Nghiên Cứu Tác Động Của Kinh Tế Đối Với Thương Mại Địa Phương

Tự do hóa thương mại là xu hướng tất yếu trên toàn cầu. Các quốc gia đều nhận thức rõ tầm quan trọng và lợi ích… 362 trang · Đại Học Kinh Tế Quốc Dân · 2017.

• Người hướng dẫn: PTS. Phạm Duy Liêm
• Trường học: Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế
• Đề tài: Nghiên Cứu Tác Động Của Kinh Tế Đối Với Thương Mại Địa Phương
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nghiên cứu về tự do hóa thương mại
• 1.2. Nghiên cứu ngoài nước
• 1.3. Nghiên cứu về vận tải biển
• 1.4. Nghiên cứu ngoài nước
• 1.5. Nghiên cứu về mô hình tác động
• 1.6. Nghiên cứu ngoài nước
• 1.7. Một số kết luận rút ra từ tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.8. Về hoạt động kinh doanh vận tải biển trong mối quan hệ với tự do hóa thương mại
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHỦ YẾU VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU TÁC ĐỘNG CỦA TỰ DO HÓA THƯƠNG MẠI ĐẾN HOẠT ĐỘNG KINH DOANH TRONG LĨNH VỰC VẬN TẢI BIỂN
• 2.1. Một số khái niệm liên quan đến tự do hóa thương mại
• 2.2. Sự hình thành của tự do hóa thương mại
• 2.3. Nguyên tắc thương mại quốc tế
• 2.4. Nguyên tắc thương mại không có sự phân biệt đối xử
• 2.5. Nguyên tắc dành cho sự đa dạng phát triển và chậm phát triển những điều kiện thuận lợi hơn
• 2.6. Lý luận về kinh doanh vận tải biển
• 2.7. Thuật ngữ có liên quan đến kinh doanh vận tải biển
• 2.8. Lịch sử hình thành vận tải biển Việt Nam
• 2.9. Đặc điểm hoạt động kinh doanh vận tải biển
• 2.10. Mô hình nghiên cứu về tác động của tự do hóa thương mại đến hoạt động kinh doanh vận tải biển
• 2.11. Định hướng xây dựng mô hình nghiên cứu về tác động của tự do hóa thương mại đến hoạt động kinh doanh vận tải biển tại Hải Phòng
• 2.12. Xác lập biến độ lập thể thể hiện tự do hóa thương mại của Việt Nam
• 2.13. Xác lập biến phụ thuộc thể hiện hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG TÁC ĐỘNG CỦA TỰ DO HÓA THƯƠNG MẠI ĐẾN HOẠT ĐỘNG KINH DOANH TRONG LĨNH VỰC VẬN TẢI BIỂN TẠI HẢI PHÒNG
• 3.1. Thực trạng về tự do hóa thương mại của Việt Nam
• 3.2. Cam kết, thỏa thuận thương mại của Việt Nam
• 3.3. Tiến trình thực thi tự do hóa thương mại tại Việt Nam
• 3.4. Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á ASEAN
• 3.5. Khu vực mậu dịch tự do ASEAN
• 3.6. Hiệp định thương mại Việt - Mỹ
• 3.7. Tổ chức thương mại thế giới WTO
• 3.8. Kết quả đạt được trong tiến trình thực thi tự do hóa thương mại của Việt Nam
• 3.9. Tổng thu nhập quốc nội
• 3.10. Tổng vốn đầu tư ngoài nước
• 3.11. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu
• 3.12. Thực trạng hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng
• 3.13. Giới thiệu chung về Thành phố Hải Phòng
• 3.14. Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên
• 3.15. Thực trạng hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng
• 3.16. Đối với hệ thống cảng biển
• 3.17. Đối với đội tàu
• 3.18. Tác động của tự do hóa thương mại đến hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng
• 3.19. Cơ sở xây dựng biến giả định
• 3.20. Xây dựng mô hình đo tác động của tự do hóa thương mại đến lĩnh vực kinh doanh vận tải biển tại Hải Phòng
• 3.21. Cơ sở dữ liệu
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP VÀ KIẾN NGHỊ VỀ PHÁT TRIỂN HOẠT ĐỘNG KINH DOANH TRONG LĨNH VỰC VẬN TẢI BIỂN TẠI HẢI PHÒNG TRONG BỐI CẢNH TỰ DO HÓA THƯƠNG MẠI
• 4.1. Cơ sở phát triển lĩnh vực kinh doanh vận tải biển dựa trên quan điểm và định hướng phát triển
• 4.2. Cơ sở phát triển lĩnh vực kinh doanh vận tải biển dựa trên quan điểm và định hướng của Nhà nước
• 4.3. Quan điểm của Đảng
• 4.4. Quan điểm của Nhà nước
• 4.5. Cơ sở phát triển lĩnh vực kinh doanh vận tải biển dựa trên quan điểm và định hướng của Thành phố Hải Phòng
• 4.6. Quan điểm, định hướng phát triển vận tải biển của Đảng
• 4.7. Mục tiêu và nhiệm vụ phát triển vận tải biển của Thành phố
• 4.8. Cam kết quốc tế về dịch vụ vận tải biển trong khuôn khổ tự do hóa thương mại của Việt Nam
• 4.9. Hệ thống cam kết quốc tế về dịch vụ vận tải biển trong khuôn khổ tự do hóa thương mại của Việt Nam
• 4.10. Cam kết song phương của Việt Nam
• 4.11. Cam kết của Việt Nam trong WTO
• 4.12. Cam kết trong ASEAN
• 4.13. Cam kết trong ASEM, APEC và các tổ chức kinh tế thương mại khu vực
• 4.14. Cam kết trong Hiệp định Đối tác Kinh tế xuyên Thái Bình Dương (TPP) và EVFTA
• 4.15. Giải pháp về phát triển hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng trong bối cảnh tự do hóa thương mại
• 4.16. Nhóm giải pháp đối với doanh nghiệp
• 4.17. Nhóm giải pháp đối với cơ quan quản lý
• 4.18. Tăng cường hoạt động kết nối liên quan đến cam kết về tự do hóa thương mại
• 4.19. Kiến nghị về phát triển hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng trong bối cảnh tự do hóa thương mại
• 4.20. Nâng cao chất lượng, tăng cường quản lý Nhà nước, thực hiện cải cách thủ tục hành chính
• 4.21. Kiến nghị với UBND thành phố Hải Phòng
• 4.22. Phát triển nguồn nhân lực chung của thành phố
• 4.23. Đối với hoạt động kinh doanh xuất nhập khẩu
• 4.24. Đối với lĩnh vực kinh doanh vận tải biển
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tác Động Kinh Tế Đối Với Thương Mại Địa Phương

