyên ngành Khoa học Thần kinh / Sinh lý học: Tiếp cận quy trình thực nghiệm chuẩn hóa, hệ thống phân tích âm học USV bằng Raven Pro và phân tích video tracking tự động bằng ANY-maze.
• Bác sĩ Tâm thần Nhi và Chuyên gia Phục hồi Chức năng: Có thêm bằng chứng tiền lâm sàng thuyết phục về cơ chế sinh học của liệu pháp môi trường để tự tin chỉ định các can thiệp vận động - giác quan cho bệnh nhi.
• Các Đơn vị Nghiên cứu & Phát triển Dược phẩm (R&D): Sở hữu một mô hình sàng lọc sàng lọc thuốc (screening platform) đáng tin cậy trên chuột Swiss để thử nghiệm các phân tử thuốc mới điều trị tự kỷ.
• Trẻ tự kỷ và Gia đình: Hưởng lợi từ các phác đồ trị liệu hành vi không xâm lấn, thân thiện và giàu tính khoa học.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Trả lời: Luận án đã tích hợp thành công Thuyết Kích thích Môi trường của Donald Hebb (1947) vào mô hình bệnh sinh tự kỷ do ngoại sinh VPA. Nghiên cứu chứng minh trên phương diện thực nghiệm rằng Môi trường phong phú có thể khắc phục được các khiếm khuyết hành vi xã hội, lo âu và nhận thức không gian do VPA gây ra thông qua cơ chế kích hoạt tính dẻo bù trừ của hệ thần kinh.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?
Trả lời: So với các nghiên cứu lâm sàng đơn thuần tại Việt Nam (Nguyễn Thị Hương Giang, 2012; Ngô Xuân Điệp, 2013), luận án là công trình đầu tiên thiết lập chuỗi đánh giá hành vi toàn diện, kết hợp đo lường âm học USV bằng Raven Pro 1.5 với hệ thống theo dõi quang học tự động ANY-maze trên 6 trắc nghiệm hành vi kinh điển, chuẩn hóa kỹ thuật xác định chu kỳ động dục bằng quan sát cơ quan sinh dục ngoài theo Byers.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất?
Trả lời: Phát hiện về khả năng phục hồi hoàn toàn khả năng định hướng và trí nhớ không gian trong Mê lộ nước Morris ở nhóm chuột VPA500 nuôi trong MTPP (nhóm VPA-PP). Thời gian tìm kiếm bến đỗ và quỹ đạo bơi của nhóm này tiệm cận hoàn toàn với nhóm chứng bình thường, minh chứng cho sức mạnh tái tổ chức mạng lưới neuron hồi hải mã của môi trường sống phong phú.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp (Replication Protocol) hoàn chỉnh không?
Trả lời: Có. Luận án mô tả chi tiết từng bước: quy cách xác định chu kỳ động dục chuột Swiss, nồng độ VPA (50 mg/ml), thời điểm tiêm chính xác (E12.5), kích thước và bố trí chi tiết các tầng/đồ chơi trong lồng MTPP (50x30x30 cm), thông số buồng đo (2x2 m, đèn 25 W, nhiệt độ 25 ± 1°C) và các thuật toán trích xuất dữ liệu âm học và thị giác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?
Trả lời: Hướng tới xây dựng Trung tâm Đánh giá Hành vi và Dược lý Thần kinh Tiền lâm sàng chuẩn quốc tế; tích hợp ghi điện sinh lý lát cắt não (LTP/LTD), chụp cộng hưởng từ chức năng động vật nhỏ (small-animal fMRI) và giải trình tự RNA đơn tế bào (single-cell RNA-seq) để lập bản đồ chi tiết các con đường tín hiệu mà MTPP tác động lên não bộ tự kỷ.