Tự do hóa thương mại là xu hướng tất yếu trên toàn cầu. Các quốc gia đều nhận thức rõ tầm quan trọng và lợi ích khi tham gia vào quá trình này. Việt Nam cũng không ngoại lệ, tích cực hội nhập kinh tế quốc tế thông qua các hiệp định song phương và đa phương. Mốc quan trọng là Hiệp định Thương mại Việt - Mỹ (BTA) năm 2000, tiếp theo là gia nhập WTO. Khi thực hiện tự do hóa thương mại, các quốc gia cần xác định các ngành kinh tế chủ đạo có lợi thế cạnh tranh để ưu tiên phát triển. Đối với Việt Nam, điều kiện địa lý thuận lợi cho phát triển kinh tế biển, đặc biệt là kinh doanh vận tải biển. Nghị quyết số 09-NQ/TW về Chiến lược biển Việt Nam đến năm 2020 xác định kinh tế hàng hải là ngành kinh tế đứng thứ 2 sau Dầu khí, phấn đấu vươn lên dẫn đầu sau 20 năm. Đây là cơ sở quan trọng cho chiến lược phát triển vận tải biển trong tương lai.

1.1. Vai Trò Của Thương Mại Địa Phương Trong Phát Triển Kinh Tế

Thương mại địa phương đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế địa phương, tạo việc làm và tăng thu nhập cho người dân. Nó cũng góp phần vào sự phát triển bền vững của cộng đồng bằng cách hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ và vừa, bảo tồn văn hóa địa phương và giảm thiểu tác động môi trường. Thương mại địa phương tạo ra sự kết nối giữa người sản xuất và người tiêu dùng, giúp tăng cường tính tự chủ và khả năng phục hồi của nền kinh tế địa phương trước các biến động bên ngoài.

1.2. Tác Động Của Toàn Cầu Hóa Lên Thương Mại Địa Phương

Toàn cầu hóa và thương mại quốc tế có tác động lớn đến thương mại địa phương. Một mặt, nó mở ra cơ hội tiếp cận thị trường mới và nguồn cung ứng đa dạng hơn. Mặt khác, nó cũng tạo ra sự cạnh tranh gay gắt từ các doanh nghiệp lớn và các sản phẩm nhập khẩu giá rẻ, đe dọa sự tồn tại của các doanh nghiệp nhỏ và vừa địa phương. Để đối phó với những thách thức này, các doanh nghiệp địa phương cần nâng cao năng lực cạnh tranh, đổi mới sáng tạo và xây dựng thương hiệu mạnh.

II. Thách Thức Từ Tự Do Hóa Thương Mại Với Kinh Tế Địa Phương

Vận tải biển chiếm 70-80% lưu chuyển hàng hóa thương mại, đóng góp vào giải quyết việc làm, nâng cao thu nhập, thúc đẩy kinh tế phát triển, nhất là trong hoạt động xuất - nhập khẩu. Khi Việt Nam tham gia vào xu thế toàn cầu là tự do hóa thương mại, cả chính phủ và các doanh nghiệp vận tải biển đều trông chờ những cơ hội, những tác động tích cực đến lĩnh vực này. Đó có thể là sự cạnh tranh để được cọ xát và lớn mạnh hơn, và có thể là sự hợp tác để cùng hưởng lợi, cùng xây dựng và phát triển mối quan hệ. Tuy nhiên, những năm gần đây, các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực vận tải biển Việt Nam đã và đang gặp rất nhiều bất ổn vì yếu tố khách quan do suy thoái kinh tế toàn cầu là phần nhiều, nhưng cũng không thể chối bỏ rằng trong xu thế tự do hóa này, lĩnh vực vận tải biển của Việt Nam đã, đang và sẽ phải đối mặt với rất nhiều khó khăn, thách thức.

2.1. Cạnh Tranh Từ Các Doanh Nghiệp Nước Ngoài

Tự do hóa thương mại tạo điều kiện cho các doanh nghiệp nước ngoài xâm nhập thị trường địa phương, mang theo nguồn vốn lớn, công nghệ tiên tiến và kinh nghiệm quản lý chuyên nghiệp. Điều này tạo ra áp lực cạnh tranh rất lớn đối với các doanh nghiệp địa phương, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa, vốn có nguồn lực hạn chế và khả năng thích ứng chậm. Để tồn tại và phát triển, các doanh nghiệp địa phương cần nâng cao năng lực cạnh tranh, đổi mới sáng tạo và tìm kiếm các thị trường ngách.

2.2. Rủi Ro Mất Việc Làm Tại Các Doanh Nghiệp Địa Phương

Khi các doanh nghiệp địa phương không thể cạnh tranh với các doanh nghiệp nước ngoài, họ có thể phải thu hẹp quy mô sản xuất, thậm chí đóng cửa, dẫn đến tình trạng mất việc làm cho người lao động địa phương. Điều này gây ra những hệ lụy tiêu cực về mặt xã hội, như tăng tỷ lệ thất nghiệp, giảm thu nhập và gia tăng bất bình đẳng. Để giảm thiểu rủi ro này, cần có các chính sách hỗ trợ đào tạo lại nghề cho người lao động, khuyến khích khởi nghiệp và tạo điều kiện cho các doanh nghiệp địa phương tiếp cận các nguồn vốn và công nghệ.

2.3. Ảnh Hưởng Đến Chuỗi Cung Ứng Địa Phương

Tự do hóa thương mại có thể làm thay đổi chuỗi cung ứng địa phương, khi các doanh nghiệp địa phương có xu hướng nhập khẩu nguyên vật liệu và linh kiện từ nước ngoài để giảm chi phí. Điều này làm suy yếu các nhà cung cấp địa phương và làm giảm tính liên kết giữa các doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng. Để duy trì và phát triển chuỗi cung ứng địa phương, cần có các chính sách khuyến khích sử dụng nguyên vật liệu và dịch vụ địa phương, hỗ trợ các nhà cung cấp địa phương nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ, và tạo điều kiện cho các doanh nghiệp địa phương tham gia vào các chuỗi cung ứng toàn cầu.

III. Giải Pháp Phát Triển Thương Mại Địa Phương Bền Vững

Trong số các tỉnh thành của Việt Nam có hoạt động vận tải biển mạnh mẽ, Hải Phòng được coi là một Việt Nam thu nhỏ với đa dạng các loại hình dịch vụ vận chuyển, dịch vụ hàng hải cũng như hệ thống cảng biển bến bãi. Có thể nói khi nghiên cứu lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng cũng phần nào thấy được lĩnh vực vận tải biển Việt Nam trong đó. Hải Phòng là một thành phố cảng với lưu lượng hàng hóa ra vào hàng năm cũng chiếm một tỉ lệ đáng kể trong tổng số của cả nước. Hải Phòng có vị trí quan trọng về kinh tế, xã hội, và an ninh, quốc phòng của vùng Đông Bắc Bộ và cả nước, nằm trên hai hành lang - một vành đai hợp tác kinh tế Việt Nam - Trung Quốc, một tự tăng trưởng của vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ. Hải Phòng với vị trí địa lý vô cùng thuận lợi là cửa ngõ ra biển quan trọng bậc nhất của các tỉnh phía Bắc, với hệ thống cảng biển phát triển từ rất sớm, từ những năm 70 thế kỷ 19. Trong những năm gần đây, lượng hàng hóa thông qua hệ thống cảng biển Hải Phòng tăng trưởng nhanh và ổn định. Tỷ lệ tăng trưởng trung bình trong các năm qua của hàng hóa đạt 19% /năm và hàng container đạt 29% /năm. Lượng hàng hóa thông qua hệ thống cảng Hải Phòng tăng...

3.1. Hỗ Trợ Doanh Nghiệp Địa Phương Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh

Nhà nước cần có các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp địa phương nâng cao năng lực cạnh tranh, như cung cấp thông tin thị trường, hỗ trợ đào tạo nguồn nhân lực, tạo điều kiện tiếp cận các nguồn vốn và công nghệ, và giảm thiểu các thủ tục hành chính phiền hà. Các doanh nghiệp địa phương cũng cần chủ động đổi mới sáng tạo, nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ, xây dựng thương hiệu mạnh và tìm kiếm các thị trường ngách.

3.2. Xây Dựng Chuỗi Giá Trị Địa Phương

Cần khuyến khích các doanh nghiệp địa phương liên kết với nhau để tạo thành chuỗi giá trị địa phương, từ sản xuất đến phân phối và tiêu thụ. Điều này giúp tăng cường tính tự chủ và khả năng phục hồi của nền kinh tế địa phương, đồng thời tạo ra nhiều việc làm và thu nhập cho người dân. Nhà nước cần có các chính sách hỗ trợ xây dựng chuỗi giá trị địa phương, như cung cấp thông tin, hỗ trợ kết nối các doanh nghiệp, và tạo điều kiện tiếp cận các nguồn vốn và công nghệ.

3.3. Phát Triển Du Lịch Địa Phương

Du lịch địa phương là một nguồn thu quan trọng cho kinh tế địa phương, đồng thời giúp bảo tồn văn hóa địa phương và tạo ra nhiều việc làm cho người dân. Cần phát triển du lịch địa phương theo hướng bền vững, chú trọng bảo vệ môi trường và tôn trọng văn hóa địa phương. Nhà nước cần có các chính sách hỗ trợ phát triển du lịch địa phương, như đầu tư vào cơ sở hạ tầng, quảng bá du lịch, và đào tạo nguồn nhân lực.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Về Tác Động Kinh Tế Tại Hải Phòng

Hải Phòng được coi là một Việt Nam thu nhỏ với đa dạng các loại hình dịch vụ vận chuyển, dịch vụ hàng hải cũng như hệ thống cảng biển bến bãi. Có thể nói khi nghiên cứu lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng cũng phần nào thấy được lĩnh vực vận tải biển Việt Nam trong đó. Hải Phòng là một thành phố cảng với lưu lượng hàng hóa ra vào hàng năm cũng chiếm một tỉ lệ đáng kể trong tổng số của cả nước. Hải Phòng có vị trí quan trọng về kinh tế, xã hội, và an ninh, quốc phòng của vùng Đông Bắc Bộ và cả nước, nằm trên hai hành lang - một vành đai hợp tác kinh tế Việt Nam - Trung Quốc, một tự tăng trưởng của vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ. Hải Phòng với vị trí địa lý vô cùng thuận lợi là cửa ngõ ra biển quan trọng bậc nhất của các tỉnh phía Bắc, với hệ thống cảng biển phát triển từ rất sớm, từ những năm 70 thế kỷ 19. Trong những năm gần đây, lượng hàng hóa thông qua hệ thống cảng biển Hải Phòng tăng trưởng nhanh và ổn định. Tỷ lệ tăng trưởng trung bình trong các năm qua của hàng hóa đạt 19% /năm và hàng container đạt 29% /năm. Lượng hàng hóa thông qua hệ thống cảng Hải Phòng tăng...

4.1. Phân Tích Thực Trạng Tự Do Hóa Thương Mại Tại Hải Phòng

Hải Phòng là một trong những địa phương đi đầu trong quá trình tự do hóa thương mại của Việt Nam. Việc phân tích thực trạng tự do hóa thương mại tại Hải Phòng giúp chúng ta hiểu rõ hơn về những cơ hội và thách thức mà quá trình này mang lại cho kinh tế địa phương. Cần đánh giá các tác động của tự do hóa thương mại đến các ngành kinh tế chủ lực của Hải Phòng, như vận tải biển, du lịch, và sản xuất công nghiệp.

4.2. Đánh Giá Tác Động Của Tự Do Hóa Đến Doanh Nghiệp Vận Tải Biển

Các doanh nghiệp vận tải biển tại Hải Phòng đang phải đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt từ các doanh nghiệp nước ngoài. Cần đánh giá tác động của tự do hóa thương mại đến năng lực cạnh tranh, hiệu quả hoạt động và khả năng tiếp cận thị trường của các doanh nghiệp vận tải biển tại Hải Phòng. Đồng thời, cần xác định những khó khăn và thách thức mà các doanh nghiệp này đang gặp phải, và đề xuất các giải pháp hỗ trợ phù hợp.

4.3. Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Đến Việc Làm Và Thu Nhập Của Người Dân

Tự do hóa thương mại có thể tạo ra những thay đổi trong cơ cấu lao động và thu nhập của người dân tại Hải Phòng. Cần nghiên cứu ảnh hưởng của tự do hóa thương mại đến việc làm và thu nhập của người dân, đặc biệt là những người lao động trong các ngành kinh tế bị ảnh hưởng nhiều nhất. Đồng thời, cần đề xuất các chính sách hỗ trợ đào tạo lại nghề, tạo việc làm mới và bảo đảm an sinh xã hội cho người lao động.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Thương Mại Địa Phương

Tự do hóa thương mại mang lại cả cơ hội và thách thức cho thương mại địa phương. Để tận dụng tối đa các cơ hội và giảm thiểu các thách thức, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính phủ, doanh nghiệp và cộng đồng. Chính phủ cần tạo ra một môi trường kinh doanh thuận lợi, hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh và bảo đảm an sinh xã hội cho người dân. Doanh nghiệp cần chủ động đổi mới sáng tạo, nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ, và xây dựng thương hiệu mạnh. Cộng đồng cần ủng hộ các doanh nghiệp địa phương và tiêu dùng các sản phẩm và dịch vụ địa phương.