Kết luận

1. Xây dựng và chuẩn hóa thành công mô hình thực nghiệm bệnh tự kỷ trên chuột nhắt trắng chủng Swiss bằng phơi nhiễm Natri valproat trước sinh tại ngày E12.5 với liều tối ưu 500 mg/kg cân nặng.
2. Xác lập hệ thống biểu hiện hành vi kiểu hình tự kỷ toàn diện ở chuột mô hình: suy giảm giao tiếp phát âm siêu âm sơ sinh, khiếm khuyết tương tác và ưu tiên xã hội, tăng mức độ lo âu, rối loạn điều hòa phối hợp vận động và suy giảm trí nhớ không gian.
3. Chứng minh thuyết phục vai trò điều trị phục hồi của Môi trường phong phú: can thiệp MTPP sau cai sữa giúp cải thiện rõ rệt và đồng bộ các khiếm khuyết hành vi, vận động và nhận thức ở chuột tự kỷ thực nghiệm.
4. Mở ra hướng tiếp cận nghiên cứu tiền lâm sàng hoàn toàn mới tại Việt Nam, kết hợp chặt chẽ giữa sinh lý học thực nghiệm, âm học sinh học và phân tích hành vi tự động.
5. Cung cấp nền tảng khoa học vững chắc cho việc thiết kế, xây dựng và nhân rộng các mô hình can thiệp môi trường đa giác quan trong công tác điều trị, giáo dục và phục hồi chức năng cho trẻ rối loạn phổ tự kỷ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Tự kỷ nằm trong nhóm các rối loạn phát triển tâm thần lan tỏa, xuất hiện sớm trong ba năm đầu đời, kéo dài trong cuộc sống, đặc trưng ởi sự suy giảm khả năng hòa nhập xã hội, suy giảm khả năng giao tiếp, có những hành vi rập khuôn, lặp lại và những quan tâm mang tính hạn hẹp [1],[2]. Bệnh xuất hiện liên quan đến các yếu tố di truyền, sinh học, môi trường và sự tương tác giữa gen và môi trường [3]. Tuy nhiên, nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh của bệnh tự kỷ vẫn chưa hoàn toàn sáng tỏ. Hiện nay, tự kỷ được coi là căn ệnh của xã hội hiện đại với tỷ lệ mắc tăng lên nhanh chóng ở tất cả các quốc gia [1].

Theo số liệu của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa bệnh tật (CDC), tỷ lệ tự kỷ chung trên thế giới trước năm 1985 là 0,5/1000 trẻ, đến năm 2012 đã là 12/1000 trẻ [1]. Do chưa c phương pháp điều trị khỏi, các biện pháp can thiệp chỉ có tác dụng hỗ trợ, nên bệnh trở thành gánh nặng đối với trẻ tự kỷ và gia đình của trẻ, cũng như mối quan tâm của toàn xã hội. Nhiều nghiên cứu lâm sàng và dịch tễ học cho thấy những trẻ phơi nhiễm với valproat (VPA) trong bụng mẹ biểu hiện các bất thường phát triển gọi chung là “hội chứng valproat thai nhi” và c liên quan đến làm tăng nguy cơ ị rối loạn phổ tự kỷ [4],[5],[6]. Trên động vật thực nghiệm, phơi nhiễm trong thai kỳ với valproat cũng dẫn đến những thay đổi hành vi và bệnh học ở con non tương tự như quan sát được trên bệnh nhân tự kỷ.

Do đ valproat là một chất được dùng gây mô hình bệnh tự kỷ trên động vật thực nghiệm để tìm hiểu cơ chế của những thay đổi sinh học liên quan đến rối loạn phổ tự kỷ cũng như đánh giá hiệu quả của các phương pháp can thiệp đối với chứng bệnh này [7],[8],[9]. Môi trường phong phú (MTPP) d ng cho nghiên cứu trong phòng thí nghiệm là môi trường nuôi với nhiều vật thể đa dạng về hình dáng, cấu trúc và công dụng, tạo sự phức tạp hơn so với các điều kiện nuôi thông dụng của phòng thí nghiệm, c thể kích thích nhiều hoạt động của động vật. MTPP 2 được cho là có ảnh hưởng đến nhiều chức năng của não bộ, tăng cường tính dẻo của synap, phát triển nhận thức, hành vi và cải thiện mô bệnh học sau các tổn thương não, do đ được gợi là cơ sở cho các liệu pháp điều trị các bệnh rối loạn phát triển tâm - thần kinh, trong đ c rối loạn phổ tự kỷ [10],[11],[12]. Ở Việt Nam, cho đến nay, các nghiên cứu về bệnh tự kỷ thường quan tâm về khía cạnh dịch tễ học và đặc điểm lâm sàng.

Những nghiên cứu về mô hình bệnh tự kỷ trên động vật thực nghiệm và đánh giá hiệu quả của các biện pháp can thiệp trên mô hình vẫn còn hạn chế. Xuất phát từ thực tế trên, chúng tôi thực hiện đề tài này với hai mục tiêu: 1. Xây dựng mô hình thực nghiệm bệnh tự kỷ trên chuột nhắt trắng chủng Swiss bằng tiêm natri valproat trước sinh. Đánh giá tác dụng của môi trường phong phú lên hành vi trên chuột nhắt được gây mô hình thực nghiệm bệnh tự kỷ.

TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Khái niệm và sơ lƣợc lịch sử nghiên cứu bệnh tự kỷ Bệnh tự kỷ lần đầu tiên được đề cập đến từ những năm 1900, nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp “Autos” – “tự thân”, mô tả những bệnh nhân có biểu hiện cô lập, rút lui khỏi xã hội. Năm 1943, ác sĩ tâm thần nhi khoa eo Kanner đã mô tả một nhóm trẻ có những biểu hiện phát triển không ình thường như: c những khiếm khuyết về tương tác xã hội, khiếm khuyết trong quá trình phát triển ngôn ngữ, có những hành vi kỳ lạ lặp đi lặp lại nhiều lần, khởi phát sớm trước 3 tuổi, và khái niệm “tự kỷ” được ra đời từ đ [2],[13]. Năm 1944 Hans Asperger đã mô tả một dạng tự kỷ nhẹ hơn của Kanner mô tả và sau này người ta lấy tên ông đặt cho rối loạn này là “hội chứng Asperger” [2],[14].

Cho đến những năm 1960 - 1970, nhiều nghiên cứu cho rằng nguyên nhân của tự kỷ là do những thay đổi về cấu trúc lưới trong bán cầu não trái, hoặc do thay đổi về sinh hóa, chuyển hóa dẫn đến trẻ tự kỷ không có khả năng liên kết các kích thích thành kinh nghiệm của bản thân, không giao tiếp được vì thiếu khả năng khái quát h a những điều cụ thể. Quan niệm này được dùng cho tới tận năm 1999 tại Hội nghị toàn quốc về tự kỷ ở Mỹ. Sau Hội nghị này, tự kỷ được cho rằng nên xếp vào nhóm các rối loạn phát triển lan tỏa. Theo đ , tự kỷ là một hội chứng thần kinh - hành vi gây nên các rối loạn phát triển, nhưng ảnh hưởng nhiều nhất đến kỹ năng giao tiếp và quan hệ xã hội [2].

Theo chuyên trang tự kỷ của Liên hợp quốc, tự kỷ là một dạng khuyết tật phát triển tồn tại suốt cuộc đời, thường xuất hiện trong a năm đầu đời. Tự kỷ là do rối loạn thần kinh gây ảnh hưởng đến hoạt động của não bộ. Tự kỷ có thể xảy ra ở bất cứ cá nhân nào không phân biệt giới tính, chủng tộc hoặc điều kiện kinh tế - xã hội. Đặc điểm của tự kỷ là những khiếm khuyết về tương tác xã hội, giao tiếp ngôn ngữ và phi ngôn ngữ; có hành vi, sở thích và hoạt động mang tính hạn hẹp và lặp đi lặp lại [15].

Tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh tự kỷ Hiện nay có hai hệ thống tiêu chuẩn chẩn đoán tự kỷ, là “Sổ tay chẩn đoán và thống kê các rối loạn tâm thần” (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, DSM) của Hội Tâm thần Mỹ và “Bảng phân loại bệnh tật quốc tế” (The International Classification of Diseases, ICD) của Tổ chức Y tế Thế giới [15], [16], trong đ các tiêu chuẩn của DSM được sử dụng khá phổ biến. Trong DSM-I (1952), DSM-II (1968) chỉ đề cập đến tự kỷ như là một dạng “Tâm thần phân liệt”. Tiếp đ , trong ản DSM-III (1980), DSM-III-TR (1987) rối loạn tự kỷ bắt đầu được phân loại và có tiêu chuẩn chẩn đoán: DSM-III đề cập đến Tự kỷ trẻ em (Infantile Autism) với 6 tiêu chuẩn chẩn đoán, DSM-III-TR phát triển thành 16 tiêu chuẩn chia 3 nhóm và dùng thuật ngữ Rối loạn tự kỷ (Autistic Disorder, AD). Phân loại “Rối loạn phát triển lan tỏa” theo DSM-IV như sau [16]: 299.00: Rối loạn tự kỷ (Autistic Disorder) 299.80: Rối loạn Asperger (Asperger’s Disorder) 299.80: Rối loạn Rett (Rett’s Disorder) 299.10: Rối loạn tan rã ở trẻ em (Childhood Disintegrative Disorder, CDD) 299.80: Rối loạn phát triển lan tỏa không đặc hiệu khác (Pervasive Developmental Disorders – Not Otherwise Specified, PDD-NOS).