5.1. Tóm Tắt Các Kết Quả Nghiên Cứu Chính

Phần này tóm tắt các kết quả nghiên cứu chính về tác động của tự do hóa thương mại đến kinh tế địa phương, đặc biệt là thương mại địa phương. Nó nhấn mạnh những cơ hội và thách thức mà các doanh nghiệp địa phương phải đối mặt, và những giải pháp để phát triển thương mại địa phương bền vững.

5.2. Đề Xuất Các Chính Sách Hỗ Trợ Phát Triển Kinh Tế Địa Phương

Phần này đề xuất các chính sách cụ thể để hỗ trợ phát triển kinh tế địa phương, như hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, xây dựng chuỗi giá trị địa phương, phát triển du lịch địa phương, và bảo đảm an sinh xã hội cho người dân. Các chính sách này cần được thiết kế phù hợp với đặc điểm và điều kiện của từng địa phương.

5.3. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Thương Mại Địa Phương

Phần này đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo về thương mại địa phương, như nghiên cứu về tác động của kinh tế số đến thương mại địa phương, nghiên cứu về vai trò của văn hóa địa phương trong phát triển thương mại địa phương, và nghiên cứu về các mô hình thương mại địa phương thành công trên thế giới.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Bùi Thị Thanh Nga, được hoàn thành năm 2017 tại Trường Đại học Ngoại thương dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Phạm Duy Liên, mang tiêu đề: "Tác động của tự do hóa thương mại đến hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng" (Chuyên ngành: Kinh tế Quốc tế, Mã số: 62).

Về tính cấp thiết của đề tài và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ rõ tự do hóa thương mại là xu thế vận động khách quan mà các quốc gia trên thế giới đều hướng tới nhằm tối ưu hóa lợi ích kinh tế quốc gia. Việt Nam đã chủ động và tích cực tham gia tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế, ký kết các thỏa thuận, hiệp định song phương và đa phương. Mốc dấu điển hình mở đầu cho tiến trình này là việc ký kết Hiệp định Thương mại song phương (BTA) với Hoa Kỳ năm 2000 và tiếp đó là việc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) năm 2007 cùng nhiều hiệp định thương mại tự do khác.

Về phương diện địa lý kinh tế, Việt Nam sở hữu đường bờ biển dài khoảng 3.260 km trải dài từ Bắc xuống Nam, đạt tỷ lệ xấp xỉ 100 km² đất liền trên 1 km bờ biển (trong khi mức trung bình của thế giới là 600 km² đất liền trên 1 km bờ biển). Nghị quyết số 09-NQ/TW ngày 09/02/2007 về Chiến lược biển Việt Nam đến năm 2020 được Hội nghị lần thứ 4 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X thông qua đã định vị kinh tế hàng hải là ngành kinh tế biển đứng thứ hai sau dầu khí và đặt mục tiêu vươn lên dẫn đầu sau 20 năm. Trong cơ cấu vận chuyển, vận tải biển đảm nhận khoảng 70% đến 80% lưu chuyển hàng hóa ngoại thương, giữ vai trò huyết mạch trong hoạt động xuất nhập khẩu.

Thành phố Hải Phòng được xem là hình ảnh thu nhỏ của ngành hàng hải Việt Nam, giữ vị trí cửa ngõ ra biển quan trọng nhất của các tỉnh phía Bắc, nằm trên hai hành lang - một vành đai hợp tác kinh tế Việt Nam - Trung Quốc và là một cực tăng trưởng của vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ. Tốc độ tăng trưởng hàng hóa thông qua hệ thống cảng biển Hải Phòng trong các năm đạt trung bình 19%/năm, riêng hàng container đạt 29%/năm; tổng lượng hàng hóa thông qua cảng tăng khoảng 600% trong giai đoạn 10 năm. Tuy nhiên, trước các biến động suy thoái kinh tế toàn cầu và áp lực mở cửa thị trường, doanh nghiệp vận tải biển đối mặt với nhiều bất ổn và thách thức cạnh tranh. Việc xác định tự do hóa thương mại tác động theo chiều hướng thuận hay nghịch và đo lường mức độ tác động cụ thể đến hoạt động kinh doanh vận tải biển tại Hải Phòng là khoảng trống nghiên cứu cần được giải quyết để làm căn cứ định hướng chính sách.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định rõ:

• Mục tiêu chung: Nghiên cứu tác động của tự do hóa thương mại đến hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp và kiến nghị nhằm đẩy mạnh hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực này trong bối cảnh tự do hóa thương mại.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Tổng hợp các nghiên cứu liên quan ở trong và ngoài nước về tự do hóa thương mại, kinh doanh vận tải biển và mô hình nghiên cứu tác động.
  2. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về tự do hóa thương mại, kinh doanh vận tải biển và mô hình tác động của tự do hóa thương mại đến hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển.
  3. Phân tích thực trạng tự do hóa thương mại của Việt Nam và thực trạng hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng; thiết lập mô hình đo lường tác động dựa trên chuỗi số liệu thực tế để đánh giá tác động.
  4. Đề xuất một số giải pháp và kiến nghị nhằm thúc đẩy hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng trong bối cảnh tự do hóa thương mại.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Những vấn đề lý luận và thực tiễn về tác động của tự do hóa thương mại đến hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng.
• Nội dung nghiên cứu: Luận án tập trung vào phân khúc vận chuyển hàng hóa đường biển và hoạt động khai thác cảng thông qua sản lượng hàng hóa, không nghiên cứu vận tải hành khách và các dịch vụ hỗ trợ vận tải biển khác; trọng tâm là tác động của tự do hóa thương mại hàng hóa.
• Phạm vi không gian: Địa bàn thành phố Hải Phòng, đặt trong bối cảnh thực thi chính sách tự do hóa thương mại chung của Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 2000 – 2015. Tác giả lựa chọn mốc năm 2000 thay vì thời điểm Đổi mới 1986 do từ năm 2000, sau khi ký BTA với Hoa Kỳ, tiến trình tự do hóa thương mại mới ghi nhận các dấu mốc rõ nét và liên tục mở rộng.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án được chia tách thành ba mảng chính:

Hướng nghiên cứu về tự do hóa thương mại:

• Nghiên cứu lý thuyết quốc tế: Khởi nguồn từ lý thuyết lợi thế tuyệt đối của Adam Smith trong tác phẩm "The Wealth of Nations" (1776) về phân công lao động và chuyên môn hóa sản xuất; lý thuyết lợi thế so sánh của David Ricardo trong "Principles of Political Economy and Taxation" (1817). Về nghiên cứu thực nghiệm bảo hộ và mở cửa, Anne Krueger và Jagdish Bhagwati (cuối thập niên 1970) công bố tác phẩm "Protectionism" phân tích sự chuyển dịch từ bảo hộ hạn ngạch sang thuế quan và các méo mó tỷ giá tại các nước đang phát triển. Sachs và Warner (giai đoạn 1970 - 1980) đưa ra tiêu chí đánh giá độ đóng cửa của nền kinh tế dựa trên 5 nhân tố: thuế suất trung bình từ 40%, hàng rào phi thuế chiếm từ 40%, tỷ giá thị trường tự do lệch từ 20%, nhà nước độc quyền xuất khẩu và chế độ kinh tế xã hội chủ nghĩa. Về kỹ thuật đo lường độ mở, P. phân tích độ mở bằng mô hình cân bằng tổng thể (CGE); H. Lane David (2007) trong "A guide to Measures of Trade Openness and Policy" tổng hợp hơn 30 thước đo và phân thành 6 nhóm yếu tố (tỷ lệ thương mại, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu, chính sách giá, thuế quan, hàng rào phi thuế, chỉ số tổng hợp); Cletus C. Coughlin (2010) thiết lập chỉ số hạn chế thương mại đo lường rào cản thuế và phi thuế.
• Nghiên cứu trong nước: Tác giả Phạm Thị Thanh Bình (2010) khảo cứu tự do hóa thương mại của Nhật Bản; Hà Văn Hội (2014) so sánh ảnh hưởng của việc gia nhập Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) và TPP; Bùi Thành Nam (2014), Nguyễn Bích Thủy (2016) nghiên cứu tác động của các FTA; Nguyễn Anh Thu, Vũ Thanh Hương, Vũ Văn Trung, Lê Thị Thanh Xuân (2015) đánh giá tác động của AEC đến thương mại; Lê Quang Lân (2003) phân tích mối quan hệ giữa tự do hóa và bảo hộ mậu dịch; Võ Đại Lược (2012) nghiên cứu hội nhập và an ninh kinh tế. Ở khía cạnh thương mại dịch vụ, báo cáo dự án EU-MUTRAP (2010, 2011) đánh giá tác động tổng thể của tự do hóa thương mại dịch vụ; Vũ Thanh Hương và Trần Việt Dũng (2015) khảo sát quá trình tự do hóa dịch vụ vận tải và logistics hướng tới AEC.

Hướng nghiên cứu về vận tải biển và mối liên hệ với thương mại:

• Các công trình quốc tế tiêu biểu gồm: Mattos và María José Acosta (2002) nghiên cứu tự do hóa vận tải biển tại Chile; Milojka Poennea và Marina Zanne (2006) trong "Globalization, international trade and maritime transport" chỉ ra sự tương tác giữa thương mại quốc tế, cước phí vận tải và lưu chuyển hàng hóa hàng hải; Tzannatos khảo sát tự do hóa vận tải biển khu vực đảo thuộc EU; Nazery Khalid (2007) nghiên cứu sáng kiến AFTA và hàm ý đối với vận tải biển Malaysia; Gilberto M. Navarro (2012) phân tích tác động của tự do hóa thương mại đến ngành logistics và giao nhận vận tải biển tại Philippines.

Hướng nghiên cứu về ứng dụng mô hình kinh tế lượng:

• Mô hình tự hồi quy vector (VAR) được ứng dụng rộng rãi trong phân tích chuỗi thời gian: Tor Jacobson, Per Jansson, Anders Vredin, Anders Warne (1999); Mardi Dungey và Adrian Pagan (1999) sử dụng mô hình VAR 11 biến giai đoạn 1980 - 1998 cho kinh tế Úc; Hilde Christiane Bjørnland (2000) nghiên cứu chu kỳ kinh doanh; Hasan Alhajhoj (2006) phân tích quan hệ giữa xuất khẩu và tăng trưởng tại Ả Rập Xê Út chuỗi 1970 - 2005; Bianca Maria Ludosean (2012) kiểm định FDI và tăng trưởng tại Romania; Thanabalasingam Vinayagathasan (2013) nghiên cứu chính sách tiền tệ tại Sri Lanka; Patrick Higgins, Tao Zha và Karen Zhong (2016) dự báo tăng trưởng và lạm phát tại Trung Quốc.
• Tại Việt Nam, mô hình VAR và VECM được áp dụng bởi Huỳnh Thị Cẩm Hà, Lê Thị Lanh, Lê Thị Hồng Minh, Hoàng Thị Phương Anh (2014); Nguyễn Thị Thanh Vân, Nguyễn Thiện Duy, Phạm Tiến Dũng (2014); Trần Thị Xuân Hương, Võ Xuân Vinh, Nguyễn Phúc Cảnh (2014); Lê Tài Thu và Đinh Thị Thanh Long (2014); Nguyễn Thị Kiều Nga (2016); Nguyễn Phúc Cảnh (2016).

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết: Hầu hết các công trình trước đây chỉ phân tích tác động của tự do hóa thương mại ở cấp độ vĩ mô nền kinh tế hoặc dừng lại ở phân tích định tính đối với từng hiệp định cụ thể. Luận án này lựa chọn khoảng trống kết hợp lý luận thương mại với phương pháp định lượng VAR trên chuỗi thời gian 2000 - 2015 để đo lường trực tiếp tác động của các nhân tố đại diện cho tự do hóa thương mại đến các chỉ tiêu kinh doanh vận tải biển tại một địa bàn trọng điểm cụ thể là Hải Phòng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên các cơ sở lý thuyết và khung phân tích kinh tế quốc tế:

• Các nguyên tắc thương mại của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO): Nguyên tắc không phân biệt đối xử bao gồm Đãi ngộ tối huệ quốc (MFN) và Đãi ngộ quốc gia (NT); Nguyên tắc dành sự đối xử thuận lợi hơn cho các nước đang phát triển và chậm phát triển.
• Lý luận về kinh doanh vận tải biển: Hoạt động vận tải biển là một bộ phận của thương mại dịch vụ quốc tế, gắn liền với chu chuyển hàng hóa toàn cầu. Sản lượng hàng hóa thông qua cảng biển và khối lượng hàng hóa luân chuyển đường biển chịu sự chi phối trực tiếp từ quy mô xuất nhập khẩu, dòng vốn đầu tư và mức thu nhập quốc nội.