* Tiêu chuẩn chẩn đoán Rối loạn phổ tự kỷ theo DSM-IV-TR [17],[18]: A. Có ít nhất sáu ti u chuẩn từ ục (1) (2) và (3) trong đó có ít nhất hai tiêu chuẩn từ ục (1) và ột ti u chuẩn từ ục (2) và (3): 5 1) Khiếm khuyết về chất lượng tương tác xã hội, iểu hiện ằng ít nhất hai trong các triệu chứng sau đây: a) Khiếm khuyết rõ rệt trong việc sử dụng các hành vi giao tiếp không lời như giao tiếp mắt, thể hiện nét mặt, tư thế cơ thể và các cử chỉ nhằm điều chỉnh tương tác xã hội. b) Kém phát triển các mối quan hệ ạn è tương ứng với tuổi của trẻ. c) Thiếu tìm kiếm sự chia sẻ niềm vui, các quan tâm và kết quả đạt được với người khác (không iết khoe hoặc mang cho người khác xem những thứ mình thích).

d) Thiếu sự trao đổi qua lại về xã hội hoặc cảm xúc. 2) Khiếm khuyết về chất lượng giao tiếp, iểu hiện ằng ít nhất một trong những triệu chứng sau đây: a) Chậm hoặc hoàn toàn không phát triển ngôn ngữ n i (không cố gắng thay thế ằng các phương thức giao tiếp khác như cử chỉ, điệu ộ, nét mặt). b) Những trẻ có thể n i được thì c khiếm khuyết rõ rệt về khả năng khởi đầu và duy trì hội thoại với người khác. c) Sử dụng ngôn ngữ theo cách định hình lặp lại hoặc ngôn ngữ kỳ lạ.

d) Thiếu các trò chơi đa dạng, giả vờ hoặc ắt chước mang tính xã hội ph hợp với mức độ phát triển của trẻ. 3) Các kiểu hành vi, các ham thích, các hoạt động lặp đi lặp lại giới hạn và định hình, iểu hiện ằng ít nhất một trong những triệu chứng sau đây: a) Mối ận tâm ao tr m với một hoặc nhiều kiểu thích thú mang tính định hình ất thường cả về cường độ và mức độ tập trung. b) Bị cuốn hút rõ rệt đối với các th i quen hoặc các nghi thức hằng ngày đặc iệt, không c chức năng. c) C những cử chỉ, cử động mang tính lặp lại hoặc rập khuôn (vê hoặc xoắn vặn tay, vẫy tay hoặc ng n tay, nhảy hoặc vận động toàn cơ thể).

d) Bận tâm dai dẳng với các chi tiết của vật thể. Chậ phát triển hoặc hoạt động chức năng bất thường ở ít nhất ột trong các lĩnh vực sau đây hởi phát trước 3 tuổi: 1) Tương tác xã hội. 2) Sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp xã hội. 3) Trò chơi iểu tượng hoặc tưởng tượng.

Rối oạn hông thể quy cho hội chứng Rett hay Rối oạn tan rã ở trẻ e. Trong phiên bản mới nhất hiện nay là DSM-V (2013) có một số thay đổi so với phiên bản trước đ như thay thuật ngữ ”Rối loạn phát triển lan tỏa” (PDD) bằng thuật ngữ “Rối loạn phổ tự kỷ” (ASD). Thuật ngữ ASD cũng được sử dụng chung cho tất cả các rối loạn thuộc phổ tự kỷ thay vì các tên gọi với từng loại rối loạn như trong phiên ản trước, gộp nhóm khiếm khuyết về giao tiếp và tương tác xã hội làm một, theo đ sẽ có hai nhóm tiêu chuẩn chẩn đoán thay vì a như trong DSM-IV, bổ sung triệu chứng thiếu hoặc cường cảm giác [19]. Hiện nay, có nhiều công cụ sàng lọc tự kỷ được áp dụng ở Việt Nam cho trẻ dưới 24 tháng tuổi như M-CHAT, hoặc cho trẻ lớn hơn và phân loại mức độ nặng nhẹ của bệnh như CARS, GARS [2],[17].

Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh Cơ chế đáng tin cậy dẫn đến tự kỷ cho đến nay vẫn chưa hoàn toàn sáng tỏ. Một số giả thuyết cho rằng các yếu tố nguyên nhân tác động trong giai đoạn phát triển nhất định dẫn đến bất thường phát triển của não bộ và sau đ là các thay đổi chức năng [20],[21].