Phương pháp nghiên cứu thực tế bao gồm sự kết hợp giữa định tính và định lượng:

• Phương pháp định tính: Sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để xem xét sự phát triển của ngành hàng hải trong tiến trình mở cửa kinh tế; phương pháp phân tích, tổng hợp, thống kê mô tả và so sánh đối chiếu số liệu qua các giai đoạn lịch sử.
• Phương pháp định lượng: Ứng dụng mô hình tự hồi quy vector (Vector Autoregression - VAR) trên phần mềm EViews 8.1. Quy trình phân tích định lượng gồm:
  1. Kiểm định nghiệm đơn vị (Augmented Dickey-Fuller - ADF) nhằm xác định tính dừng của các chuỗi số liệu thời gian, chuyển đổi sai phân khi cần thiết để bảo đảm dữ liệu dừng.
  2. Xây dựng hệ phương trình đồng thời (SEMs) trong mô hình VAR để xem xét các mối quan hệ đa chiều giữa các biến nội sinh có độ trễ.
  3. Kiểm định quan hệ nhân quả Granger (Granger causality test) để xác định chiều hướng tác động qua lại giữa các biến.
  4. Thực hiện hồi quy bằng phương pháp bình phương nhỏ nhất thông thường (OLS) đối với biến phụ thuộc sản lượng hàng thông qua cảng nhằm đo lường hệ số và chiều hướng tác động cụ thể.

Mô hình nghiên cứu sử dụng hệ thống biến số chuỗi thời gian hàng năm giai đoạn 2000 – 2015 được chuyển đổi dưới dạng logarit tự nhiên:

Tên biến	Ký hiệu gốc	Ký hiệu logarit	Bản chất chỉ tiêu	Nguồn dữ liệu thu thập
Kim ngạch xuất khẩu	EX	lex	Biến độc lập (Tự do hóa thương mại)	Tổng cục Hải quan
Kim ngạch nhập khẩu	IM	lim	Biến độc lập (Tự do hóa thương mại)	Tổng cục Hải quan
Vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài	IN (FDI)	lin	Biến độc lập (Tự do hóa thương mại)	Bộ Kế hoạch và Đầu tư
Tổng sản phẩm quốc nội	GDP	lgdp	Biến độc lập (Tự do hóa thương mại)	Tổng cục Thống kê
Hàng hóa thông qua cảng Hải Phòng	PUT	lput	Biến phụ thuộc (Vận tải biển Hải Phòng)	Thống kê cảng biển Hải Phòng
Sản lượng hàng hóa vận chuyển	TRAN	ltran	Biến phụ thuộc (Vận tải biển Hải Phòng)	Thống kê ngành vận tải Hải Phòng

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 1 thực hiện tổng thuật chi tiết toàn bộ các tài liệu học thuật trong và ngoài nước liên quan đến đề tài. Tác giả phân tích các trường phái lý thuyết thương mại quốc tế từ cổ điển (Adam Smith, David Ricardo) đến hiện đại (Anne Krueger, Jagdish Bhagwati, Sachs và Warner), hệ thống các thước đo độ mở thương mại theo mô hình cân bằng tổng thể CGE của P., hướng dẫn đo lường của H. Lane David và chỉ số hạn chế thương mại của Cletus C. Coughlin.

Về phía ngành vận tải biển, chương này điểm lại các nghiên cứu thực nghiệm tại Chile (Mattos và Acosta), châu Âu (Tzannatos, Poennea và Zanne), Malaysia (Nazery Khalid) và Philippines (Gilberto M. Navarro). Chương 1 cũng hệ thống hóa các nghiên cứu sử dụng mô hình VAR trong kinh tế vĩ mô và kinh tế tài chính ở nước ngoài cũng như Việt Nam. Kết quả rút ra từ tổng quan nghiên cứu là sự khẳng định về mặt lý luận: tự do hóa thương mại tác động trực tiếp và gián tiếp đến hoạt động vận tải biển; đồng thời xác lập cơ sở khoa học để luận án áp dụng phương pháp định lượng VAR khảo sát địa bàn Hải Phòng giai đoạn 2000 - 2015.

Chương 2: Một số vấn đề lý luận chủ yếu và mô hình nghiên cứu tác động của tự do hóa thương mại đến hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển

Chương 2 làm rõ bản chất của tự do hóa thương mại thông qua sự hình thành và các nguyên tắc điều chỉnh của thương mại quốc tế: nguyên tắc không phân biệt đối xử (MFN, NT) và nguyên tắc ưu đãi phát triển. Chương này trình bày lý luận về kinh doanh vận tải biển, bao gồm các khái niệm, lịch sử hình thành vận tải biển Việt Nam và đặc điểm kinh tế kỹ thuật của ngành (nhu cầu vận tải phái sinh, chi phí vốn cố định lớn, tính quốc tế hóa cao).

Phần trọng tâm của chương là việc thiết lập mô hình nghiên cứu tác động. Tác giả luận giải việc lựa chọn các chỉ tiêu kinh tế vĩ mô đại diện cho tiến trình tự do hóa thương mại của Việt Nam gồm: xuất khẩu (EX), nhập khẩu (IM), vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (IN/FDI) và tổng thu nhập quốc nội (GDP). Đồng thời, căn cứ vào tính chất của hoạt động vận tải biển tại Hải Phòng, hai chỉ tiêu được xác lập làm biến phụ thuộc là sản lượng hàng hóa thông qua cảng (PUT) và sản lượng vận chuyển (TRAN). Chương 2 phân tích cơ sở toán học của mô hình tự hồi quy vector VAR, các giả định về chuỗi dừng, phương pháp ước lượng OLS đối với hệ phương trình có biến trễ và các ưu nhược điểm kỹ thuật của mô hình khi áp dụng trên chuỗi số liệu thực tế.

Chương 3: Thực trạng tác động của tự do hóa thương mại đến hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng

Chương 3 tập trung vào phân tích thực chứng hiện trạng và chạy mô hình thực nghiệm:

• Thực trạng tự do hóa thương mại Việt Nam (2000 - 2015): Trình bày tiến trình tham gia các khuôn khổ thương mại: Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), Khu vực mậu dịch tự do ASEAN (AFTA), Hiệp định thương mại song phương Việt - Mỹ (BTA 2000), WTO (2007) và các FTA song phương, đa phương. Thống kê kết quả kinh tế vĩ mô: tăng trưởng GDP, tổng vốn FDI giải ngân và đăng ký, cùng sự gia tăng liên tục của tổng kim ngạch xuất nhập khẩu giai đoạn 2000 - 2015.
• Thực trạng vận tải biển tại Hải Phòng: Trình bày vị trí địa lý, hệ thống luồng lạch, danh mục bến cảng, các hãng tàu container hoạt động trên địa bàn, tình hình hội viên Hiệp hội Vận tải Đoàn Kết An Lư - Hải Phòng. Sản lượng hàng hóa thông qua cảng Hải Phòng ghi nhận mức tăng bình quân 19%/năm và container tăng 29%/năm, tăng trưởng khoảng 600% trong 10 năm. Luận án chỉ ra các tồn tại: cơ sở hạ tầng bến cảng còn phân tán, đội tàu biển Việt Nam có quy mô nhỏ, cơ cấu trọng tải chưa hợp lý, tuổi bình quân đội tàu cao so với thế giới và các nước phát triển, thị phần vận tải biển quốc tế của đội tàu nội địa giai đoạn 2004 - 2014 vẫn ở mức thấp.
• Đo lường thực nghiệm: Sử dụng chuỗi số liệu 2000 - 2015, tác giả thực hiện kiểm định nghiệm đơn vị ADF trên EViews 8.1 cho các biến lex, lim, lin, lgdp, lput, ltran. Sau đó, tiến hành ước lượng mô hình VAR đối với biến sản lượng thông qua cảng lput, kiểm định quan hệ nhân quả Granger (Granger causes-effects) để xác định chiều hướng tác động và chạy hồi quy OLS đối với mô hình biến lput. Kết quả thực nghiệm phản ánh mức độ và tính chất tác động thuận - nghịch của các nhân tố tự do hóa thương mại (kim ngạch XNK, vốn đầu tư nước ngoài, GDP) lên sản lượng hàng hóa hàng hải thông qua hệ thống cảng Hải Phòng.

Chương 4: Giải pháp và kiến nghị về phát triển hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển tại Hải Phòng trong bối cảnh tự do hóa thương mại

Chương 4 xây dựng định hướng phát triển dựa trên cơ sở chính trị và pháp lý:

• Quan điểm và định hướng của Đảng và Nhà nước: Nghị quyết số 09-NQ/TW ngày 09/02/2007 về Chiến lược biển Việt Nam đến năm 2020 xác định phát triển kinh tế biển là trọng tâm, đưa kinh tế hàng hải vươn lên vị trí dẫn đầu; các quy hoạch và chính sách phát triển kinh tế của UBND thành phố Hải Phòng.
• Hệ thống cam kết quốc tế về dịch vụ vận tải biển: Các cam kết song phương, cam kết trong WTO, cam kết trong ASEAN thông qua Hiệp định khung về dịch vụ (AFAS - gói cam kết thứ 9), ASEM, APEC, cùng các hiệp định thế hệ mới như TPP và EVFTA; phân tích tác động mở cửa dịch vụ vận tải biển đối với thị trường nội địa.
• Hệ thống giải pháp đề xuất đối với doanh nghiệp:
  1. Doanh nghiệp kinh doanh vận tải biển: Tái cấu trúc và trẻ hóa đội tàu, nâng cao hiệu quả quản trị khai thác, mở rộng liên doanh liên kết để tăng năng lực cạnh tranh.
  2. Doanh nghiệp khai thác cảng: Đẩy mạnh đầu tư công nghệ bốc xếp chuyên dùng, nâng cấp bãi container (CY), nâng cao năng suất giải phóng tàu, hoàn thiện kết nối dịch vụ sau cảng.
  3. Doanh nghiệp xuất nhập khẩu: Chuyển đổi tập quán mua CIF bán FOB sang hình thức mua FOB bán CIF nhằm tạo điều kiện cho đội tàu trong nước giành quyền vận chuyển.
• Nhóm giải pháp và kiến nghị đối với cơ quan quản lý:
  • Tăng cường các hoạt động kết nối liên ngành gắn với thực thi cam kết tự do hóa thương mại.
  • Đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, hiện đại hóa hải quan điện tử tại cụm cảng Hải Phòng.
  • Kiến nghị UBND thành phố Hải Phòng: Quy hoạch đồng bộ mạng lưới giao thông kết nối sau cảng, phát triển hệ thống logistics, cảng cạn (ICD) và đào tạo nguồn nhân lực hàng hải chất lượng cao.

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới của luận án được tác giả tự xác định bao gồm cả phương diện lý luận và thực tiễn:

• Về lý luận: Luận án đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về tự do hóa thương mại, hoạt động kinh doanh vận tải biển và xây dựng khung mô hình phân tích tác động của các nhân tố tự do hóa thương mại đến hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực vận tải biển.
• Về thực tiễn:
  • Phân tích toàn diện thực trạng tự do hóa thương mại của Việt Nam và bức tranh hoạt động kinh doanh vận tải biển tại Hải Phòng trong giai đoạn 2000 – 2015.
  • Lượng hóa tác động thực tế của tự do hóa thương mại đến hoạt động kinh doanh vận tải biển tại Hải Phòng thông qua việc áp dụng mô hình VAR trên phần mềm EViews 8.1; chỉ ra cụ thể chiều hướng tác động (thuận, nghịch) và mức độ ảnh hưởng của các biến số đại diện cho tự do hóa thương mại (kim ngạch xuất khẩu, kim ngạch nhập khẩu, vốn đầu tư nước ngoài FDI, tổng thu nhập quốc nội GDP) tới sản lượng hàng hóa thông qua cảng biển Hải Phòng.
  • Đề xuất hệ thống giải pháp và kiến nghị thực tế đối với các khối doanh nghiệp (vận tải biển, khai thác cảng, xuất nhập khẩu) và các cơ quan quản lý nhà nước, UBND thành phố Hải Phòng dựa trên kết quả ước lượng mô hình và các cam kết hội nhập quốc tế.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Kích thước mẫu chuỗi thời gian: Luận án sử dụng dữ liệu hàng năm giai đoạn 2000 – 2015, tương ứng 16 quan sát. Mặc dù phù hợp với mốc ký kết BTA năm 2000, số lượng quan sát này là tương đối hạn chế đối với các yêu cầu lý tưởng của mô hình kinh tế lượng chuỗi thời gian (vốn thường đòi hỏi tối thiểu 30 quan sát để tối đa hóa bậc tự do khi sử dụng nhiều độ trễ).
• Giới hạn nội dung: Nghiên cứu tập trung vào phân khúc vận chuyển hàng hóa và hàng hóa thông qua cảng Hải Phòng; chưa bao quát phân khúc vận tải hành khách và các dịch vụ bổ trợ hàng hải chuyên sâu.
• Đặc tính mô hình: Mô hình VAR chuỗi thời gian tập trung phản ánh mối quan hệ giữa các biến số vĩ mô định lượng, chưa lượng hóa toàn diện các rào cản kỹ thuật phi thuế quan phức tạp hoặc sự thay đổi của khung khổ pháp lý thể chế.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng tần suất dữ liệu sang chuỗi thời gian theo quý hoặc tháng để tăng số lượng quan sát, nâng cao độ vững của các kiểm định thống kê.
• Mở rộng phạm vi không gian nghiên cứu sang các cụm cảng biển trọng điểm khác của Việt Nam (như khu vực miền Trung, cụm cảng Cái Mép - Thị Vải và khu vực Thành phố Hồ Chí Minh) để so sánh đối chiếu.
• Nghiên cứu sâu hơn tác động từ việc thực thi đầy đủ các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới ở giai đoạn sau năm 2015 đến chuỗi cung ứng dịch vụ logistics hàng hải.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và thực tiễn cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, giảng viên và học viên chuyên ngành Kinh tế quốc tế, Thương mại quốc tế, Quản lý kinh tế và Kinh tế vận tải: Luận án cung cấp một khung phân tích kết hợp giữa tổng quan lý thuyết thương mại quốc tế với ứng dụng kinh tế lượng chuỗi thời gian (kiểm định ADF, mô hình VAR, kiểm định nhân quả Granger, hồi quy OLS). Phần Chương 1 và Chương 2 là tài liệu tham khảo hữu ích về phương pháp xây dựng biến số định lượng đại diện cho tự do hóa thương mại.
• Cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương (Bộ Giao thông Vận tải, Cục Hàng hải Việt Nam, Sở Giao thông Vận tải Hải Phòng, UBND thành phố Hải Phòng): Phần đánh giá thực trạng ở Chương 3 và các nhóm kiến nghị ở Chương 4 cung cấp số liệu thực tế về năng lực đội tàu, quy mô hàng hóa thông qua bến cảng, làm căn cứ cho công tác quy hoạch phát triển hạ tầng giao thông kết nối và quản lý logistics.
• Doanh nghiệp kinh doanh vận tải biển, khai thác cảng và logistics: Nội dung phân tích các gói cam kết thương mại dịch vụ (AFAS gói thứ 9, WTO, FTA) giúp các nhà quản trị nhận diện áp lực cạnh tranh, từ đó xây dựng kế hoạch đầu tư phương tiện, hiện đại hóa bãi container và liên kết hợp tác thị trường.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao tác giả lại chọn mốc thời gian nghiên cứu bắt đầu từ năm 2000 thay vì mốc Đổi mới 1986?
   Luận án giải thích rằng sau thời điểm Đổi mới năm 1986, tiến trình tự do hóa thương mại của Việt Nam trong những năm đầu chưa đạt được những thành tựu nổi bật mang tính bước ngoặt. Năm 2000 là dấu mốc quan trọng khi Hoa Kỳ bình thường hóa quan hệ kinh tế và hai nước ký kết Hiệp định Thương mại song phương (BTA), mở ra giai đoạn Việt Nam liên tục tham gia đàm phán, ký kết các thỏa thuận thương mại tự do khu vực và toàn cầu.

2. Các biến số cụ thể nào được sử dụng trong mô hình định lượng đo lường tác động của tự do hóa thương mại?
   Mô hình sử dụng 4 biến độc lập đại diện cho tự do hóa thương mại Việt Nam gồm: tổng kim ngạch xuất khẩu (EX), tổng kim ngạch nhập khẩu (IM), tổng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (IN), tổng sản phẩm quốc nội (GDP). Các biến phụ thuộc đại diện cho vận tải biển Hải Phòng gồm: sản lượng hàng hóa thông qua cảng Hải Phòng (PUT) và sản lượng vận chuyển (TRAN). Toàn bộ biến được chuyển sang dạng logarit tự nhiên (lex, lim, lin, lgdp, lput, ltran).

3. Tốc độ tăng trưởng hàng hóa thông qua hệ thống cảng Hải Phòng trong giai đoạn khảo sát đạt mức nào?
   Số liệu trong luận án cho biết hàng hóa thông qua hệ thống cảng biển Hải Phòng đạt tốc độ tăng trưởng trung bình 19%/năm đối với tổng lượng hàng hóa và 29%/năm đối với hàng container; tính chung lượng hàng hóa thông qua cảng tăng khoảng 600% trong vòng 10 năm.

4. Nghị quyết nào của Đảng được xác định là cơ sở chính trị quan trọng hàng đầu cho chiến lược biển của Việt Nam trong luận án?
   Đó là Nghị quyết số 09-NQ/TW ngày 09/02/2007 về Chiến lược biển Việt Nam đến năm 2020, được thông qua tại Hội nghị lần thứ 4 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X, xác định kinh tế hàng hải là ngành kinh tế đứng thứ hai sau dầu khí và định hướng vươn lên vị trí dẫn đầu.

5. Luận án chỉ ra những tồn tại chủ yếu nào đối với đội tàu biển Việt Nam giai đoạn 2000 – 2015?
   Đội tàu biển Việt Nam có quy mô còn nhỏ, cơ cấu trọng tải chưa cân đối, tuổi bình quân của đội tàu còn cao so với mức chuẩn của thế giới và các nước phát triển, thị phần đảm nhận vận tải hàng hóa xuất nhập khẩu của đội tàu nội địa còn rất hạn chế.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Bùi Thị Thanh Nga đã hoàn thành việc hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về mối quan hệ giữa tự do hóa thương mại và hoạt động kinh doanh vận tải biển tại thành phố Hải Phòng trong giai đoạn 2000 – 2015. Bằng việc kết hợp phương pháp luận duy vật biện chứng, thống kê mô tả với mô hình kinh tế lượng tự hồi quy vector (VAR) trên phần mềm EViews 8.1, công trình đã xác lập các bằng chứng thực nghiệm về tác động của các nhân tố vĩ mô (xuất khẩu, nhập khẩu, vốn đầu tư nước ngoài, GDP) đến sản lượng hàng hóa hàng hải qua cảng Hải Phòng. Các kết quả phân tích và hệ thống giải pháp, kiến nghị được luận án đề xuất là nguồn tư liệu khoa học thiết thực phục vụ công tác nghiên cứu, giảng dạy cũng như hoạch định chính sách phát triển kinh tế cảng biển trong bối cảnh Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế toàn cầu.